Su, 1, 35
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
बेस्तिम्मुन्ग् देर् लेबेन्स्ल्￤न्गे (आयुस्)आतुरम् उपक्रममाणेन भिषजायुरादावेव परीक्षितव्यं सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान् परीक्षेत ॥ (३।१)
Bestimmung der Lebensl￤nge (āyus)āturam upakramamāṇena bhiṣajāyurādāveva parīkṣitavyaṃ satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta ||
तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वोच्छ्वासप्रेक्षणबाहुं विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिम् अनुच्चैर् बद्धस्तनम् उपचितमहारोमशकर्णं पश्चान्मस्तिष्कं स्नातानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयम् इति । (४।१)
tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasattvasvaranābhim anuccair baddhastanam upacitamahāromaśakarṇaṃ paścānmastiṣkaṃ snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayam iti |
एभिर् लक्षणैर् विपरीतैर् अल्पायुः मिश्रैर् मध्यमायुर् इति ॥ (४।३)
ebhir lakṣaṇair viparītair alpāyuḥ miśrair madhyamāyur iti ||
गूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रियः । (५।२)
gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ |
उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते ॥ (५।३)
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate ||
मध्यमायुस्मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे । (७।१)
madhyamāyusmadhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me |
अधस्तादक्षयोर् यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः ॥ (७।२)
adhastādakṣayor yasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||
द्वे वा तिस्रो ऽधिका वापि पादौ कर्णौ च मांसलौ । (८।१)
dve vā tisro 'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau |
नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश् च पृष्ठतः ॥ (८।२)
nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||
अल्पायुस्जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे ॥ (९।२)
alpāyusjaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me ||
ह्रस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच् चापि मेहनम् । (१०।१)
hrasvāni yasya parvāṇi sumahac cāpi mehanam |
ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः । (११।१)
ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ |
प्रेक्षते यश् च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम् ॥ (११।३)
prekṣate yaś ca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim ||
लेबेन्स्ल्￤न्गे अन्हन्द् देर् ग्लिएद्मएनथ पुनरायुषो विज्ञानार्थम् अङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारान् उपदेक्ष्यामः । (१२।१)
Lebensl￤nge anhand der Gliedmaenatha punarāyuṣo vijñānārtham aṅgapratyaṅgapramāṇasārān upadekṣyāmaḥ |
देड़िनितिओन् अङ्ग।प्रत्यङ्गतत्राङ्गान्य् अन्तराधिसक्थिबाहुशिरांसि तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति । (१२।२)
Definition aṅga|pratyaṅgatatrāṅgāny antarādhisakthibāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti |
तत्र स्वैर् अङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायते प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले पञ्चचतुरङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहानि पादगुल्फजङ्घाजानुमध्यानि अष्टादशाङ्गुला जङ्घा जानूपरिष्टाच् च द्वात्रिंशदङ्गुलमेवं पञ्चाशत् जङ्घायामसमावूरू द्व्यङ्गुलानि वृषणचिबुकदशननासापुटभागकर्णमूलनयनान्तराणि चतुरङ्गुलानि मेहनवदनान्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि इन्द्रवस्तिपरिणाहांसपीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः चतुर्विंशत्यङ्गुलो हस्तः द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम् अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रवणापाङ्गान्तरमध्यमाङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले अर्धपञ्चाङ्गुले प्रदेशिन्यनामिके सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा नयनत्रिभागपरिणाहा तारका नवमस्तारकांशो दृष्टिः केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङ्गुलः कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं पुरुषोरःप्रमाणविस्तीर्णा स्त्रीश्रोणिः अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी सविंशमङ्गुलशतं पुरुषायाम इति ॥ (१२।३)
tatra svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate pradeśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpariṣṭāc ca dvātriṃśadaṅgulamevaṃ pañcāśat jaṅghāyāmasamāvūrū dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlanayanāntarāṇi caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni indravastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau dvātriṃśatpariṇāhāvūrū maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule ardhapañcāṅgule pradeśinyanāmike sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā nayanatribhāgapariṇāhā tārakā navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ tatpramāṇā puruṣasya kaṭī saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti ||
पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे । (१३।२)
pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe |
समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात् कुशलो भिषक् ॥ (१३।३)
samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||
देहः स्वैर् अङ्गुलैर् एष यथावदनुकीर्तितः । (१४।१)
dehaḥ svair aṅgulair eṣa yathāvadanukīrtitaḥ |
युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान् वा यदि वाङ्गना ॥ (१४।२)
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vāṅganā ||
मध्यमं मध्यमैर् आयुर्वित्तं हीनैस्तथावरम् ॥ (१५।२)
madhyamaṃ madhyamair āyurvittaṃ hīnaistathāvaram ||
सारअथ सारान् वक्ष्यामः स्मृतिभक्तिप्रज्ञाशौर्यशौचोपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्वसारं विद्यात् स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण अकृशमुत्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपन्नं महानेत्रं च मज्ज्ञा महाशिरःस्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरम् आयासासहिष्णुं मेदसा अच्छिद्रगात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन स्निग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्याद् इति । (१६।१)
sāraatha sārān vakṣyāmaḥ smṛtibhaktiprajñāśauryaśaucopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ sattvasāraṃ vidyāt snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīram āyāsāsahiṣṇuṃ medasā acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyād iti |
एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानम् आयुःसौभाग्ययोर् इति ॥ (१६।२)
eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānam āyuḥsaubhāgyayor iti ||
परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक् सिध्यति कर्मसु ॥ (१७।२)
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu ||
व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः सर्व एवैते त्रिविधाः साध्या याप्याः प्रत्याख्येयाश् च । (१८।१)
vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarva evaite trividhāḥ sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāś ca |
तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेत किमसावौपसर्गिकः प्राक्केवलो ऽन्यलक्षण इति । (१८।२)
tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta kimasāvaupasargikaḥ prākkevalo 'nyalakṣaṇa iti |
औपसर्गिकतत्र औपसर्गिको यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूल एवोपद्रवसंज्ञः प्राक्केवलो यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपो ऽनुपद्रवश् च अन्यलक्षणो यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः स पूर्वरूपसंज्ञः । (१८।३)
aupasargikatatra aupasargiko yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasaṃjñaḥ prākkevalo yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo 'nupadravaś ca anyalakṣaṇo yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ sa pūrvarūpasaṃjñaḥ |
तत्र सोपद्रवम् अन्योन्याविरोधेनोपक्रमेत बलवन्तम् उपद्रवं वा प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत ॥ (१८।४)
tatra sopadravam anyonyāvirodhenopakrameta balavantam upadravaṃ vā prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta ||
नास्ति रोगो विना दोषैर् यस्मात्तस्माद् विचक्षणः । (१९।२)
nāsti rogo vinā doṣair yasmāttasmād vicakṣaṇaḥ |
अनुक्तम् अपि दोषाणां लिङ्गैर् व्याधिमुपाचरेत् ॥ (१९।३)
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair vyādhimupācaret ||
कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ॥ (२१।२)
kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||
अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया । (२२।१)
aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā |
क्रिया हीनातिरिक्ता वा साध्येष्व् अपि न सिध्यति ॥ (२२।२)
kriyā hīnātiriktā vā sādhyeṣv api na sidhyati ||
या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च । (२३।१)
yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca |
सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत् ॥ (२३।२)
sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||
(वि-)समाग्निप्रागभिहितो ऽग्निरन्नस्य पाचकः । (२४।१)
(vi-)samāgniprāgabhihito 'gnirannasya pācakaḥ |
स चतुर्विधो भवति दोषानभिपन्न एकः विक्रियामापन्नस्त्रिविधो भवति विषमो वातेन तीक्ष्णः पित्तेन मन्दः श्लेष्मणा चतुर्थः समः सर्वसाम्याद् इति । (२४।२)
sa caturvidho bhavati doṣānabhipanna ekaḥ vikriyāmāpannastrividho bhavati viṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā caturthaḥ samaḥ sarvasāmyād iti |
तत्र यो यथाकालम् उपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः समैर् दोषैः यः कदाचित् सम्यक् पचति कदाचिद् आध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा स विषमः यः प्रभूतम् अप्युपयुक्तम् अन्नमाशु पचति स तीक्ष्णः स एवाभिवर्धमानो ऽत्यग्निरित्याभाष्यते स मुहुर्मुहुः प्रभूतम् अप्युपयुक्तम् अन्नम् आशुतरं पचति पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदाहसंतापाञ्जनयति यस्त्वल्पम् अप्युपयुक्तम् उदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महता कालेन पचति स मन्दः ॥ (२४।३)
tatra yo yathākālam upayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ samair doṣaiḥ yaḥ kadācit samyak pacati kadācid ādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā sa viṣamaḥ yaḥ prabhūtam apyupayuktam annamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ sa evābhivardhamāno 'tyagnirityābhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūtam apyupayuktam annam āśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadāhasaṃtāpāñjanayati yastvalpam apyupayuktam udaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati sa mandaḥ ||
विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् । (२५।१)
viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān |
करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसंभवान् ॥ (२५।२)
karotyagnistathā mando vikārān kaphasaṃbhavān ||
तत्र समे परिरक्षणं कुर्वीत विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकुर्वीत तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर् विरेकैश् च एवमेवात्यग्नौ विशेषेण माहिषैश् च क्षीरदधिसर्पिर्भिः मन्दे कटुतिक्तकषायैर् वमनैश् च ॥ (२६।१)
tatra same parirakṣaṇaṃ kurvīta viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta tīkṣṇe madhurasnigdhaśītair virekaiś ca evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiś ca kṣīradadhisarpirbhiḥ mande kaṭutiktakaṣāyair vamanaiś ca ||
सौक्ष्म्याद्रसानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते ॥ (२७।२)
saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate ||
प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः । (२८।१)
prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ |
ध्मायते पाच्यते चापि स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थितैः ॥ (२८।२)
dhmāyate pācyate cāpi sve sve sthāne vyavasthitaiḥ ||
वयस्वयस्तु त्रिविधं बाल्यं मध्यं वृद्धम् इति । (२९।१)
vayasvayastu trividhaṃ bālyaṃ madhyaṃ vṛddham iti |
ते ऽपि त्रिविधाः क्षीरपाः क्षीरान्नादा अन्नादा इति । (२९।३)
te 'pi trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti |
तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः द्विसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः परतो ऽन्नादा इति । (२९।४)
teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ parato 'nnādā iti |
तस्य विकल्पो वृद्धिर्यौवनं सम्पूर्णता हानिर् इति । (२९।६)
tasya vikalpo vṛddhiryauvanaṃ sampūrṇatā hānir iti |
तत्र आ विंशतेर्वृद्धिः आ त्रिंशतो यौवनम् आ चत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्यसम्पूर्णता अत ऊर्ध्वम् ईषत्परिहाणिर् यावत् सप्ततिर् इति । (२९।७)
tatra ā viṃśatervṛddhiḥ ā triṃśato yauvanam ā catvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā ata ūrdhvam īṣatparihāṇir yāvat saptatir iti |
सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्योत्साहमहन्यहनि वलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिर् उपद्रवैर् अभिभूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ॥ (२९।८)
saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate ||
तत्रोत्तरोत्तरासु वयोऽवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति ऋते च परिहाणेः तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत ॥ (३०।१)
tatrottarottarāsu vayo'vasthāsūttarottarā bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti ṛte ca parihāṇeḥ tatrādyāpekṣayā pratikurvīta ||
बाले विवर्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तम् एव तु । (३१।२)
bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittam eva tu |
भूयिष्ठं वर्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ॥ (३१।३)
bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet ||
अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्जयेत् । (३२।१)
agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet |
तत्साध्येषु विकारेषु मृद्वीं कुर्यात् क्रियां शनैः ॥ (३२।२)
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||
देहः स्थूलः कृशो मध्य इति प्रागुपदिष्टः ॥ (३३।१)
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgupadiṣṭaḥ ||
कर्शयेद्बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ । (३४।१)
karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau |
रक्षणं चैव मध्यस्य कुर्वीत सततं भिषक् ॥ (३४।२)
rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||
बलमभिहितगुणं दौर्बल्यं च स्वभावदोषजरादिभिर् अवेक्षितव्यम् । (३५।१)
balamabhihitaguṇaṃ daurbalyaṃ ca svabhāvadoṣajarādibhir avekṣitavyam |
यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद् बलम् एव प्रधानमधिकरणानाम् ॥ (३५।२)
yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmād balam eva pradhānamadhikaraṇānām ||
केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला नराः । (३६।१)
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ |
यस्मात् स्थिरत्वव्यायामैर् बलं वैद्यः प्रतर्कयेत् ॥ (३६।२)
yasmāt sthiratvavyāyāmair balaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||
एइन्ड़्लुस् देर् त्रिगुणस् औड़् देन् छरक्तेर्सत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियादिस्थानेष्व् अविक्लवकरम् ॥ (३७।१)
Einflus der triguṇas auf den Charaktersattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣv aviklavakaram ||
सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानम् आत्मना । (३८।१)
sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānam ātmanā |
राजसः स्तभ्यमानो ऽन्यैः सहते नैव तामसः ॥ (३८।२)
rājasaḥ stabhyamāno 'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ ||
सात्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्यायामोदकदिवास्वप्नरसप्रभृतीनि प्रकृतिविरुद्धान्य् अपि यान्यबाधकराणि भवन्ति ॥ (३९।१)
sātmyāni tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni prakṛtiviruddhāny api yānyabādhakarāṇi bhavanti ||
व्यायामजातमन्यद्वा तत् सात्म्यमिति निर्दिशेत् ॥ (४०।२)
vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet ||
३ देशस्देशस्त्वानूपो जाङ्गलः साधारण इति । (४२।१)
3 deśasdeśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti |
तत्र बहूदकनिम्नोन्नतनदीवर्षगहनो मृदुशीतानिलो बहुमहापर्वतवृक्षो मृदुसुकुमारोपचितशरीरमनुष्यप्रायः कफवातरोगभूयिष्ठश् चानूपः आकाशसमः प्रविरलाल्पकण्टकिवृक्षप्रायो ऽल्पवर्षप्रस्रवणोदपानोदकप्राय उष्णदारुणवातः प्रविरलाल्पशैलः स्थिरकृशशरीरमनुष्यप्रायो वातपित्तरोगभूयिष्ठश् च जाङ्गलः उभयदेशलक्षणः साधारण इति ॥ (४२।२)
tatra bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarogabhūyiṣṭhaś cānūpaḥ ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo 'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti ||
दोषाणां समता जन्तोस्तस्मात् साधारणो मतः ॥ (४३।३)
doṣāṇāṃ samatā jantostasmāt sādhāraṇo mataḥ ||
न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः । (४४।१)
na tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ |
स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः ॥ (४४।२)
svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ ||
देशप्रकृतिसात्म्ये तु विपरीतो ऽचिरोत्थितः । (४६।१)
deśaprakṛtisātmye tu viparīto 'cirotthitaḥ |
संपत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा ॥ (४६।२)
saṃpattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā ||
अतो ऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात् कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः ॥ (४७।२)
ato 'nyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||
क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् । (४८।१)
kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet |
पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासंकरो हितः ॥ (४८।२)
pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṃkaro hitaḥ ||
कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि ॥ (४९।२)
kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||
य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान् । (५०।१)
ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān |
स मृत्युपाशान् जगतो गदौघान् छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन ॥ (५०।२)
sa mṛtyupāśān jagato gadaughān chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.