अथातो विपरीताविपरीतस्वप्ननिदर्शनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

दूतदर्शनसम्भाषा वेषाश्चेष्टितम् एव च । (३।१)

ऋक्षं वेला तिथिश् चैव निमित्तं शकुनो ऽनिलः ॥ (३।२)

देशो वैद्यस्य वाग्देहमनसां च विचेष्टितम् । (४।१)

कथयन्त्यातुरगतं शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ (४।२)

पाखण्डाश्रमवर्णानां सपक्षाः कर्मसिद्धये । (५।१)

त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये ॥ (५।२)

नपुंसकं स्त्री बहवो नैककार्या असूयकाः । (६।१)

गर्दभोष्ट्ररथप्राप्ताः प्राप्ता वा स्युः परम्पराः ॥ (६।२)

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः । (७।१)

पाशदण्डायुधधराः पाण्डुरेतरवाससः ॥ (७।२)

आर्द्रजीर्णापसव्यैकमलिनोद्ध्वस्तवाससः । (८।१)

न्यूनाधिकाङ्गा उद्विग्ना विकृता रौद्ररूपिणः ॥ (८।२)

रूक्षनिष्ठुरवादाश् चाप्यमङ्गल्याभिधायिनः । (९।१)

छिन्दन्तस्तृणकाष्ठानि स्पृशन्तो नासिकां स्तनम् ॥ (९।२)

वस्त्रान्तानामिकाकेशनखरोमदशास्पृशः । (१०।१)

स्रोतोऽवरोधहृद्गण्डमूर्धोरःकुक्षिपाणयः ॥ (१०।२)

कपालोपलभस्मास्थितुषाङ्गारकराश् च ये । (११।१)

विलिखन्तो महीं किंचिन्मुञ्चन्तो लोष्टभेदिनः ॥ (११।२)

तैलकर्दमदिग्धाङ्गा रक्तस्रगनुलेपनाः । (१२।१)

फलं पक्वमसारं वा गृहीत्वान्यच् च तद्विधम् ॥ (१२।२)

नखैर् नखान्तरं वापि करेण चरणं तथा । (१३।१)

उपानच्चर्महस्ता वा विकृतव्याधिपीडिताः ॥ (१३।२)

वामाचारा रुदन्तश् च श्वासिनो विकृतेक्षणाः । (१४।१)

याम्यां दिशं प्राञ्जलयो विषमैकपदे स्थिताः ॥ (१४।२)

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः । (१५।१)

दक्षिणाभिमुखं देशे त्वशुचौ वा हुताशनम् । (१५।२)

ज्वलयन्तं पचन्तं वा क्रूरकर्मणि चोद्यतम् ॥ (१५।३)

नग्नं भूमौ शयानं वा वेगोत्सर्गेषु वाशुचिम् । (१६।१)

प्रकीर्णकेशम् अभ्यक्तं स्विन्नं विक्लवम् एव वा ॥ (१६।२)

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः । (१७।१)

वैद्यस्य पैत्र्ये दैवे वा कार्ये चोत्पातदर्शने ॥ (१७।२)

मध्याह्ने चार्धरात्रे वा सन्ध्ययोः कृत्तिकासु च । (१८।१)

आर्द्राश्लेषामघामूलपूर्वासु भरणीषु च ॥ (१८।२)

चतुर्थ्यां वा नवम्यां वा षष्ठ्यां सन्धिदिनेषु च । (१९।१)

वैद्यं य उपसर्पन्ति दूतास्ते चापि गर्हिताः ॥ (१९।२)

स्विन्नाभितप्ता मध्याह्ने ज्वलनस्य समीपतः । (२०।१)

गर्हिताः पित्तरोगेषु दूता वैद्यमुपागताः ॥ (२०।२)

त एव कफरोगेषु कर्मसिद्धिकराः स्मृताः । (२१।१)

एतेन शेषं व्याख्यातं बुद्ध्वा संविभजेत्तु तत् ॥ (२१।२)

रक्तपित्तातिसारेषु प्रमेहेषु तथैव च । (२२।१)

प्रशस्तो जलरोधेषु दूतवैद्यसमागमः ॥ (२२।२)

विज्ञायैवं विभागं तु शेषं बुध्येत पण्डितः । (२३।१)

शुक्लवासाः शुचिर्गौरः श्यामो वा प्रियदर्शनः ॥ (२३।२)

स्वस्याम् जातौ स्वगोत्रो वा दूतः कार्यकरः स्मृतः । (२४।१)

गोयानेनागतस्तुष्टः पादाभ्यां शुभचेष्टितः ॥ (२४।२)

स्मृतिमान् विधिकालज्ञः स्वतन्त्रः प्रतिपत्तिमान् । (२५।१)

अलंकृतो मङ्गलवान् दूतः कार्यकरः स्मृतः ॥ (२५।२)

स्वस्थं प्राङ्मुखम् आसीनं समे देशे शुचौ शुचिम् । (२६।१)

उपसर्पति यो वैद्यं स च कार्यकरः स्मृतः ॥ (२६।२)

गुते ओब्जेक्ते बेइ औड़्ब्रुछ् देस् अर्ज़्तेस्मांसोदकुम्भातपत्रविप्रवारणगोवृषाः । (२७।१)

शुक्लवर्णाश् च पूज्यन्ते प्रस्थाने दर्शनं गताः ॥ (२७।२)

स्त्री पुत्रिणी सवत्सा गौर् वर्धमानम् अलंकृता । (२८।१)

कन्या मत्स्याः फलं चामं स्वस्तिकं मोदका दधि ॥ (२८।२)

हिरण्याक्षतपात्रं वा रत्नानि सुमनो नृपः । (२९।१)

अप्रशान्तो ऽनलो वाजी हंसश्चाषः शिखी तथा ॥ (२९।२)

ब्रह्मदुन्दुभिजीमूतशङ्खवेणुरथस्वनाः । (३०।१)

सिंहगोवृषनादाश् च ह्रेषितं गजबृंहितम् ॥ (३०।२)

शस्तं हंसरुतं नृणां कौशिकं चैव वामतः । (३१।१)

प्रस्थाने यायिनः श्रेष्ठा वाचश् च हृदयङ्गमाः ॥ (३१।२)

पत्रपुष्पफलोपेतान् सक्षीरान्नीरुजो द्रुमान् । (३२।१)

आश्रिता वा नभोवेश्मध्वजतोरणवेदिकाः ॥ (३२।२)

दिक्षु शान्तासु वक्तारो मधुरं पृष्ठतो ऽनुगाः । (३३।१)

वामा वा दक्षिणा वापि शकुनाः कर्मसिद्धये ॥ (३३।२)

शुष्के ऽशनिहते ऽपत्त्रे वल्लीनद्धे सकण्टके । (३४।१)

वृक्षे ऽथवाश्मभस्मास्थिविट्तुषाङ्गारपांशुषु ॥ (३४।२)

चैत्यवल्मीकविषमस्थिता दीप्तखरस्वराः । (३५।१)

पुरतो दिक्षु दीप्तासु वक्तारो नार्थसाधकाः ॥ (३५।२)

पुन्नामानः खगा वामाः स्त्रीसंज्ञा दक्षिणाः शुभाः । (३६।१)

दक्षिणाद्वामगमनं प्रशस्तं श्वशृगालयोः । (३६।२)

वामं नकुलचाषाणां नोभयं शशसर्पयोः ॥ (३६।३)

भासकौशिकयोश् चैव न प्रशस्तं किलोभयम् । (३७।१)

दर्शनं वा रुतं चापि न गोधाकृकलासयोः ॥ (३७।२)

दूतैर् अनिष्टैस्तुल्यानामशस्तं दर्शनं नृणाम् । (३८।१)

कुलत्थतिलकार्पासतुषपाषाणभस्मनाम् ॥ (३८।२)

पात्रं नेष्टं तथाङ्गारतैलकर्दमपूरितम् । (३९।१)

प्रसन्नेतरमद्यानां पूर्णं वा रक्तसर्षपैः ॥ (३९।२)

शवकाष्ठपलाशानां शुष्काणां पथि सङ्गमाः । (४०।१)

नेष्यन्ते पतितान्तस्थदीनान्धरिपवस्तथा ॥ (४०।२)

मृदुः शीतो ऽनुकूलश् च सुगन्धिश्चानिलः शुभः । (४१।१)

खरोष्णो ऽनिष्टगन्धश् च प्रतिलोमश् च गर्हितः ॥ (४१।२)

गुते W￶र्तेर् बेइ बेस्त्। क्रन्खेइतेन्ग्रन्थ्यर्बुदादिषु सदा छेदशब्दस्तु पूजितः । (४२।१)

विद्रध्युदरगुल्मेषु भेदशब्दस्तथैव च ॥ (४२।२)

रक्तपित्तातिसारेषु रुद्धशब्दः प्रशस्यते । (४३।१)

एवं व्याधिविशेषेण निमित्तम् उपधारयेत् ॥ (४३।२)

गेर्￤उस्छेतथैवाक्रुष्टहाकष्टम् आक्रन्दरुदितस्वनाः । (४४।१)

छर्द्यां वातपुरीषाणां शब्दो वै गर्दभोष्ट्रयोः ॥ (४४।२)

प्रतिषिद्धं तथा भग्नं क्षुतं स्खलितमाहतम् । (४५।१)

दौर्मनस्यं च वैद्यस्य यात्रायां न प्रशस्यते ॥ (४५।२)

एइन्त्रित्त् इन्स् हौस् देस् क्रन्केन्प्रवेशे ऽप्येतदुद्देशादवेक्ष्यं च तथातुरे । (४६।१)

प्रतिद्वारं गृहे वास्य पुनरेतन्न गण्यते ॥ (४६।२)

केशभस्मास्थिकाष्ठाश्मतुषकार्पासकण्टकाः । (४७।१)

खट्वोर्ध्वपादा मद्यापो वसा तैलं तिलास्तृणम् ॥ (४७।२)

नपुंसकव्यङ्गभग्ननग्नमुण्डासिताम्बराः । (४८।१)

प्रस्थाने वा प्रवेशे वा नेष्यन्ते दर्शनं गताः ॥ (४८।२)

भाण्डानां संकरस्थानां स्थानात् संचरणं तथा । (४९।१)

निखातोत्पाटनं भङ्गः पतनं निर्गमस्तथा ॥ (४९।२)

वैद्यासनावसादो वा रोगी वा स्यादधोमुखः । (५०।१)

वैद्यं सम्भाषमाणो ऽङ्गं कुड्यमास्तरणानि वा ॥ (५०।२)

प्रमृज्याद्वा धुनीयाद्वा करौ पृष्ठं शिरस्तथा । (५१।१)

हस्तं चाकृष्य वैद्यस्य न्यसेच्छिरसि चोरसि ॥ (५१।२)

यो वैद्यमुन्मुखः पृच्छेदुन्मार्ष्टि स्वाङ्गमातुरः । (५२।१)

न स सिध्यति वैद्यो वा गृहे यस्य न पूज्यते ॥ (५२।२)

भवने पूज्यते वापि यस्य वैद्यः स सिध्यति । (५३।१)

शुभं शुभेषु दूतादिष्वशुभं ह्य् अशुभेषु च ॥ (५३।२)

आतुरस्य ध्रुवं तस्माद् दूतादीन् लक्षयेद्भिषक् । (५४।१)

द्रेअम्स् अस् प्रेसिग्न्स्स्वप्नानतः प्रवक्ष्यामि मरणाय शुभाय च ॥ (५४।२)

सुहृदो यांश्च पश्यन्ति व्याधितो वा स्वयं तथा । (५५।१)

स्नेहाभ्यक्तशरीरस्तु करभव्यालगर्दभैः ॥ (५५।२)

वराहैर् महिषैर् वापि यो यायाद् दक्षिणामुखः । (५६।१)

रक्ताम्बरधरा कृष्णा हसन्ती मुक्तमूर्धजा ॥ (५६।२)

यं वा कर्षति बद्ध्वा स्त्री नृत्यन्ती दक्षिणामुखम् । (५७।१)

अन्तावसायिभिर् यो वाकृष्यते दक्षिणामुखः ॥ (५७।२)

परिष्वजेरन् यं वापि प्रेताः प्रव्रजितास्तथा । (५८।१)

मुहुराघ्रायते यस्तु श्वापदैर् विकृताननैः ॥ (५८।२)

पिबेन्मधु च तैलं च यो वा पङ्के ऽवसीदति । (५९।१)

पङ्कप्रदिग्धगात्रो वा प्रनृत्येत् प्रहसेत्तथा ॥ (५९।२)

निरम्बरश् च यो रक्तां धारयेच्छिरसि स्रजम् । (६०।१)

यस्य वंशो नलो वापि तालो वोरसि जायते ॥ (६०।२)

यं वा मत्स्यो ग्रसेद्यो वा जननीं प्रविशेन्नरः । (६१।१)

पर्वताग्रात् पतेद्यो वा श्वभ्रे वा तमसावृते ॥ (६१।२)

ह्रियते स्रोतसा यो वा यो वा मौण्ड्यमवाप्नुयात् । (६२।१)

पराजीयेत बध्येत काकाद्यैर् वाभिभूयते ॥ (६२।२)

पतनं तारकादीनां प्रणाशं दीपचक्षुषोः । (६३।१)

यः पश्येद्देवतानां च प्रकम्पमवनेस्तथा ॥ (६३।२)

यस्य छर्दिर्विरेको वा दशनाः प्रपतन्ति वा । (६४।१)

शाल्मलीं किंशुकं यूपं वल्मीकं पारिभद्रकम् ॥ (६४।२)

पुष्पाढ्यं कोविदारं वा चितां वा यो ऽधिरोहति । (६५।१)

कार्पासतैलपिण्याकलोहानि लवणं तिलान् ॥ (६५।२)

लभेताश्नीत वा पक्वमन्नं यश् च पिबेत् सुराम् । (६६।१)

स्वस्थः स लभते व्याधिं व्याधितो मृत्युमृच्छति ॥ (६६।२)

यथास्वं प्रकृतिस्वप्नो विस्मृतो विहतस्तथा । (६७।१)

दय्द्रेअम्स्चिन्ताकृतो दिवा दृष्टो भवन्त्यफलदास्तु ते ॥ (६७।२)

ज्वरितानां शुना सख्यं कपिसख्यं तु शोषिणाम् । (६८।१)

उन्मादे राक्षसैः प्रेतैर् अपस्मारे प्रवर्तनम् ॥ (६८।२)

मेहातिसारिणां तोयपानं स्नेहस्य कुष्ठिनाम् । (६९।१)

गुल्मेषु स्थावरोत्पत्तिः कोष्ठे मूर्ध्नि शिरोरुजि ॥ (६९।२)

शष्कुलीभक्षणं छर्द्यामध्वा श्वासपिपासयोः । (७०।१)

हारिद्रं भोजनं वापि यस्य स्यात् पाण्डुरोगिणः ॥ (७०।२)

रक्तपित्ती पिबेद्यस्तु शोणितं स विनश्यति । (७१।१)

स्वप्नानेवंविधान् दृष्ट्वा प्रातरुत्थाय यत्नवान् ॥ (७१।२)

दद्यान्माषांस्तिलांल्लोहं विप्रेभ्यः काञ्चनं तथा । (७२।१)

जपेच्चापि शुभान् मन्त्रान् गायत्रीं त्रिपदां तथा ॥ (७२।२)

दृष्ट्वा तु प्रथमे यामे स्वप्याद् ध्यात्वा पुनः शुभम् । (७३।१)

जपेद्वान्यतमं वेदे ब्रह्मचारी समाहितः ॥ (७३।२)

न चाचक्षीत कस्मैचिद् दृष्ट्वा स्वप्नम् अशोभनम् । (७४।१)

देवतायतने चैव वसेद्रात्रित्रयं तथा । (७४।२)

विप्रांश् च पूजयेन्नित्यं दुःस्वप्नात् प्रविमुच्यते ॥ (७४।३)

गुते त्र्￤उमेअत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रशस्तं स्वप्नदर्शनम् । (७५।१)

देवान् द्विजान्गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान् ॥ (७५।२)

समिद्धमग्निं साधूंश्च निर्मलानि जलानि च । (७६।१)

पश्येत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ (७६।२)

मांसं मत्स्यान् स्रजः श्वेता वासांसि च फलानि च । (७७।१)

लभन्ते धनलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ (७७।२)

महाप्रासादसफलवृक्षवारणपर्वतान् । (७८।१)

आरोहेद्द्रव्यलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ (७८।२)

नदीनदसमुद्रांश् च क्षुभितान् कलुषोदकान् । (७९।१)

तरेत् कल्याणलाभाय व्याधेरपगमाय च ॥ (७९।२)

उरगो वा जलौको वा भ्रमरो वापि यं दशेत् । (८०।१)

आरोग्यं निर्दिशेत्तस्य धनलाभं च बुद्धिमान् ॥ (८०।२)

एवंरूपान् शुभान् स्वप्नान् यः पश्येद्व्याधितो नरः । (८१।१)

स दीर्घायुरिति ज्ञेयस्तस्मै कर्म समाचरेत् ॥ (८१।२)