Su, 1, 27
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः शल्यापनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः । (४।१)
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ |
तद्यथा स्वभावः पाचनं भेदनं दारणं पीडनं प्रमार्जनं निर्ध्मापनं वमनं विरेचनं प्रक्षालनं प्रतिमर्शः प्रवाहणम् आचूषणम् अयस्कान्तो हर्षश्चेति ॥ (४।२)
tadyathā svabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ pravāhaṇam ācūṣaṇam ayaskānto harṣaśceti ||
तत्राश्रुक्षवथूद्गारकासमूत्रपुरीषानिलैः स्वभावबलप्रवृत्तैर् नयनादिभ्यः पतति मांसावगाढं शल्यम् अविदह्यमानं पाचयित्वा प्रकोथात्तस्य पूयशोणितवेगाद्गौरवाद्वा पतति । (५।१)
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttair nayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyam avidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegādgauravādvā patati |
भिन्नम् अनिरस्यमानं पीडनीयैः पीडयेत् पाणिभिर् वा । (५।३)
bhinnam anirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā |
अणून्यक्षशल्यानि परिषेचनाध्मापनैर् वालवस्त्रपाणिभिः प्रमार्जयेत् । (५।४)
aṇūnyakṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanair vālavastrapāṇibhiḥ pramārjayet |
आहारशेषश्लेष्महीनाणुशल्यानि श्वसनोत्कासनप्रधमनैर् निर्धमेत् । (५।५)
āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet |
अन्नशल्यानि वमनाङ्गुलिप्रतिमर्शप्रभृतिभिः । (५।६)
annaśalyāni vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ |
मारुतोदकसविषरुधिरदुष्टस्तन्येष्वाचूषणमास्येन विषाणैर् वा । (५।१०)
mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvācūṣaṇamāsyena viṣāṇair vā |
अनुलोममनवबद्धमकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन । (५।११)
anulomamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena |
हृद्यवस्थितमनेककारणोत्पन्नं शोकशल्यं हर्षेणेति ॥ (५।१२)
hṛdyavasthitamanekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||
सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा द्वावेवाहरणहेतू भवतः प्रतिलोमो ऽनुलोमश् च ॥ (६।१)
sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā dvāvevāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo 'nulomaś ca ||
तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेत् अनुलोमं पराचीनम् ॥ (७।१)
tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam ||
उत्तुण्डितं छित्त्वा निर्घातयेच्छेदनीयमुखम् ॥ (८।१)
uttuṇḍitaṃ chittvā nirghātayecchedanīyamukham ||
छेदनीयमुखान्यपि कुक्षिवक्षःकक्षावङ्क्षणपर्शुकान्तरपतितानि च हस्तशक्यं यथामार्गेण हस्तेनैवापहर्तुं प्रयतेत ॥ (९।१)
chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||
हस्तेनापहर्तुमशक्यं विशस्य शस्त्रेण यन्त्रेणापहरेत् ॥ (१०।१)
hastenāpahartumaśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet ||
संरक्षेदस्य मर्माणि मुहुराश्वासयेच् च तम् ॥ (११।३)
saṃrakṣedasya marmāṇi muhurāśvāsayec ca tam ||
ततः शल्यमुद्धृत्य निर्लोहितं व्रणं कृत्वा स्वेदार्हम् अग्निघृतप्रभृतिभिः संस्वेद्य विदह्य प्रदिह्य सर्पिर्मधुभ्यां बद्ध्वाचारिकम् उपदिशेत् । (१२।१)
tataḥ śalyamuddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārham agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedya vidahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ baddhvācārikam upadiśet |
सिरास्नायुविलग्नं शलाकादिभिर् विमोच्यापनयेत् श्वयथुग्रस्तवारङ्गं समवपीड्य श्वयथुं दुर्बलवारङ्गं कुशादिभिर् बद्ध्वा ॥ (१२।२)
sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhir vimocyāpanayet śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir baddhvā ||
हृदयमभितो वर्तमानं शल्यं शीतजलादिभिर् उद्वेजितस्यापहरेद् यथामार्गं दुरुपहरमन्यतो ऽपबाध्यमानं पाटयित्वोद्धरेत् ॥ (१३।१)
hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyāpahared yathāmārgaṃ durupaharamanyato 'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet ||
एन्त्ड़ेर्नेन् वोन् ड़ेस्त्स्तेच्केन्देन् शल्यसस्थिविवरप्रविष्टमस्थिविदष्टं वावगृह्य पादाभ्यां यन्त्रेणापहरेत् अशक्यमेवं वा बलवद्भिः सुपरिगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रविभुज्य धनुर्गुणैर् बद्ध्वैकतश् चास्य पञ्चाङ्ग्याम् उपसंयतस्याश्वस्य वक्त्रकविके बध्नीयात् अथैनं कशया ताडयेद्यथोन्नमयन् शिरो वेगेन शल्यमुद्धरति दृढां वा वृक्षशाखामवनम्य तस्यां पूर्ववद्बद्ध्वोद्धरेत् ॥ (१४।१)
Entfernen von feststeckenden śalyasasthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṃ vāvagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya dhanurguṇair baddhvaikataś cāsya pañcāṅgyām upasaṃyatasyāśvasya vaktrakavike badhnīyāt athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnamayan śiro vegena śalyamuddharati dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tasyāṃ pūrvavadbaddhvoddharet ||
अदेशोत्तुण्डितमष्ठीलाश्ममुद्गराणाम् अन्यतमस्य प्रहारेण विचाल्य यथामार्गम् एव यन्त्रेण ॥ (१५।१)
adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇām anyatamasya prahāreṇa vicālya yathāmārgam eva yantreṇa ||
यन्त्रेण विमृदितकर्णानि कर्णवन्त्यनाबाधकरदेशोत्तुण्डितानि पुरस्तादेव ॥ (१६।१)
yantreṇa vimṛditakarṇāni karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva ||
वेर्स्छ्लुच्केन् वोन् ओब्जेक्तेन्: जातुषजातुषे कण्ठासक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेश्याग्नितप्तां च शलाकां तयावगृह्य शीताभिर् अद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतामुद्धरेत् ॥ (१७।१)
verschlucken von Objekten: jātuṣajātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ tayāvagṛhya śītābhir adbhiḥ pariṣicya sthirībhūtāmuddharet ||
हर्ते ओब्जेक्तेअजातुषं जतुमधूच्छिष्टप्रलिप्तया शलाकया पूर्वकल्पेनेत्येके ॥ (१८।१)
harte Objekteajātuṣaṃ jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke ||
अस्थिशल्यमन्यद्वा तिर्यक्कण्ठासक्तमवेक्ष्य केशोण्डुकं दृढैकसूत्रबद्धं द्रवभक्तोपहितं पाययेद् आ कण्ठात् पूर्णकोष्ठं च वामयेत् वमतश् च शल्यैकदेशसक्तं ज्ञात्वा सूत्रं सहसा त्वाक्षिपेत् मृदुना वा दन्तधावनकूर्चकेनापहरेत् प्रणुदेद् वान्तः । (१९।१)
asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayed ā kaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet vamataś ca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇuded vāntaḥ |
क्षतकण्ठाय च मधुसर्पिषी लेढुं प्रयच्छेत्त्रिफलाचूर्णं वा मधुशर्कराविमिश्रम् ॥ (१९।२)
kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāvimiśram ||
उदकपूर्णोदरम् अवाक्शिरसम् अवपीडयेद् धुनीयाद् वामयेद्वा भस्मराशौ वा निखनेद् आ मुखात् ॥ (२०।१)
udakapūrṇodaram avākśirasam avapīḍayed dhunīyād vāmayedvā bhasmarāśau vā nikhaned ā mukhāt ||
वेर्स्छ्लुच्केन् वोन् एस्सेन्ग्रासशल्ये तु कण्ठासक्ते निःशङ्कम् अनवबुद्धं स्कन्धे मुष्टिनाभिहन्यात् स्नेहं मद्यं पानीयं वा पाययेत् ॥ (२१।१)
verschlucken von Essengrāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkam anavabuddhaṃ skandhe muṣṭinābhihanyāt snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā pāyayet ||
स्त्रन्गुलतिओन्बाहुरज्जुलतापाशैः कण्ठपीडनाद्वायुः प्रकुपितः श्लेष्माणं कोपयित्वा स्रोतो निरुणद्धि लालास्रावं फेनागमनं संज्ञानाशं चापादयति तमभ्यज्य संस्वेद्य शिरोविरेचनं तस्मै तीक्ष्णं दद्याद्रसं च वातघ्नं विदध्याद् इति ॥ (२२।१)
strangulationbāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ saṃjñānāśaṃ cāpādayati tamabhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ dadyādrasaṃ ca vātaghnaṃ vidadhyād iti ||
शल्याकृतिविशेषांश् च स्थानान्यावेक्ष्य बुद्धिमान् । (२३।२)
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānānyāvekṣya buddhimān |
तथा यन्त्रपृथक्त्वं च सम्यक् शल्यमथाहरेत् ॥ (२३।३)
tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet ||
कर्णवन्ति तु शल्यानि दुःखाहार्याणि यानि च । (२४।१)
karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
आददीत भिषक् तस्मात् तानि युक्त्या समाहितः ॥ (२४।२)
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
एतैर् उपायैः शल्यं तु नैव निर्यात्यते यदि । (२५।१)
etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi |
मत्या निपुणया वैद्यो यन्त्रयोगैश् च निर्हरेत् ॥ (२५।२)
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
शोथपाकौ रुजश्चोग्राः कुर्याच्छल्यमनिर्हृतम् । (२६।१)
śothapākau rujaścogrāḥ kuryācchalyamanirhṛtam |
वैकल्यं मरणं चापि तस्माद् यत्नाद्विनिर्हरेत् ॥ (२६।२)
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnādvinirharet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.