अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषम् उच्यते । (३।१)

दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम् ॥ (३।२)

मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च । (४।१)

निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः ॥ (४।२)

तत्र क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि विषपत्त्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भनन्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि फेनाश्महरितालं च द्वे धातुविषे कालकूटवत्सनाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति ॥ (५।०)

चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते । (६।१)

षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकम् एव तु ॥ (६।२)

उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च । (७।१)

जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु ॥ (७।२)

मुष्कशोफः फलविषैर् दाहो ऽन्नद्वेष एव च । (८।१)

भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च ॥ (८।२)

त्वक्सारनिर्यासविषैर् उपयुक्तैर् भवन्ति हि । (९।१)

आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ॥ (९।२)

फेनागमः क्षीरविषैर् विड्भेदो गुरुजिह्वता । (१०।१)

हृत्पीडनं धातुविषैर् मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ॥ (१०।२)

प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् । (११।१)

कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ (११।२)

स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च । (१२।१)

ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ॥ (१२।२)

सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च । (१३।१)

ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालके ऽनुमताविह ॥ (१३।२)

प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता । (१४।१)

वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते ॥ (१४।२)

गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु । (१५।१)

शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः ॥ (१५।२)

पुण्डरीकेण रक्तत्वम् अक्ष्णोर् वृद्धिस्तथोदरे । (१६।१)

वैवर्ण्यं मूलकैश् छर्दिर् हिक्काशोफप्रमूढताः ॥ (१६।२)

चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै । (१७।१)

महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम् ॥ (१७।२)

कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि । (१८।१)

कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश ॥ (१८।२)

सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर् गुणैः । (१९।१)

रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च ॥ (१९।२)

विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् । (२०।१)

तद्रौक्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम् ॥ (२०।२)

मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च । (२१।१)

शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च ॥ (२१।२)

आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् । (२२।१)

क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलान् अपि ॥ (२२।२)

वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् । (२३।१)

दुर्हरं चाविपाकित्वात् तस्मात् क्लेशयते चिरम् ॥ (२३।२)

स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् ॥ (२४।०)

सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम् । (२५।१)

यत् स्थावरं जङ्गमकृत्रिमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् । (२५।२)

जीर्णं विषघ्नौषधिभिर् हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ॥ (२५।३)

स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषताम् उपैति । (२६।१)

वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि ॥ (२६।२)

तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी । (२७।१)

मूर्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः ॥ (२७।२)

आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थे ऽनिलपित्तरोगी । (२८।१)

भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ॥ (२८।२)

स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् । (२९।१)

कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तत्र रूपम् ॥ (२९।२)

निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाङ्गमर्दः । (३०।१)

ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान् ॥ (३०।२)

धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् । (३१।१)

वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा ॥ (३१।२)

उन्मादम् अन्यज्जनयेत् तथान्यदानाहम् अन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् । (३२।१)

गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकारांश्च बहुप्रकारान् ॥ (३२।२)

देड़िनितिओन् दूषीविषदूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैर् अभीक्ष्णशः । (३३।१)

यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद् दूषीविषं स्मृतम् ॥ (३३।२)

स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् । (३४।१)

श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते ॥ (३४।२)

द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा । (३५।१)

विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम् ॥ (३५।२)

तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् । (३६।१)

दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने ॥ (३६।२)

पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासो ऽन्त्रकूजनम् । (३७।१)

चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम् ॥ (३७।२)

कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे । (३८।१)

सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना ॥ (३८।२)

षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते । (३९।१)

स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः संनिरोधश्च सप्तमे ॥ (३९।२)

प्रथमे विषवेगे तु वान्ते शीताम्बुसेचितम् । (४०।१)

अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम् ॥ (४०।२)

द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् । (४१।१)

तृतीये ऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाञ्जनम् ॥ (४१।२)

चतुर्थे स्नेहसंमिश्रं पाययेतागदं भिषक् । (४२।१)

पञ्चमे क्षौद्रमधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत् ॥ (४२।२)

षष्ठे ऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे । (४३।१)

मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् ॥ (४३।२)

वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् । (४४।१)

यवागूं सघृतक्षौद्रामिमां दद्याद्विषापहाम् ॥ (४४।२)

कोषातक्यो ऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः । (४५।१)

शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम् ॥ (४५।२)

पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला । (४६।१)

एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम् ॥ (४६।२)

मधुकं तगरं कुष्ठं भद्रदारु हरेणवः । (४७।१)

पुंनागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता ॥ (४७।२)

विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा । (४८।१)

हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा ॥ (४८।२)

कल्कैर् एषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् । (४९।१)

विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित् ॥ (४९।२)

दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् । (५०।१)

पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम् ॥ (५०।२)

पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् । (५१।१)

सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम् ॥ (५१।२)

क्षौद्रयुक्तो ऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति । (५२।१)

नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते ॥ (५२।२)

ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसंक्षये । (५३।१)

शोफे ऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रोगे जठरे ऽपि च ॥ (५३।२)

उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्रवाः । (५४।१)

यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैर् औषधैः क्रियाम् ॥ (५४।२)

साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् । (५५।१)

दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः ॥ (५५।२)