Su, 4, 28
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो मेधायुष्कामीयं रसायनचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
रेज़ेप्त्मेधायुष्कामः श्वेतावल्गुजफलान्य् आतपपरिशुष्काण्य् आदाय सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा गुडेन सहालोड्य स्नेहकुम्भे सप्तरात्रं धान्यराशौ निदध्यात् सप्तरात्रादुद्धृत्य हृतदोषस्य यथाबलं पिण्डं प्रयच्छेदनुदिते सूर्ये उष्णोदकं चानुपिबेत् भल्लातकविधानवच्चागारप्रवेशो जीर्णौषधश् चापराह्णे हिमाभिर् अद्भिः परिषिक्तगात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात् एवं षण्मासान् उपयुज्य विगतपाप्मा बलवर्णोपेतः श्रुतनिगादी स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति । (३।१)
Rezeptmedhāyuṣkāmaḥ śvetāvalgujaphalāny ātapapariśuṣkāṇy ādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt saptarātrāduddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchedanudite sūrye uṣṇodakaṃ cānupibet bhallātakavidhānavaccāgārapraveśo jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe himābhir adbhiḥ pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā śarkarāmadhureṇaudanamaśnīyāt evaṃ ṣaṇmāsān upayujya vigatapāpmā balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati |
कुष्ठिनं पाण्डुरोगिणमुदरिणं वा कृष्णाया गोर् मूत्रेणालोड्यार्धपलिकं पिण्डं विगतलौहित्ये सवितरि पाययेत् पराह्णे चालवणेनामलकयूषेण सर्पिष्मन्तम् ओदनम् अश्नीयात् एवं मासम् उपयुज्य स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति । (३।२)
kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇamudariṇaṃ vā kṛṣṇāyā gor mūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāyayet parāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantam odanam aśnīyāt evaṃ māsam upayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyurbhavati |
एषैवोपयोगश् चित्रकमूलानां रजन्याश्च चित्रकमूले विशेषो द्विपलिकं पिण्डं परं प्रमाणं शेषं पूर्ववत् ॥ (३।३)
eṣaivopayogaś citrakamūlānāṃ rajanyāśca citrakamūle viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ śeṣaṃ pūrvavat ||
रेज़ेप्थृतदोष एव प्रतिसंसृष्टभक्तो यथाक्रममागारं प्रविश्य मण्डूकपर्णीस्वरसम् आदाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलं पयसालोड्य पिबेत् पयो ऽनुपानं वा तस्यां जीर्णायां यवान्नं पयसोपयुञ्जीत तिलैर् वा सह भक्षयेत् त्रीन् मासान् पयो ऽनुपानं जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहार एवम् उपयुञ्जानो ब्रह्मवर्चसी श्रुतनिगादी भवति वर्षशतमायुरवाप्नोति । (४।१)
Rezepthṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākramamāgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasam ādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalaṃ payasāloḍya pibet payo 'nupānaṃ vā tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta tilair vā saha bhakṣayet trīn māsān payo 'nupānaṃ jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāra evam upayuñjāno brahmavarcasī śrutanigādī bhavati varṣaśatamāyuravāpnoti |
रेज़ेप्त्त्रिरात्रोपोषितश् च त्रिरात्रमेनां भक्षयेत् त्रिरात्रादूर्ध्वं पयः सर्पिरिति चोपयुञ्जीत । (४।२)
Rezepttrirātropoṣitaś ca trirātramenāṃ bhakṣayet trirātrādūrdhvaṃ payaḥ sarpiriti copayuñjīta |
बिल्वमात्रं पिण्डं वा पयसालोड्य पिबेत् एवं द्वादशरात्रम् उपयुज्य मेधावी वरशतायुर्भवति ॥ (४।३)
bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasāloḍya pibet evaṃ dvādaśarātram upayujya medhāvī varaśatāyurbhavati ||
रेज़ेप्थृतदोष एवागारं प्रविश्य प्रतिसंसृष्टभक्तो ब्राह्मीस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथाबलम् उपयुञ्जीत जीर्णौषधश् चापराह्णे यवागूम् अलवणां पिबेत् क्षीरसात्म्यो वा पयसा भुञ्जीत एवं सप्तरात्रम् उपयुज्य ब्रह्मवर्चसी मेधावी भवति द्वितीयं सप्तरात्रम् उपयुज्य ग्रन्थमीप्सितमुत्पादयति नष्टं चास्य प्रादुर्भवति तृतीयं सप्तरात्रम् उपयुज्य द्विर् उच्चारितं शतमप्यवधारयति एवमेकविंशतिरात्रम् उपयुज्यालक्ष्मीर् अपक्रामति मूर्तिमती चैनं वाग्देव्यनुप्रविशति सर्वाश् चैनं श्रुतय उपतिष्ठन्ति श्रुतधरः पञ्चवर्षशतायुर् भवति ॥ (५।१)
Rezepthṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto brāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalam upayuñjīta jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe yavāgūm alavaṇāṃ pibet kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta evaṃ saptarātram upayujya brahmavarcasī medhāvī bhavati dvitīyaṃ saptarātram upayujya granthamīpsitamutpādayati naṣṭaṃ cāsya prādurbhavati tṛtīyaṃ saptarātram upayujya dvir uccāritaṃ śatamapyavadhārayati evamekaviṃśatirātram upayujyālakṣmīr apakrāmati mūrtimatī cainaṃ vāgdevyanupraviśati sarvāś cainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti śrutadharaḥ pañcavarṣaśatāyur bhavati ||
रेज़ेप्त्ब्राह्मीस्वरसप्रस्थद्वये घृतप्रस्थं विडङ्गतण्डुलानां कुडवं द्वे द्वे पले वचामृतयोर् द्वादश हरीतक्यामलकविभीतकानि श्लक्ष्णपिष्टान्य् आवाप्यैकध्यं साधयित्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात् ततः पूर्वविधानेन मात्रां यथाबलम् उपयुञ्जीत जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः पूर्ववच्चात्र परीहार एतेनोर्ध्वम् अधस् तिर्यक् कृमयो निष्क्रामन्ति अलक्ष्मीर् अपक्रामति पुष्करवर्णः स्थिरवयाः श्रुतनिगादी त्रिवर्षशतायुर् भवति एतदेव कुष्ठविषमज्वरापस्मारोन्मादविषभूतग्रहेष्व् अन्येषु च महाव्याधिषु संशोधनमादिशन्ति ॥ (६।१)
Rezeptbrāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛtayor dvādaśa harītakyāmalakavibhītakāni ślakṣṇapiṣṭāny āvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalam upayuñjīta jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ pūrvavaccātra parīhāra etenordhvam adhas tiryak kṛmayo niṣkrāmanti alakṣmīr apakrāmati puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur bhavati etadeva kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣv anyeṣu ca mahāvyādhiṣu saṃśodhanamādiśanti ||
रेज़ेप्थृतदोष एवागारं प्रविश्य हैमवत्या वचायाः पिण्डम् आमलकमात्रम् अभिहुतं पयसालोड्य पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहार एवं द्वादशरात्रम् उपयुञ्जीत ततो ऽस्य श्रोत्रं विव्रियते द्विर् अभ्यासात् स्मृतिमान् भवति त्रिर् अभ्यासाच्छ्रुतम् आदत्ते चतुर्द्वादशरात्रम् उपयुज्य सर्वं तरति किल्बिषं तार्क्ष्यदर्शनम् उत्पद्यते शतायुश् च भवति । (७।१)
Rezepthṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam āmalakamātram abhihutaṃ payasāloḍya pibet jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāra evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato 'sya śrotraṃ vivriyate dvir abhyāsāt smṛtimān bhavati trir abhyāsācchrutam ādatte caturdvādaśarātram upayujya sarvaṃ tarati kilbiṣaṃ tārkṣyadarśanam utpadyate śatāyuś ca bhavati |
रेज़ेप्त्द्वे द्वे पले इतरस्या वचाया विक्वाथ्य पिबेत् पयसा समानं भोजनं समाः पूर्वेणाशिषश् च ॥ (७।२)
Rezeptdve dve pale itarasyā vacāyā vikvāthya pibet payasā samānaṃ bhojanaṃ samāḥ pūrveṇāśiṣaś ca ||
वचाशतपाकं वा सर्पिर्द्रोणम् उपयुज्य पञ्चवर्षशतायुर् भवति गलगण्डापचीश्लीपदस्वरभेदांश् चापहन्तीति ॥ (८।१)
vacāśatapākaṃ vā sarpirdroṇam upayujya pañcavarṣaśatāyur bhavati galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃś cāpahantīti ||
आयुष्कामरसायनअत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयुष्कामरसायनम् । (९।१)
āyuṣkāmarasāyanaata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam |
बिल्वस्य चूर्णं पुष्ये तु हुतं वारान् सहस्रशः । (१०।१)
bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārān sahasraśaḥ |
श्रीसूक्तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने ॥ (१०।२)
śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine ||
सर्पिर्मधुयुतं लिह्याद् अलक्ष्मीनाशनं परम् । (११।१)
sarpirmadhuyutaṃ lihyād alakṣmīnāśanaṃ param |
त्वचं विहाय बिल्वस्य मूलक्वाथं दिने दिने ॥ (११।२)
tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine ||
प्राश्नीयात् पयसा सार्धं स्नात्वा हुत्वा समाहितः । (१२।१)
prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā samāhitaḥ |
दशसाहस्रम् आयुष्यं स्मृतं युक्तरथं भवेत् ॥ (१२।२)
daśasāhasram āyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet ||
हुत्वा बिसानां क्वाथं तु मधुलाजैश् च संयुतम् । (१३।१)
hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiś ca saṃyutam |
अमोघं शतसाहस्रं युक्तं युक्तरथं स्मृतम् ॥ (१३।२)
amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam ||
सुवर्णं पद्मबीजानि मधु लाजाः प्रियङ्गवः । (१४।१)
suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ |
गव्येन पयसा पीतम् अलक्ष्मीं प्रतिषेधयेत् ॥ (१४।२)
gavyena payasā pītam alakṣmīṃ pratiṣedhayet ||
ससुवर्णस्तिलैः सार्धम् अलक्ष्मीनाशनः स्मृतः ॥ (१५।२)
sasuvarṇastilaiḥ sārdham alakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ ||
गव्यं पयः सुवर्णं च मधूच्छिष्टं च माक्षिकम् । (१६।१)
gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam |
पीतं शतसहस्राभिहुतं युक्तरथं स्मृतम् ॥ (१६।२)
pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam ||
मेध्यम् आयुष्यम् आरोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम् ॥ (१७।२)
medhyam āyuṣyam ārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam ||
रेज़ेप्त्वासामूलतुलाक्वाथे तैलम् आवाप्य साधितम् । (१८।१)
Rezeptvāsāmūlatulākvāthe tailam āvāpya sādhitam |
हुत्वा सहस्रम् अश्नीयान् मेध्यम् आयुष्यम् उच्यते ॥ (१८।२)
hutvā sahasram aśnīyān medhyam āyuṣyam ucyate ||
पिप्पलीमधुसंयुक्तान् शिक्षा चरणवद्भवेत् ॥ (१९।२)
pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavadbhavet ||
प्राश्यारिष्टगृहीतो ऽपि मुच्यते प्राणसंशयात् ॥ (२०।२)
prāśyāriṣṭagṛhīto 'pi mucyate prāṇasaṃśayāt ||
रेज़ेप्त्शतावरीघृतं सम्यगुपयुक्तं दिने दिने । (२१।१)
Rezeptśatāvarīghṛtaṃ samyagupayuktaṃ dine dine |
सक्षौद्रं ससुवर्णं च नरेन्द्रं स्थापयेद्वशे ॥ (२१।२)
sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayedvaśe ||
सुवर्णमिति संयोगः पेयः सौभाग्यमिच्छता ॥ (२२।२)
suvarṇamiti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyamicchatā ||
सर्पिरासादितं गव्यं ससुवर्णं सदा पिबेत् ॥ (२३।२)
sarpirāsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet ||
पयश्चानुपिबेत् सिद्धं तेषाम् एव समुद्भवे । (२४।१)
payaścānupibet siddhaṃ teṣām eva samudbhave |
अलक्ष्मीघ्नं सदायुष्यं राज्याय सुभगाय च ॥ (२४।२)
alakṣmīghnaṃ sadāyuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca ||
यत्र नोदीरितो मन्त्रो योगेष्वेतेषु साधने । (२५।१)
yatra nodīrito mantro yogeṣveteṣu sādhane |
शब्दिता तत्र सर्वत्र गायत्री त्रिपदा भवेत् ॥ (२५।२)
śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet ||
पाप्मानं नाशयन्त्येता दद्युश्चौषधयः श्रियम् । (२६।१)
pāpmānaṃ nāśayantyetā dadyuścauṣadhayaḥ śriyam |
तद्विद्याचार्यसेवा च बुद्धिमेधाकरो गुणः ॥ (२७।२)
tadvidyācāryasevā ca buddhimedhākaro guṇaḥ ||
आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानां चाविधारणम् । (२८।१)
āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam |
ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च साहसानां च वर्जनम् ॥ (२८।२)
brahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.