Su, 1, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
देड़्। कालकालो हि नाम भगवान् स्वयम्भुर् अनादिमध्यनिधनो ऽत्र रसव्यापत्सम्पत्ती जीवितमरणे च मनुष्याणाम् आयत्ते । (३।१)
Def. kālakālo hi nāma bhagavān svayambhur anādimadhyanidhano 'tra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte |
एत्य्मोलोगिएस सूक्ष्माम् अपि कलां न लीयत इति कालः संकलयति कालयति वा भूतानीति कालः ॥ (३।२)
Etymologiesa sūkṣmām api kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ ||
तस्य संवत्सरात्मनो भगवान् आदित्यो गतिविशेषेण निमेषकाष्ठाकलामुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति ॥ (४।१)
tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti ||
ज़ेइत्मएतत्र लघ्वक्षरोच्चारणमात्रो ऽक्षिनिमेषः पञ्चदशाक्षिनिमेषाः काष्ठा त्रिंशत्काष्ठाः कला विंशतिकलो मुहूर्तः कलादशभागश् च त्रिंशन्मुहूर्तम् अहोरात्रं पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः स च द्विविधः शुक्लः कृष्णश् च तौ मासः ॥ (५।१)
Zeitmaetatra laghvakṣaroccāraṇamātro 'kṣinimeṣaḥ pañcadaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaś ca triṃśanmuhūrtam ahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaś ca tau māsaḥ ||
औड़्तेइलुन्ग् देर् जह्रेस्ज़ेइतेन्तत्र माघादयो द्वादश मासाः संवत्सरः द्विमासिकम् ऋतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः मधुमाधवौ वसन्तः शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः नभोनभस्यौ वर्षाः इषोर्जौ शरत् सहःसहस्यौ हेमन्त इति ॥ (६।१)
Aufteilung der Jahreszeitentatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikam ṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣāḥ iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti ||
अयनस्; रोल्ले वोन् सोन्ने उन्द् मोन्द्त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च । (७।१)
ayanas; Rolle von sonne und mondta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca |
तयोर् दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः तेषु भगवान् आप्यायते सोमः अम्ललवणमधुराश् च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलम् अभिवर्धते । (७।२)
tayor dakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam abhivardhate |
उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः तेषु भगवान् आप्यायते ऽर्कः तिक्तकषायकटुकाश् च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलम् अपहीयते ॥ (७।३)
uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāś ca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam apahīyate ||
शीतांशुः क्लेदयत्युर्वीं विवस्वान् शोषयत्य् अपि । (८।२)
śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayaty api |
ताव् उभाव् अपि संश्रित्य वायुः पालयति प्रजाः ॥ (८।३)
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
ज़ेइतेइन्हेइतेन् अयन -> युग (लुस्त्रुम्)अथ खल्वयने द्वे युगपत् संवत्सरो भवति ते तु पञ्च युगमिति संज्ञां लभन्ते स एष निमेषादिर्युगपर्यन्तः कालश्चक्रवत् परिवर्तमानः कालचक्रम् उच्यत इत्य् एके ॥ (९।०)
Zeiteinheiten ayana -> yuga (Lustrum)atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravat parivartamānaḥ kālacakram ucyata ity eke ||
मोनत्स्नमेनिह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः तद् यथा भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः कार्त्तिकमार्गशीर्षौ शरत् पौषमाघौ हेमन्तः फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः आषाढश्रावणौ प्रावृड् इति ॥ (१०।०)
monatsnameniha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ tad yathā bhādrapadāśvayujau varṣāḥ kārttikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti ||
ज़ुस्तन्द् देर् ओषधिस् इन् देर् जह्रेस्ज़ेइतेन्; जह्रेस्ज़ेइत् => संचयतत्र वर्षास्वोषधयस्तरुण्यो ऽल्पवीर्या आपश्चाप्रसन्नाः क्षितिमलप्रायाः ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते विदाहात् पित्तसंचयमापादयन्ति स संचयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्य् उपशुष्यति पङ्के ऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीन् जनयति । (११।१)
Zustand der oṣadhis in der Jahreszeiten; Jahreszeit => saṃcayatatra varṣāsvoṣadhayastaruṇyo 'lpavīryā āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāḥ tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhāt pittasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayaḥ śaradi praviralameghe viyaty upaśuṣyati paṅke 'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīn janayati |
ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश् च प्रसन्नाः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्यश् च ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवाद् उपलेपाच् च श्लेष्मसंचयम् आपादयन्ति स संचयो वसन्ते ऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीन् जनयति । (११।२)
tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaś ca prasannāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaś ca tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravād upalepāc ca śleṣmasaṃcayam āpādayanti sa saṃcayo vasante 'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīn janayati |
ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश् च ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाद्वैशद्याच् च वायोः संचयम् आपादयन्ति स संचयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीन् जनयति । (११।३)
tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaś ca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyāc ca vāyoḥ saṃcayam āpādayanti sa saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati |
दोषस् इन् जेw। एन्त्गेगेन्गेस्। जह्रेस्ज़ेइतेन् एन्त्ड़ेर्नेन्तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु संचितानां दोषाणां शरद्वसन्तप्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम् ॥ (१२।१)
doṣas in jew. entgegenges. Jahreszeiten entfernentatra varṣāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam ||
तत्र पैत्तिकानां व्याधीनाम् उपशमो हेमन्ते श्लैष्मिकाणां निदाघे वातिकानां शरदि स्वभावत एव त एते संचयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः ॥ (१३।१)
tatra paittikānāṃ vyādhīnām upaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ ||
परल्लेलेन् तग् - जह्रेस्ज़ेइतेन्तत्र पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गं मध्याह्ने ग्रीष्मस्य अपराह्णे प्रावृषः प्रदोषे वार्षिकं शारदमर्धरात्रे प्रत्युषसि हैमन्तम् उपलक्षयेत् एवमहोरात्रम् अपि वर्षम् इव शीतोष्णवर्षलक्षणं दोषोपचयप्रकोपोपशमैर् जानीयात् ॥ (१४।१)
Parallelen Tag - Jahreszeitentatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantam upalakṣayet evamahorātram api varṣam iva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt ||
हेइल्क्रड़्त् वोन् ओषधिस्।Wअस्सेर् औस् रिछ्तिगेन् जह्रेस्ज़ेइतेन्तत्र अव्यापन्नेष्वृतुष्वव्यापन्ना ओषधयो भवन्त्यापश् च ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौजस्कर्यो भवन्ति ॥ (१५।१)
Heilkraft von oṣadhis|Wasser aus richtigen Jahreszeitentatra avyāpanneṣvṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaś ca tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti ||
तेषां पुनर्व्यापदो ऽदृष्टकारिताः शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्य् अपश् च ॥ (१६।१)
teṣāṃ punarvyāpado 'dṛṣṭakāritāḥ śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayanty apaś ca ||
॥। ड़ल्स्छेन् जह्रेस्ज़ेइतेन्तासाम् उपयोगाद्विविधरोगप्रादुर्भावो मरको वा भवेद् इति ॥ (१७।१)
... falschen Jahreszeitentāsām upayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhaved iti ||
तत्र अव्यापन्नानाम् ओषधीनाम् अपां चोपयोगः ॥ (१८।१)
tatra avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ ||
एन्स्तेहुन्ग् वोन् क्रन्खेइतेन् त्रोत्ज़् गुतेर् जह्रेस्ज़ेइत्कदाचिदव्यापन्नेष्वप्यृतुषु कृत्याभिशापरक्षःक्रोधाधर्मैर् उपध्वस्यन्ते जनपदाः विषौषधिपुष्पगन्धेन वायुनोपनीतेनाक्रम्यते यो देशस्तत्र दोषप्रकृत्यविशेषेण कासश्वासवमथुप्रतिश्यायशिरोरुग्ज्वरैर् उपतप्यन्ते ग्रहनक्षत्रचरितैर् वा गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावैर् वा ॥ (१९।१)
Enstehung von Krankheiten trotz guter Jahreszeitkadācidavyāpanneṣvapyṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair upadhvasyante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vāyunopanītenākramyate yo deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair upatapyante grahanakṣatracaritair vā gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvair vā ||
तत्र स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियमदयादानदीक्षाभ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर् भवितव्यम् एवं साधु भवति ॥ (२०।१)
tatra sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparair bhavitavyam evaṃ sādhu bhavati ||
रेगुल्￤रे मेर्क्मले वोन् जह्रेस्ज़ेइतेनत ऊर्ध्वम् अव्यापन्नानामृतूनां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः ॥ (२१।१)
regul￤re merkmale von Jahreszeitenata ūrdhvam avyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ ||
छन्नस्तुषारैः सविता हिमानद्धा जलाशयाः ॥ (२२।२)
channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ ||
दर्पिता ध्वाङ्क्षखड्गाह्वमहिषोरभ्रकुञ्जराः । (२३।१)
darpitā dhvāṅkṣakhaḍgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ |
रोध्रप्रियङ्गुपुंनागाः पुष्पिता हिमसाह्वये ॥ (२३।२)
rodhrapriyaṅgupuṃnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye ||
शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः ॥ (२४।२)
śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ ||
दम्पत्योर् मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणो ऽनिलः ॥ (२६।२)
dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ ||
दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः ॥ (२८।२)
dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ ||
ग्रीष्मे तीक्ष्णांशुरादित्यो मारुतो नैरृतो ऽसुखः । (२९।१)
grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto nairṛto 'sukhaḥ |
भूस्तप्ता सरितस्तन्व्यो दिशः प्रज्वलिता इव ॥ (२९।२)
bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva ||
भ्रान्तचक्राह्वयुगलाः पयःपानाकुला मृगाः । (३०।१)
bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ |
प्रावृष्यम्बरम् आनद्धं पश्चिमानिलकर्षितैः । (३१।१)
prāvṛṣyambaram ānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ |
अम्बुदैर् विद्युदुद्द्योतप्रस्रुतैस्तुमुलस्वनैः ॥ (३१।२)
ambudair vidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ ||
तत्र वर्षासु नद्यो ऽम्भश्छन्नोत्खाततटद्रुमाः । (३३।१)
tatra varṣāsu nadyo 'mbhaśchannotkhātataṭadrumāḥ |
वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ॥ (३३।२)
vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ ||
भूर् अव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता । (३४।१)
bhūr avyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā |
नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ॥ (३४।२)
nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ ||
बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः । (३५।१)
babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ |
तथा सरांस्यम्बुरुहैर् भान्ति हंसांसघट्टितैः ॥ (३५।२)
tathā sarāṃsyamburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ ||
पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः । (३६।१)
paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ |
विषमेष्व् अपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ॥ (३७।२)
viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu dehinām ||
हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् । (३८।१)
haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet |
वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ॥ (३८।२)
varṣāsu śamayedvāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.