अथातः क्रियाकल्पं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधीः । (३।१)

वैश्वामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिर्मुनिः ॥ (३।२)

तर्पणं पुटपाकश्च सेक आश्च्योतनाञ्जने । (४।१)

तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे ॥ (४।२)

संशुद्धदेहशिरसो जीर्णान्नस्य शुभे दिने । (५।१)

पूर्वाह्णे वापराह्णे वा कार्यम् अक्ष्णोस् तु तर्पणम् ॥ (५।२)

वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः । (६।१)

आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ ॥ (६।२)

समौ दृढावसंबाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः । (७।१)

पूरयेद्घृतमण्डस्य विलीनस्य सुखोदके ॥ (७।२)

आ पक्ष्माग्रात्ततः स्थाप्यं पञ्च तद्वाक्शतानि तु । (८।१)

स्वस्थे कफे षट् पित्ते ऽष्टौ दश वाते तदुत्तमम् ॥ (८।२)

रोगस्थानविशेषेण केचित् कालं प्रचक्षते । (९।१)

यथाक्रमोपदिष्टेषु त्रीण्येकं पञ्च सप्त च ॥ (९।२)

दश दृष्ट्यामथाष्टौ च वाक्शतानि विभावयेत् । (१०।१)

ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाक्षि शोधयेत् ॥ (१०।२)

स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः । (११।१)

यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत् ॥ (११।२)

एकाहं वा त्र्यहं वापि पञ्चाहं चेष्यते परम् । (१२।१)

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि लक्षयेत् ॥ (१२।२)

सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् । (१३।१)

निर्वृतिर्व्याधिविध्वंसः क्रियालाघवम् एव च ॥ (१३।२)

गुर्वाविलम् अतिस्निग्धम् अश्रुकण्डूपदेहवत् । (१४।१)

ज्ञेयं दोषसमुत्क्लिष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितम् ॥ (१४।२)

रूक्षमाविलमस्राढ्यमसहं रूपदर्शने । (१५।१)

व्याधिवृद्धिश्च तज्ज्ञेयं हीनतर्पितमक्षि च ॥ (१५।२)

अनयोर् दोषबाहुल्यात् प्रयतेत चिकित्सिते । (१६।१)

धूमनस्याञ्जनैः सेकै रूक्षैः स्निग्धैश्च योगवित् ॥ (१६।२)

ताम्यत्यतिविशुष्कं यद्रूक्षं यच्चातिदारुणम् । (१७।१)

शीर्णपक्ष्माविलं जिह्मं रोगक्लिष्टं च यद्भृशम् ॥ (१७।२)

तदक्षि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम् । (१८।१)

दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च ॥ (१८।२)

अशान्तोपद्रवे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते । (१९।१)

पुटपाकस्तथैतेषु नस्यं येषु च गर्हितम् ॥ (१९।२)

तर्पणार्हा न ये प्रोक्ताः स्नेहपानाक्षमाश्च ये । (२०।१)

ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकक्षमेषु च ॥ (२०।२)

पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत् । (२१।१)

स्नेहनो लेखनीयश्च रोपणीयश्च स त्रिधा ॥ (२१।२)

हितः स्निग्धो ऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि च लेखनः । (२२।१)

दृष्टेर्बलार्थमपरः पित्तासृग्व्रणवातनुत् ॥ (२२।२)

स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः । (२३।१)

स्नेहतः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते तु सः ॥ (२३।२)

जाङ्गलानां यकृन्मांसैर् लेखनद्रव्यसंभृतैः । (२४।१)

कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः ॥ (२४।२)

समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः । (२५।१)

लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणम् उच्यते ॥ (२५।२)

स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्रव्यविपाचितः । (२६।१)

लेखनात्त्रिगुणं धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः ॥ (२६।२)

वितरेत्तर्पणोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणम् । (२७।१)

स्नेहस्वेदौ द्वयोः कार्यौ कार्यो नैव च रोपणे ॥ (२७।२)

एकाहं वा द्व्यहं वापि त्र्यहं वाप्यवचारणम् । (२८।१)

यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणं कालमिष्यते ॥ (२८।२)

तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च । (२९।१)

नेक्षेत तर्पिते नेत्रे पुटपाककृते तथा ॥ (२९।२)

मिथ्योपचारादनयोर् यो व्याधिरुपजायते । (३०।१)

अञ्जनाश्च्योतनस्वेदैर् यथास्वं तमुपाचरेत् ॥ (३०।२)

प्रसन्नवर्णं विशदं वातातपसहं लघु । (३१।१)

सुखस्वप्नावबोध्यक्षि पुटपाकगुणान्वितम् ॥ (३१।२)

अतियोगाद्रुजः शोफः पिडकास्तिमिरोद्गमः । (३२।१)

पाको ऽश्रु हर्षणं चापि हीने दोषोद्गमस्तथा ॥ (३२।२)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुटपाकप्रसाधनम् । (३३।१)

द्वौ बिल्वमात्रौ श्लक्ष्णस्य पिण्डौ मांसस्य पेषितौ ॥ (३३।२)

द्रव्याणां बिल्वमात्रं तु द्रवाणां कुडवो मतः । (३४।१)

तदैकध्यं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् ॥ (३४।२)

काश्मरीकुमुदैरण्डपद्मिनीकदलीभवैः । (३५।१)

मृदावलिप्तमङ्गारैः खादिरैर् अवकूलयेत् ॥ (३५।२)

कतकाश्मन्तकैरण्डपाटलावृषबादरैः । (३६।१)

सक्षीरद्रुमकाष्ठैर् वा गोमयैर् वापि युक्तितः ॥ (३६।२)

स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं नृणाम् । (३७।१)

तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत् ॥ (३७।२)

कनीनके निषेच्यः स्यान्नित्यम् उत्तानशायिनः । (३८।१)

रक्ते पित्ते च तौ शीतौ कोष्णौ वातकफापहौ ॥ (३८।२)

अत्युष्णतीक्ष्णौ सततं दाहपाककरौ स्मृतौ । (३९।१)

अप्लुतौ शीतलौ चाश्रुस्तम्भरुग्घर्षकारकौ ॥ (३९।२)

अतिमात्रौ कषायत्वसंकोचस्फुरणावहौ । (४०।१)

हीनप्रमाणौ दोषाणामुत्क्लेशजननौ भृशम् ॥ (४०।२)

युक्तौ कृतौ दाहशोफरुग्घर्षस्रावनाशनौ । (४१।१)

कण्डूपदेहदूषीकारक्तराजिविनाशनः ॥ (४१।२)

तस्मात् परिहरन् दोषान् विदध्यात्तौ सुखावहौ । (४२।१)

व्यापदश्च यथादोषं नस्यधूमाञ्जनैर् जयेत् ॥ (४२।२)

आद्यन्तयोश्चाप्यनयोः स्वेद उष्णाम्बुचैलिकः । (४३।१)

तथा हितो ऽवसाने च धूमः श्लेष्मसमुच्छ्रितः ॥ (४३।२)

यथादोषोपयुक्तं तु नातिप्रबलमोजसा । (४४।१)

रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेकस्तु बलवत्तरम् ॥ (४४।२)

तौ त्रिधैवोपयुज्येते रोगेषु पुटपाकवत् । (४५।१)

लेखने सप्त चाष्टौ वा बिन्दवः स्नैहिके दश ॥ (४५।२)

आश्च्योतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोपणे । (४६।१)

सेकस्य द्विगुणः कालः पुटपाकात् परो मतः ॥ (४६।२)

अथवा कार्यनिर्वृत्तेरुपयोगो यथाक्रमम् । (४७।१)

पूर्वापराह्णे मध्याह्ने रुजाकालेषु चोभयोः ॥ (४७।२)

योगायोगात् स्नेहसेके तर्पणोक्तान् प्रचक्षते । (४८।१)

रोगाञ्छिरसि सम्भूतान् हत्वातिप्रबलान् गुणान् ॥ (४८।२)

करोति शिरसो बस्तिरुक्ता ये मूर्धतैलिकाः । (४९।१)

शुद्धदेहस्य सायाह्ने यथाव्याध्यशितस्य तु ॥ (४९।२)

ऋज्वासीनस्य बध्नीयाद्बस्तिकोशं ततो दृढम् । (५०।१)

यथाव्याधिशृतस्नेहपूर्णं संयम्य धारयेत् ॥ (५०।२)

तर्पणोक्तं दशगुणं यथादोषं विधानवित् । (५१।१)

व्यक्तरूपेषु दोषेषु शुद्धकायस्य केवले ॥ (५१।२)

नेत्र एव स्थिते दोषे प्राप्तमञ्जनमाचरेत् । (५२।१)

लेखनं रोपणं चापि प्रसादनमथापि वा ॥ (५२।२)

तत्र पञ्च रसान् व्यस्तानाद्यैकरसवर्जितान् । (५३।१)

पञ्चधा लेखनं युञ्ज्याद्यथादोषमतन्द्रितः ॥ (५३।२)

नेत्रवर्त्मसिराकोशस्रोतःशृङ्गाटकाश्रितम् । (५४।१)

मुखनासाक्षिभिर् दोषमोजसा स्रावयेत्तु तत् ॥ (५४।२)

कषायं तिक्तकं वापि सस्नेहं रोपणं मतम् । (५५।१)

तत्स्नेहशैत्याद्वर्ण्यं स्याद्दृष्टेश्च बलवर्धनम् ॥ (५५।२)

मधुरं स्नेहसम्पन्नम् अञ्जनं तु प्रसादनम् । (५६।१)

दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थं च तद्धितम् ॥ (५६।२)

यथादोषं प्रयोज्यानि तानि रोगविशारदैः । (५७।१)

अञ्जनानि यथोक्तानि प्राह्णसायाह्नरात्रिषु ॥ (५७।२)

गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि तु । (५८।१)

यथापूर्वं बलं तेषां श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ॥ (५८।२)

हरेणुमात्रा वर्तिः स्याल्लेखनस्य प्रमाणतः । (५९।१)

प्रसादनस्य चाध्यर्धा द्विगुणा रोपणस्य च ॥ (५९।२)

रसाञ्जनस्य मात्रा तु यथावर्तिमिता मता । (६०।१)

द्वित्रिचतुःशलाकाश्च चूर्णस्याप्यनुपूर्वशः ॥ (६०।२)

तेषां तुल्यगुणान्येव विदध्याद्भाजनान्यपि । (६१।१)

सौवर्णं राजतं शार्ङ्गं ताम्रं वैदूर्यकांस्यजम् ॥ (६१।२)

आयसानि च योज्यानि शलाकाश्च यथाक्रमम् । (६२।१)

वक्त्रयोर् मुकुलाकारा कलायपरिमण्डला ॥ (६२।२)

अष्टाङ्गुला तनुर्मध्ये सुकृता साधुनिग्रहा । (६३।१)

औदुम्बर्यश्मजा वापि शारीरी वा हिता भवेत् ॥ (६३।२)

वामेनाक्षि विनिर्भुज्य हस्तेन सुसमाहितः । (६४।१)

शलाकया दक्षिणेन क्षिपेत् कानीनमञ्जनम् ॥ (६४।२)

आपाङ्ग्यं वा यथायोगं कुर्याच्चापि गतागतम् । (६५।१)

वर्त्मोपलेपि वा यत्तदङ्गुल्यैव प्रयोजयेत् ॥ (६५।२)

अक्षि नात्यन्तयोर् अञ्ज्याद् बाधमानो ऽपि वा भिषक् । (६६।१)

न चानिर्वान्तदोषे ऽक्ष्णि धावनं संप्रयोजयेत् ॥ (६६।२)

दोषः प्रतिनिवृत्तः सन् हन्याद् दृष्टेर्बलं तथा । (६७।१)

गतदोषमपेताश्रु पश्येद्यत् सम्यगम्भसा ॥ (६७।२)

प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः । (६८।१)

श्रमोदावर्तरुदितमद्यक्रोधभयज्वरैः ॥ (६८।२)

वेगाघातशिरोदोषैश्चार्तानां नेष्यते ऽञ्जनम् । (६९।१)

रागरुक्तिमिरास्रावशूलसंरम्भसंभवात् ॥ (६९।२)

निद्राक्षये क्रियाशक्तिं प्रवाते दृग्बलक्षयम् । (७०।१)

रजोधूमहते रागस्रावाधीमन्थसंभवम् ॥ (७०।२)

संरम्भशूलौ नस्यान्ते शिरोरुजि शिरोरुजम् । (७१।१)

शिरःस्नाते ऽतिशीते च रवावनुदिते ऽपि च ॥ (७१।२)

दोषस्थैर्यादपार्थं स्याद्दोषोत्क्लेशं करोति च । (७२।१)

अजीर्णे ऽप्येवम् एव स्यात् स्रोतोमार्गावरोधनात् ॥ (७२।२)

दोषवेगोदये दत्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् । (७३।१)

तस्मात् परिहरन् दोषानञ्जनं साधु योजयेत् ॥ (७३।२)

लेखनस्य विशेषेण काल एष प्रकीर्तितः । (७४।१)

व्यापदश्च जयेदेताः सेकाश्च्योतनलेपनैः ॥ (७४।२)

यथास्वं धूमकवलैर् नस्यैश्चापि समुत्थिताः । (७५।१)

विशदं लघ्वनास्रावि क्रियापटु सुनिर्मलम् ॥ (७५।२)

संशान्तोपद्रवं नेत्रं विरिक्तं सम्यगादिशेत् । (७६।१)

जिह्मं दारुणदुर्वर्णं स्रस्तं रूक्षमतीव च ॥ (७६।२)

नेत्रं विरेकातियोगे स्यन्दते चातिमात्रशः । (७७।१)

तत्र संतर्पणं कार्यं विधानं चानिलापहम् ॥ (७७।२)

अक्षि मन्दविरिक्तं स्यादुदग्रतरदोषवत् । (७८।१)

धूमनस्याञ्जनैस्तत्र हितं दोषावसेचनम् ॥ (७८।२)

स्नेहवर्णबलोपेतं प्रसन्नं दोषवर्जितम् । (७९।१)

ज्ञेयं प्रसादने सम्यगुपयुक्ते ऽक्षि निर्वृतम् ॥ (७९।२)

किंचिद्धीनविकारं स्यात्तर्पणाद्धि कृतादति । (८०।१)

तत्र दोषहरं रूक्षं भेषजं शस्यते मृदु ॥ (८०।२)

साधारणम् अपि ज्ञेयमेवं रोपणलक्षणम् । (८१।१)

प्रसादनवदाचष्टे तस्मिन् युक्ते ऽतिभेषजम् ॥ (८१।२)

स्नेहनं रोपणं वापि हीनयुक्तमपार्थकम् । (८२।१)

कर्तव्यं मात्रया तस्माद् अञ्जनं सिद्धिमिच्छता ॥ (८२।२)

पुटपाकक्रियाद्यासु क्रियास्वेषैव कल्पना । (८३।१)

सहस्रशश्चाञ्जनेषु बीजेनोक्तेन पूजिताः ॥ (८३।२)

दृष्टेर्बलविवृद्ध्यर्थं याप्यरोगक्षयाय च । (८४।१)

राजार्हान्यञ्जनाग्र्याणि निबोधेमान्यतः परम् ॥ (८४।२)

अष्टौ भागानञ्जनस्य नीलोत्पलसमत्विषः । (८५।१)

औदुम्बरं शातकुम्भं राजतं च समासतः ॥ (८५।२)

एकादशैतान् भागांस्तु योजयेत् कुशलो भिषक् । (८६।१)

मूषाक्षिप्तं तदाध्मातमावृतं जातवेदसि ॥ (८६।२)

खदिराश्मन्तकाङ्गारैर् गोशकृद्भिरथापि वा । (८७।१)

गवां शकृद्रसे मूत्रे दध्नि सर्पिषि माक्षिके ॥ (८७।२)

तैलमद्यवसामज्जसर्वगन्धोदकेषु च । (८८।१)

द्राक्षारसेक्षुत्रिफलारसेषु सुहिमेषु च ॥ (८८।२)

सारिवादिकषाये च कषाये चोत्पलादिके । (८९।१)

निषेचयेत् पृथक् चैनं ध्मातं ध्मातं पुनः पुनः ॥ (८९।२)

ततो ऽन्तरीक्षे सप्ताहं प्लोतबद्धं स्थितं जले । (९०।१)

विशोष्य चूर्णयेन्मुक्तां स्फटिकं विद्रुमं तथा ॥ (९०।२)

कालानुसारिवां चापि शुचिरावाप्य योगतः । (९१।१)

एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं निहितं भाजने शुभे ॥ (९१।२)

दन्तस्फटिकवैदूर्यशङ्खशैलासनोद्भवे । (९२।१)

शातकुम्भे ऽथ शार्ङ्गे वा राजते वा सुसंस्कृते । (९२।२)

सहस्रपाकवत् पूजां कृत्वा राज्ञः प्रयोजयेत् ॥ (९२।३)

तेनाञ्जिताक्षो नृपतिर्भवेत् सर्वजनप्रियः । (९३।१)

अधृष्यः सर्वभूतानां दृष्टिरोगविवर्जितः ॥ (९३।२)

कुष्ठं चन्दनमेलाश्च पत्रं मधुकमञ्जनम् । (९४।१)

मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि वक्रं रत्नानि सप्त च ॥ (९४।२)

उत्पलस्य बृहत्योश्च पद्मस्यापि च केशरम् । (९५।१)

नागपुष्पमुशीराणि पिप्पली तुत्थमुत्तमम् ॥ (९५।२)

कुक्कुटाण्डकपालानि दार्वीं पथ्यां सरोचनाम् । (९६।१)

मरिचान्यक्षमज्जानं तुल्यां च गृहगोपिकाम् ॥ (९६।२)

कृत्वा सूक्ष्मं ततश्चूर्णं न्यसेदभ्यर्च्य पूर्ववत् । (९७।१)

एतद्भद्रोदयं नाम सदैवार्हति भूमिपः ॥ (९७।२)

वक्रं समरिचं चैव मांसीं शैलेयम् एव च । (९८।१)

तुल्यांशानि समानैस्तैः समग्रैश्च मनःशिला ॥ (९८।२)

पत्रस्य भागाश्चत्वारो द्विगुणं सर्वतो ऽञ्जनम् । (९९।१)

तावच्च यष्टीमधुकं पूर्ववच्चैतदञ्जनम् ॥ (९९।२)

मनःशिलां देवकाष्ठं रजन्यौ त्रिफलोषणम् । (१००।१)

लाक्षालशुनमञ्जिष्ठासैन्धवैलाः समाक्षिकाः ॥ (१००।२)

रोध्रं सावरकं चूर्णमायसं ताम्रम् एव च । (१०१।१)

कालानुसारिवां चैव कुक्कुटाण्डदलानि च ॥ (१०१।२)

तुल्यानि पयसा पिष्ट्वा गुटिकां कारयेद्बुधः । (१०२।१)

कण्डूतिमिरशुक्लार्मरक्तराज्युपशान्तये ॥ (१०२।२)

कांस्यापमार्जनमसी मधुकं सैन्धवं तथा । (१०३।१)

एरण्डमूलं च समं बृहत्यंशद्वयान्वितम् ॥ (१०३।२)

आजेन पयसा पिष्ट्वा ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् । (१०४।१)

सप्तकृत्वस्तु ता वर्त्यश्छायाशुष्का रुजापहाः ॥ (१०४।२)

पथ्यातुत्थकयष्ट्याह्वैस्तुल्यैर् मरिचषोडशा । (१०५।१)

पथ्या सर्वविकारेषु वर्तिः शीताम्बुपेषिता ॥ (१०५।२)

रसक्रियाविधानेन यथोक्तविधिकोविदः । (१०६।१)

पिण्डाञ्जनानि कुर्वीत यथायोगमतन्द्रितः ॥ (१०६।२)