अथातो विद्रधीनां निदानं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

सर्वामरगुरुः श्रीमान्निमित्तान्तरभूमिपः । (३।१)

शिष्यायोवाच निखिलमिदं विद्रधिलक्षणम् ॥ (३।२)

त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः । (४।१)

दोषाः शोफं शनैर् घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ॥ (४।२)

महामूलं रुजावन्तं वृत्तं चाप्यथवायतम् । (५।१)

तमाहुर्विद्रधिं धीरा विज्ञेयः स च षड्विधः ॥ (५।२)

पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा । (६।१)

षण्णाम् अपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ॥ (६।२)

कृष्णो ऽरुणो वा परुषो भृशमत्यर्थवेदनः । (७।१)

चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसंभवः ॥ (७।२)

पक्वोदुम्बरसंकाशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् । (८।१)

क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसंभवः ॥ (८।२)

शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्तब्धो ऽल्पवेदनः । (९।१)

चिरोत्थानप्रपाकश्च सकण्डुश्च कफोत्थितः ॥ (९।२)

तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः । (१०।१)

नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ॥ (१०।२)

विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः । (११।१)

तैस्तैर् भावैर् अभिहते क्षते वापथ्यसेविनः ॥ (११।२)

क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् । (१२।१)

ज्वरस्तृष्णा च दाहश् च जायते तस्य देहिनः ॥ (१२।२)

एष विद्रधिरागन्तुः पित्तविद्रधिलक्षणः । (१३।१)

कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ॥ (१३।२)

पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते । (१४।१)

उक्ता विद्रधयो ह्य् एते तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः ॥ (१४।२)

आभ्यन्तरानतस्तूर्ध्वं विद्रधीन् परिचक्षते । (१५।१)

गुर्वसात्म्यविरुद्धान्नशुष्कसंसृष्टभोजनात् ॥ (१५।२)

अतिव्यवायव्यायामवेगाघातविदाहिभिः । (१६।१)

पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ॥ (१६।२)

वल्मीकवत् समुन्नद्धम् अन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् । (१७।१)

गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ॥ (१७।२)

वृक्कयोर् यकृति प्लीह्नि हृदये क्लोम्नि वा तथा । (१८।१)

तेषां लिङ्गानि जानीयाद्बाह्यविद्रधिलक्षणैः ॥ (१८।२)

आमपक्वैषणीयाच्च पक्वापक्वं विनिर्दिशेत् । (१९।१)

अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः ॥ (१९।२)

गुदे वातनिरोधस्तु बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता । (२०।१)

नाभ्यां हिक्का तथाटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् ॥ (२०।२)

कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ । (२१।१)

वृक्कयोः पार्श्वसंकोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् ॥ (२१।२)

सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि शूलश् च दारुणः । (२२।१)

श्वासो यकृति तृष्णा च पिपासा क्लोमजे ऽधिका ॥ (२२।२)

प्रोग्नोसेआमो वा यदि वा पक्वो महान् वा यदि वेतरः । (२३।१)

सर्वो मर्मोत्थितश् चापि विद्रधिः कष्ट उच्यते ॥ (२३।२)

नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः । (२४।१)

जीवत्यधो निःस्रुतेषु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ॥ (२४।२)

हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः । (२५।१)

जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ॥ (२५।२)

बेइ गेब्￤रेन्देन्स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाहितैः । (२६।१)

दाहज्वरकरो घोरो जायते रक्तविद्रधिः ॥ (२६।२)

अपि सम्यक्प्रजातानामसृक् कायाद् अनिःसृतम् । (२७।१)

रक्तजं विद्रधिं कुर्यात् कुक्षौ मक्कल्लसंज्ञितम् ॥ (२७।२)

सप्ताहान्नोपशान्तश् चेत् ततो ऽसौ सम्प्रपच्यते । (२८।१)

उन्तेर्स्छिएद् विद्रधि - गुल्मविशेषमथ वक्ष्यामि स्पष्टं विद्रधिगुल्मयोः ॥ (२८।२)

गुल्मदोषसमुत्थानाद् विद्रधेर् गुल्मकस्य च । (२९।१)

कस्मान्न पच्यते गुल्मो विद्रधिः पाकमेति च ॥ (२९।२)

न निबन्धो ऽस्ति गुल्मानां विद्रधिः सनिबन्धनः । (३०।१)

गुल्माकाराः स्वयं दोषा विद्रधिर्मांसशोणिते ॥ (३०।२)

विवरानुचरो ग्रन्थिर् अप्सु बुद्बुदको यथा । (३१।१)

एवंप्रकारो गुल्मस्तु तस्मात् पाकं न गच्छति ॥ (३१।२)

मांसशोणितबाहुल्यात् पाकं गच्छति विद्रधिः । (३२।१)

मांसशोणितहीनत्वाद्गुल्मः पाकं न गच्छति ॥ (३२।२)

गुल्मस्तिष्ठति दोषे स्वे विद्रधिर्मांसशोणिते । (३३।१)

विद्रधिः पच्यते तस्माद् गुल्मश् चापि न पच्यते ॥ (३३।२)

हृन्नाभिबस्तिजः पक्वो वर्ज्यो यश् च त्रिदोषजः । (३४।१)

अथ मज्जपरीपाको घोरः समुपजायते ॥ (३४।२)

सो ऽस्थिमांसनिरोधेन द्वारं न लभते यदा । (३५।१)

ततः स व्याधिना तेन ज्वलनेनेव दह्यते ॥ (३५।२)

अस्थि मज्जोष्मणा तेन शीर्यते दह्यमानवत् । (३६।१)

विकारः शल्यभूतो ऽयं क्लेशयेदातुरं चिरम् ॥ (३६।२)

अथास्य कर्मणा व्याधिर्द्वारं तु लभते यदा । (३७।१)

ततो मेदःप्रभं स्निग्धं शुक्लं शीतमथो गुरु ॥ (३७।२)

भिन्ने ऽस्थ्नि निःस्रवेत् पूयम् एतदस्थिगतं विदुः । (३८।१)

विद्रधिं शास्त्रकुशलाः सर्वदोषरुजावहम् ॥ (३८।२)