Su, 2, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
उर्सछेन्दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्तं शीतस्निग्धमधुरमेद्यद्रवान्नपानसेविनं पुरुषं जानीयात् प्रमेही भविष्यतीति ॥ (३।१)
Ursachendivāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti ||
एन्त्स्तेहुन्ग्तस्य चैवंप्रवृत्तस्यापरिपक्वा एव वातपित्तश्लेष्माणो यदा मेदसा सहैकत्वमुपेत्य मूत्रवाहिस्रोतांस्यनुसृत्याधो गत्वा बस्तेर्मुखमाश्रित्य निर्भिद्यन्ते तदा प्रमेहाञ्जनयन्ति ॥ (४।१)
Entstehungtasya caivaṃpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti ||
पूर्वरूपतेषां तु पूर्वरूपाणि हस्तपादतलदाहः स्निग्धपिच्छिलगुरुता गात्राणां मधुरशुक्लमूत्रता तन्द्रा सादः पिपासा दुर्गन्धश्च श्वासस्तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिर्जटिलीभावः केशानां वृद्धिश्च नखानाम् ॥ (५।१)
pūrvarūpateṣāṃ tu pūrvarūpāṇi hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiśca nakhānām ||
तत्राविलप्रभूतमूत्रलक्षणाः सर्व एव प्रमेहा भवन्ति ॥ (६।१)
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti ||
तत्र कफाद् उदकेक्षुवालिकासुरासिकताशनैर् लवणपिष्टसान्द्रशुक्रफेनमेहा दश साध्या दोषदूष्याणां समक्रियत्वात् पित्तान्नीलहरिद्राम्लक्षारमञ्जिष्ठाशोणितमेहाः षड् याप्या दोषदूष्याणां विषमक्रियत्वात् वातात् सर्पिर्वसाक्षौद्रहस्तिमेहाश्चत्वारो ऽसाध्यतमा महात्ययिकत्वात् ॥ (८।१)
tatra kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanair lavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā daśa sādhyā doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāt pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyā doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāt vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro 'sādhyatamā mahātyayikatvāt ||
तत्र वातपित्तमेदोभिर् अन्वितः श्लेष्मा श्लेष्मप्रमेहाञ्जनयति वातकफशोणितमेदोभिर् अन्वितं पित्तं पित्तप्रमेहान् कफपित्तवसामज्जमेदोभिर् अन्वितो वायुर्वातप्रमेहान् ॥ (९।१)
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati vātakaphaśoṇitamedobhir anvitaṃ pittaṃ pittapramehān kaphapittavasāmajjamedobhir anvito vāyurvātapramehān ||
तत्र श्वेतमवेदनमुदकसदृशम् उदकमेही मेहति इक्षुरसतुल्यमिक्षुवालिकामेही सुरातुल्यं सुरामेही सरुजं सिकतानुविद्धं सिकतामेही शनैः सकफं मृत्स्नं शनैर्मेही विशदं लवणतुल्यं लवणमेही हृष्टरोमा पिष्टरसतुल्यं पिष्टमेही आविलं सान्द्रं सान्द्रमेही शुक्रतुल्यं शुक्रमेही स्तोकं स्तोकं सफेनमच्छं फेनमेही मेहति ॥ (१०।१)
tatra śvetamavedanamudakasadṛśam udakamehī mehati ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī surātulyaṃ surāmehī sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanairmehī viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī śukratulyaṃ śukramehī stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati ||
पित्तप्रमेहअत ऊर्ध्वं पित्तनिमित्तान् वक्ष्यामः सफेनमच्छं नीलं नीलमेही मेहति सदाहं हरिद्राभं हरिद्रामेही अम्लरसगन्धमम्लमेही स्रुतक्षारप्रतिमं क्षारमेही मञ्जिष्ठोदकप्रकाशं मञ्जिष्ठामेही शोणितप्रकाशं शोणितमेही मेहति ॥ (११।१)
pittapramehaata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥ saphenamacchaṃ nīlaṃ nīlamehī mehati sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī amlarasagandhamamlamehī srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati ||
वातप्रमेहअत ऊर्ध्वं वातनिमित्तान् वक्ष्यामः सर्पिःप्रकाशं सर्पिर्मेही मेहति वसाप्रकाशं वसामेही क्षौद्ररसवर्णं क्षौद्रमेही मत्तमातङ्गवद् अनुप्रबन्धं हस्तिमेही मेहति ॥ (१२।१)
vātapramehaata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ sarpiḥprakāśaṃ sarpirmehī mehati vasāprakāśaṃ vasāmehī kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī mattamātaṅgavad anuprabandhaṃ hastimehī mehati ||
मक्षिकोपसर्पणमालस्यं मांसोपचयः प्रतिश्यायः शैथिल्यारोचकाविपाकाः कफप्रसेकच्छर्दिनिद्राकासश्वासाश्चेति श्लेष्मजानाम् उपद्रवा वृषणयोर् अवदरणं बस्तिभेदो मेढ्रतोदो हृदि शूलमम्लीकाज्वरातीसारारोचका वमथुः परिधूपनं दाहो मूर्च्छा पिपासा निद्रानाशः पाण्डुरोगः पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं चेति पैत्तिकानां हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रा स्तम्भः कम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं चेति वातजानाम् । (१३।१)
makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānām upadravā vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti paittikānāṃ hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ ceti vātajānām |
एवमेते विंशतिप्रमेहाः सोपद्रवा व्याख्याताः ॥ (१३।२)
evamete viṃśatipramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||
तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिर् दोषैश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पिडका जायन्ते । (१४।१)
tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhir doṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa piḍakā jāyante |
तद्यथा शराविका सर्षपिका कच्छपिका जालिनी विनता पुत्रिणी मसूरिका अलजी विदारिका विद्रधिका चेति ॥ (१४।२)
tadyathā śarāvikā sarṣapikā kacchapikā jālinī vinatā putriṇī masūrikā alajī vidārikā vidradhikā ceti ||
गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सार्षपी ॥ (१५।२)
gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī ||
सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः । (१६।१)
sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ |
महत्यल्पाचिता ज्ञेया पिडका सा तु पुत्रिणी ॥ (१७।२)
mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī ||
रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी भवेत् ॥ (१८।२)
raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet ||
विद्रधेर्लक्षणैर् युक्ता ज्ञेया विद्रधिका बुधैः ॥ (१९।२)
vidradherlakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||
प्रोग्नोसेगुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मणि चोत्थिताः । (२०।१)
Prognosegude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ |
सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ॥ (२०।२)
sopadravā durbalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet ||
कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः । (२१।१)
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ |
अधः प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः ॥ (२१।२)
adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ ||
किंचिच् चाप्यधिकं मूत्रं तं प्रमेहिणमादिशेत् ॥ (२२।२)
kiṃcic cāpyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇamādiśet ||
कृत्स्नान्यर्धानि वा यस्मिन् पूर्वरूपाणि मानवे । (२३।१)
kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave |
प्रवृत्तमूत्रमत्यर्थं तं प्रमेहिणमादिशेत् ॥ (२३।२)
pravṛttamūtramatyarthaṃ taṃ pramehiṇamādiśet ||
मधुमेहिनमाचष्टे स चासाध्यः प्रकीर्तितः ॥ (२४।२)
madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ ||
स चापि गमनात् स्थानं स्थानादासनमिच्छति । (२५।१)
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānādāsanamicchati |
आसनाद् वृणुते शय्यां शयनात् स्वप्नमिच्छति ॥ (२५।२)
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayanāt svapnamicchati ||
यथा हि वर्णानां पञ्चानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण शबलबभ्रुकपिलकपोतमेचकादीनां वर्णानामनेकेषामुत्पत्तिर्भवति एवम् एव दोषधातुमलाहारविशेषेणोत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण प्रमेहाणां नानाकरणं भवति ॥ (२६।१)
yathā hi varṇānāṃ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ bhavati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.