Su, 6, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान् । (३।१)
abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān |
नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यमुक्तं पुनः क्षतजपित्तजशूलपथ्यम् ॥ (३।२)
nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyamuktaṃ punaḥ kṣatajapittajaśūlapathyam ||
दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्निग्धैर् हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः । (४।१)
dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt snigdhair himaiśca madhuraiśca tathā prayogaiḥ |
स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहताम् अपि तथैव भिषक् चिकित्सेत् ॥ (४।२)
svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatām api tathaiva bhiṣak cikitset ||
सद्योहते नयन एष विधिस्तदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेक्ष्य कार्यः । (५।१)
sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ |
अभ्याहतं नयनमीषदथास्यबाष्पसंस्वेदितं भवति तन्निरुजं क्षणेन ॥ (५।२)
abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ bhavati tannirujaṃ kṣaṇena ||
साध्यं क्षतं पटलमेकमुभे तु कृच्छ्रे त्रीणि क्षतानि पटलानि विवर्जयेत्तु । (६।१)
sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayettu |
स्यात् पिच्चितं च नयनं ह्यति चावसन्नं स्रस्तं च्युतं च हतदृक् च भवेत्तु याप्यम् ॥ (६।२)
syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hyati cāvasannaṃ srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca bhavettu yāpyam ||
विस्तीर्णदृष्टितनुरागम् असत्प्रदर्शि साध्यं यथास्थितमनाविलदर्शनं च । (७।१)
vistīrṇadṛṣṭitanurāgam asatpradarśi sādhyaṃ yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca |
प्राणोपरोधवमनक्षुतकण्ठरोधैर् उन्नम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम् ॥ (७।२)
prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhair unnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam ||
नेत्रे विलम्बिनि विधिर्विहितः पुरस्तादुच्छिङ्घनं शिरसि वार्यवसेचनं च । (८।१)
netre vilambini vidhirvihitaḥ purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca |
षट्सप्ततिर्नयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां महतां च तेभ्यः ॥ (८।२)
ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ ||
स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरक्तैर् बलाक्षिवर्त्मभव एव कुकूणको ऽन्यः । (९।१)
stanyaprakopakaphamārutapittaraktair balākṣivartmabhava eva kukūṇako 'nyaḥ |
मृद्नाति नेत्रमतिकण्डुमथाक्षिकूटं नासाललाटम् अपि तेन शिशुः स नित्यम् ॥ (९।२)
mṛdnāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ nāsālalāṭam api tena śiśuḥ sa nityam ||
सूर्यप्रभां न सहते स्रवति प्रबद्धं तस्याहरेद्रुधिरमाशु विनिर्लिखेच्च । (१०।१)
sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhecca |
क्षौद्रायुतैश्च कटुभिः प्रतिसारयेत्तु मातुः शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात् ॥ (१०।२)
kṣaudrāyutaiśca kaṭubhiḥ pratisārayettu mātuḥ śiśorabhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt ||
तं वामयेत्तु मधुसैन्धवसम्प्रयुक्तैः पीतं पयः खलु फलैः खरमञ्जरीणाम् ॥ (११।१)
taṃ vāmayettu madhusaindhavasamprayuktaiḥ pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām ||
स्यात्पिप्पलीलवणमाक्षिकसंयुतैर् वा नैनं वमन्तम् अपि वामयितुं यतेत । (१२।१)
syātpippalīlavaṇamākṣikasaṃyutair vā nainaṃ vamantam api vāmayituṃ yateta |
दत्त्वा वचामशनदुग्धभुजे प्रयोज्यम् ऊर्ध्वं ततः फलयुतं वमनं विधिज्ञैः ॥ (१२।२)
dattvā vacāmaśanadugdhabhuje prayojyam ūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ ||
जम्ब्वाम्रधात्र्यणुदलैः परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनम् एव चापि । (१३।१)
jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyamavasecanam eva cāpi |
आश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाहुरपि च त्रिफलाविपक्वम् ॥ (१३।२)
āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ tathāhurapi ca triphalāvipakvam ||
नेपालजामरिचशङ्खरसाञ्जनानि सिन्धुप्रसूतगुडमाक्षिकसंयुतानि । (१४।१)
nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni |
स्यादञ्जनं मधुरसामधुकाम्रकैर् वा कृष्णायसं घृतपयो मधु वापि दग्धम् ॥ (१४।२)
syādañjanaṃ madhurasāmadhukāmrakair vā kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vāpi dagdham ||
व्योषं पलाण्डु मधुकं लवणोत्तमं च लाक्षां च गैरिकयुतां गुटिकाञ्जनं वा । (१५।१)
vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca lākṣāṃ ca gairikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā |
निम्बच्छदं मधुकदार्वि सताम्रलोध्रमिच्छन्ति चात्र भिषजो ऽञ्जनमंशतुल्यम् ॥ (१५।२)
nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhramicchanti cātra bhiṣajo 'ñjanamaṃśatulyam ||
स्रोतोजशङ्खदधिसैन्धवमर्धपक्षं शुक्रं शिशोर् नुदति भावितमञ्जनेन । (१६।१)
srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ śukraṃ śiśor nudati bhāvitamañjanena |
स्यन्दे कफादभिहितं क्रममाचरेच्च बालस्य रोगकुशलो ऽक्षिगदं जिघांसुः ॥ (१६।२)
syande kaphādabhihitaṃ kramamācarecca bālasya rogakuśalo 'kṣigadaṃ jighāṃsuḥ ||
समुद्र इव गम्भीरं नैव शक्यं चिकित्सितम् । (१७।१)
samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsitam |
तर्कग्रन्थार्थरहितो नैव गृह्णात्यपण्डितः ॥ (१८।२)
tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇātyapaṇḍitaḥ ||
तस्मान्मतिमता नित्यं नानाशास्त्रार्थदर्शिना । (२०।१)
tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā |
सर्वमूह्यमगाधार्थं शास्त्रमागमबुद्धिना ॥ (२०।२)
sarvamūhyamagādhārthaṃ śāstramāgamabuddhinā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.