Su, 3, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
देड़्। प्राणअग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः ॥ (३।१)
Def. prāṇaagniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ ||
७ अर्तेन् वोन् हौत् बेइम् मेन्स्छेन्तस्य खल्वेवंप्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव संतानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति । (४।१)
7 Arten von Haut beim menschentasya khalvevaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva saṃtānikāḥ sapta tvaco bhavanti |
तासां प्रथमावभासिनी नाम या सर्ववर्णानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना द्वितीया लोहिता नाम व्रीहिषोडशभागप्रमाणा तिलकलकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना तृतीया श्वेता नाम व्रीहिद्वादशभागप्रमाणा चर्मदलाजगल्लीमशकाधिष्ठाना चतुर्थी ताम्रा नाम व्रीहेरष्टभागप्रमाणा विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना पञ्चमी वेदिनी नाम व्रीहिपञ्चभागप्रमाणा कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा भगन्दरविद्रध्यर्शोऽधिष्ठाना । (४।२)
tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma yā sarvavarṇānavabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā dvitīyā lohitā nāma vrīhiṣoḍaśabhāgapramāṇā tilakalakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā tṛtīyā śvetā nāma vrīhidvādaśabhāgapramāṇā carmadalājagallīmaśakādhiṣṭhānā caturthī tāmrā nāma vrīheraṣṭabhāgapramāṇā vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā pañcamī vedinī nāma vrīhipañcabhāgapramāṇā kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā bhagandaravidradhyarśo'dhiṣṭhānā |
यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु यतो वक्ष्यत्युदरेषु व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणम् अवगाढं विध्येदिति ॥ (४।३)
yadetat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tanmāṃsaleṣvavakāśeṣu na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu yato vakṣyatyudareṣu vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ vidhyediti ||
देड़्। कलाकलाः खल्वपि सप्त सम्भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः ॥ (५।१)
Def. kalākalāḥ khalvapi sapta sambhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||
यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते । (६।२)
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
तथा धातुर्हि मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते ॥ (६।३)
tathā dhāturhi māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||
स्नायुभिश् च प्रतिच्छन्नान् संततांश् च जरायुणा । (७।१)
snāyubhiś ca praticchannān saṃtatāṃś ca jarāyuṇā |
श्लेष्मणा वेष्टितांश् चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः ॥ (७।२)
śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ ||
१। मांसधरातासां प्रथमा मांसधरा नाम यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां प्रताना भवन्ति ॥ (८।१)
1. māṃsadharātāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti ||
वेर्तेइलुन्ग् देर् सिरास् इम् ड़्लेइस्छ्यथा बिसमृणालानि विवर्धन्ते समन्ततः । (९।२)
verteilung der sirās im Fleischyathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ |
२। रक्तधराद्वितीया रक्तधरा नाम मांसस्याभ्यन्तरतः तस्यां शोणितं विशेषतश् च सिरासु यकृत्प्लीह्नोश् च भवति ॥ (१०।१)
2. raktadharādvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantarataḥ tasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataś ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
वृक्षाद्यथाभिप्रहतात् क्षीरिणः क्षीरमावहेत् । (११।२)
vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīramāvahet |
मांसादेवं क्षतात् क्षिप्रं शोणितं सम्प्रसिच्यते ॥ (११।३)
māṃsādevaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ samprasicyate ||
३। मेदोधरातृतीया मेदोधरा नाम मेदो हि सर्वभूतानाम् उदरस्थम् अण्वस्थिषु च महत्सु च मज्जा भवति ॥ (१२।१)
3. medodharātṛtīyā medodharā nāma medo hi sarvabhūtānām udarastham aṇvasthiṣu ca mahatsu ca majjā bhavati ||
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः । (१३।२)
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ |
वसाशुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता ॥ (१३।४)
vasāśuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||
४। श्लेष्मधराचतुर्थी श्लेष्मधरा नाम सर्वसन्धिषु प्राणभृतां भवति ॥ (१४।१)
4. śleṣmadharācaturthī śleṣmadharā nāma sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati ||
स्नेहाभ्यक्ते यथा ह्यक्षे चक्रं साधु प्रवर्तते । (१५।२)
snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṃ sādhu pravartate |
सन्धयः साधु वर्तन्ते संश्लिष्टाः श्लेष्मणा तथा ॥ (१५।३)
sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
५। पुरीषधरापञ्चमी पुरीषधरा नाम यान्तःकोष्ठे मलम् अभिविभजते पक्वाशयस्था ॥ (१६।१)
5. purīṣadharāpañcamī purīṣadharā nāma yāntaḥkoṣṭhe malam abhivibhajate pakvāśayasthā ||
यकृत्समन्तात् कोष्ठं च तथान्त्राणि समाश्रिता । (१७।२)
yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā |
६। पित्तधराषष्ठी पित्तधरा नाम या चतुर्विधमन्नपानम् आमाशयात् प्रच्युतं पक्वाशयोपस्थितं धारयति ॥ (१८।१)
6. pittadharāṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvidhamannapānam āmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||
अशितं खादितं पीतं लीढं कोष्ठगतं नृणाम् । (१९।२)
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām |
७। शुक्रधरासप्तमी शुक्रधरा नाम या सर्वप्राणिनां सर्वशरीरव्यापिनी ॥ (२०।०)
7. śukradharāsaptamī śukradharā nāma yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī ||
यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा । (२१।२)
yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā |
शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिषग्वरः ॥ (२१।३)
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ ||
द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्य चाप्यधः । (२२।१)
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ |
मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्तते ॥ (२२।२)
mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate ||
कृत्स्नदेहाश्रितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा । (२३।१)
kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasastathā |
स्त्रीषु व्यायच्छतश् चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्तते ॥ (२३।२)
strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāttat sampravartate ||
स्छ्wअन्गेरे मेन्स्त्रुइएरेन् निछ्त्; एन्त्स्तेहुन्ग् देर् प्लज़ेन्तगृहीतगर्भाणामार्तववहानां स्रोतसां वर्त्मान्यवरुध्यन्ते गर्भेण तस्माद् गृहीतगर्भाणामार्तवं न दृश्यते ततस्तदधः प्रतिहतम् ऊर्ध्वमागतमपरं चोपचीयमानम् अपरेत्यभिधीयते शेषं चोर्ध्वतरम् आगतं पयोधरावभिप्रतिपद्यते तस्माद् गर्भिण्यः पीनोन्नतपयोधरा भवन्ति ॥ (२४।१)
schwangere menstruieren nicht; Entstehung der Plazentagṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmānyavarudhyante garbheṇa tasmād gṛhītagarbhāṇāmārtavaṃ na dṛśyate tatastadadhaḥ pratihatam ūrdhvamāgatamaparaṃ copacīyamānam aparetyabhidhīyate śeṣaṃ cordhvataram āgataṃ payodharāvabhipratipadyate tasmād garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
औड़्बौ देस् एम्ब्र्योस्गर्भस्य यकृत्प्लीहानौ शोणितजौ शोणितफेनप्रभवः फुप्फुसः शोणितकिट्टप्रभव उण्डुकः ॥ (२५।१)
Aufbau des Embryosgarbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||
एन्स्तेहुन्ग् देर् क्र्पेर्तेइले देस् एम्ब्र्योससृजः श्लेष्मणश् चापि यः प्रसादः परो मतः । (२६।१)
Enstehung der Krperteile des Embryosasṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
तं पच्यमानं पित्तेन वायुश्चाप्यनुधावति ॥ (२६।२)
taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuścāpyanudhāvati ||
ततो ऽस्यान्त्राणि जायन्ते गुदं बस्तिश् च देहिनः । (२७।१)
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
यथार्थम् ऊष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसि दारयेत् ॥ (२८।२)
yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||
मेदसः स्नेहमादाय सिरास्नायुत्वमाप्नुयात् ॥ (२९।२)
medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt ||
सिराणां तु मृदुः पाकः स्नायूनां च ततः खरः । (३०।१)
sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ |
रक्तमेदःप्रसादाद्वृक्कौ मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद् वृषणौ शोणितकफप्रसादजं हृदयं यदाश्रया हि धमन्यः प्राणवहास् तस्याधो वामतः प्लीहा फुप्फुसश्च दक्षिणतो यकृत्क्लोम च तद्धृदयं विशेषेण चेतनास्थानम् अतस्तस्मिंस्तमसावृते सर्वप्राणिनः स्वपन्ति ॥ (३१।१)
raktamedaḥprasādādvṛkkau māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaśca dakṣiṇato yakṛtkloma ca taddhṛdayaṃ viśeṣeṇa cetanāsthānam atastasmiṃstamasāvṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti ||
एर्क्ल्￤रुन्ग् देस् स्छ्लड़्स्पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् । (३२।२)
Erkl￤rung des schlafspuṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syādadhomukham |
नत्र्लिछ् एन्त्स्तेहेन्देर् स्छ्लड़्निद्रां तु वैष्णवीं पाप्मानम् उपदिशन्ति सा स्वभावत एव सर्वप्राणिनो ऽभिस्पृशति । (३३।१)
natrlich entstehender schlafnidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti sā svabhāvata eva sarvaprāṇino 'bhispṛśati |
तत्र यदा संज्ञावहानि स्रोतांसि तमोभूयिष्ठः श्लेष्मा प्रतिपद्यते तदा तामसी नाम निद्रा भवत्यनवबोधिनी सा प्रलयकाले तमोभूयिष्ठानाम् अहःसु निशासु च भवति रजोभूयिष्ठानामनिमित्तं सत्त्वभूयिष्ठानामर्धरात्रे क्षीणश्लेष्मणाम् अनिलबहुलानां मनःशरीराभितापवतां च नैव सा वैकारिकी भवति ॥ (३३।२)
tatra yadā saṃjñāvahāni srotāṃsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā bhavatyanavabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu niśāsu ca bhavati rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṃ sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva sā vaikārikī bhavati ||
हृदयं चेतनास्थानमुक्तं सुश्रुत देहिनाम् । (३४।२)
hṛdayaṃ cetanāsthānamuktaṃ suśruta dehinām |
तमोऽभिभूते तस्मिंस्तु निद्रा विशति देहिनम् ॥ (३४।३)
tamo'bhibhūte tasmiṃstu nidrā viśati dehinam ||
निद्राहेतुस्तमः सत्त्वं बोधने हेतुरुच्यते । (३५।१)
nidrāhetustamaḥ sattvaṃ bodhane heturucyate |
स्वभाव एव वा हेतुर्गरीयान् परिकीर्त्यते ॥ (३५।२)
svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate ||
एन्त्स्तेहुन्ग् वोन् त्र्￤उमेन्पूर्वदेहानुभूतांस्तु भूतात्मा स्वपतः प्रभुः । (३६।१)
Entstehung von Tr￤umenpūrvadehānubhūtāṃstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ |
रजोयुक्तेन मनसा गृह्णात्यर्थान् शुभाशुभान् ॥ (३६।२)
rajoyuktena manasā gṛhṇātyarthān śubhāśubhān ||
Wएग्गेत्रेतेन्-सेइन्करणानां तु वैकल्ये तमसाभिप्रवर्धिते । (३७।१)
Weggetreten-seinkaraṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite |
अस्वपन्न् अपि भूतात्मा प्रसुप्त इव चोच्यते ॥ (३७।२)
asvapann api bhūtātmā prasupta iva cocyate ||
वोर्स्छ्रिड़्तेन् ड़्र् दिवास्वप्नसर्वर्तुषु दिवास्वापः प्रतिषिद्धो ऽन्यत्र ग्रीष्मात् प्रतिषिद्धेष्वपि तु बालवृद्धस्त्रीकर्शितक्षतक्षीणमद्यनित्ययानवाहनाध्वकर्मपरिश्रान्तानाम् अभुक्तवतां मेदःस्वेदकफरसरक्तक्षीणानाम् अजीर्णिनां च मुहूर्तं दिवास्वपनम् अप्रतिषिद्धम् । (३८।१)
vorschriften fr divāsvapnasarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt pratiṣiddheṣvapi tu bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām abhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca muhūrtaṃ divāsvapanam apratiṣiddham |
रात्राव् अपि जागरितवतां जागरितकालादर्धमिष्यते दिवास्वपनम् । (३८।२)
rātrāv api jāgaritavatāṃ jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam |
विकृतिर्हि दिवास्वप्नो नाम तत्र स्वपतामधर्मः सर्वदोषप्रकोपश्च तत्प्रकोपाच्च कासश्वासप्रतिश्यायशिरोगौरवाङ्गमर्दारोचकज्वराग्निदौर्बल्यानि भवन्ति रात्रावपि जागरितवतां वातपित्तनिमित्तास्त एवोपद्रवा भवन्ति ॥ (३८।३)
vikṛtirhi divāsvapno nāma tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaśca tatprakopācca kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni bhavanti rātrāvapi jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta evopadravā bhavanti ||
तस्मान्न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् । (३९।२)
tasmānna jāgṛyādrātrau divāsvapnaṃ ca varjayet |
ज्ञात्वा दोषकरावेतौ बुधः स्वप्नं मितं चरेत् ॥ (३९।३)
jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||
नातिस्थूलकृशः श्रीमान् नरो जीवेत् समाः शतम् ॥ (४०।२)
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||
निद्रा सात्म्यीकृता यैस्तु रात्रौ च यदि वा दिवा । (४१।१)
nidrā sātmyīkṛtā yaistu rātrau ca yadi vā divā |
न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां वापि जायते ॥ (४१।२)
na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||
एन्स्तेहुन्ग् वोन् स्छ्लड़्लोसिग्केइत्निद्रानाशो ऽनिलात् पित्तान्मनस्तापात् क्षयाद् अपि । (४२।१)
Enstehung von schlaflosigkeitnidrānāśo 'nilāt pittānmanastāpāt kṣayād api |
सम्भवत्यभिघाताच्च प्रत्यनीकैः प्रशाम्यति ॥ (४२।२)
sambhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||
बेहन्द्लुन्ग् वोन् स्छ्लड़्लोसिग्केइत्निद्रानाशे ऽभ्यङ्गयोगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणम् । (४३।१)
Behandlung von schlaflosigkeitnidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam |
गात्रस्योद्वर्तनं चैव हितं संवाहनानि च ॥ (४३।२)
gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||
शालिगोधूमपिष्टान्नभक्ष्यैर् ऐक्षवसंस्कृतैः । (४४।१)
śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ |
भोजनं मधुरं स्निग्धं क्षीरमांसरसादिभिः ॥ (४४।२)
bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||
रसैर् बिलेशयानां च विष्किराणां तथैव च । (४५।१)
rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
द्राक्षासितेक्षुद्रव्याणाम् उपयोगो भवेन्निशि ॥ (४५।२)
drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi ||
निद्रानाशे तु कुर्वीत तथान्यान्यपि बुद्धिमान् ॥ (४६।२)
nidrānāśe tu kurvīta tathānyānyapi buddhimān ||
बेहन्द्लुन्ग् वोन् बेर्म्￤इगेर् स्छ्ल्￤ड़्रिग्केइत्निद्रातियोगे वमनं हितं संशोधनानि च । (४७।१)
Behandlung von berm￤iger schl￤frigkeitnidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
लङ्घनं रक्तमोक्षश् च मनोव्याकुलनानि च ॥ (४७।२)
laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
दिवास्वप्नश् च तृट्शूलहिक्काजीर्णातिसारिणाम् ॥ (४८।२)
divāsvapnaś ca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||
देड़्। तन्द्राइन्द्रियार्थेष्वसंप्राप्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः । (४९।१)
Def. tandrāindriyārtheṣvasaṃprāptirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ |
निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ॥ (४९।२)
nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||
देड़्। जृम्भपीत्वैकम् अनिलोच्छ्वासम् उद्वेष्टन् विवृताननः । (५०।१)
Def. jṛmbhapītvaikam anilocchvāsam udveṣṭan vivṛtānanaḥ |
यं मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति संज्ञितः ॥ (५०।२)
yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||
देड़्। क्लमयो ऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः । (५१।१)
Def. klamayo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ |
क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः ॥ (५१।२)
klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||
देड़्। आलस्यसुखस्पर्शप्रसङ्गित्वं दुःखद्वेषणलोलता । (५२।१)
Def. ālasyasukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā |
शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मस्वालस्यम् उच्यते ॥ (५२।२)
śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyam ucyate ||
देड़्। उत्क्लेशौत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत् प्रसेकष्ठीवनेरितम् । (५३।१)
Def. utkleśautkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam |
हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत् ॥ (५३।२)
hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet ||
देड़्। ग्लानिवक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः । (५४।१)
Def. glānivaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ |
न चान्नमभिकाङ्क्षेत ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत् ॥ (५४।२)
na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||
देड़्। गौरवआर्द्रचर्मावनद्धं वा यो गात्रम् अभिमन्यते । (५५।१)
Def. gauravaārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātram abhimanyate |
तथा गुरु शिरो ऽत्यर्थं गौरवं तद्विनिर्दिशेत् ॥ (५५।२)
tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tadvinirdiśet ||
ज़ुस्।हन्ग् त्रिदोष।त्रिगुण - एर्म्दुन्ग्सेर्स्छेइनुन्गेन्मूर्च्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः । (५६।१)
Zus.hang tridoṣa|triguṇa - Ermdungserscheinungenmūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ |
तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा ॥ (५६।२)
tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||
एर्न्￤ह्रुन्ग् देस् एम्ब्र्योस्गर्भस्य खलु रसनिमित्ता मारुताध्माननिमित्ता च परिवृद्धिर्भवति ॥ (५७।१)
Ern￤hrung des Embryosgarbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhirbhavati ||
तस्यान्तरेण नाभेस्तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् । (५८।२)
tasyāntareṇa nābhestu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam |
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांस्यपि यथा तथा ॥ (५९।२)
ūrdhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsyapi yathā tathā ||
दृष्टिश्च रोमकूपाश् च न वर्धन्ते कदाचन । (६०।१)
dṛṣṭiśca romakūpāś ca na vardhante kadācana |
ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम् ॥ (६०।२)
dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam ||
न्￤गेल्, हअरे wअछ्सेन् नछ् तोद् wएइतेर्शरीरे क्षीयमाणे ऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा । (६१।१)
N￤gel, Haare wachsen nach Tod weiterśarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā |
स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः ॥ (६१।२)
svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ ||
प्रकृति-थेओरिएसप्त प्रकृतयो भवन्ति दोषैः पृथक् द्विशः समस्तैश् च ॥ (६२।१)
prakṛti-Theoriesapta prakṛtayo bhavanti doṣaiḥ pṛthak dviśaḥ samastaiś ca ||
प्रकृतिर्जायते तेन तस्या मे लक्षणं शृणु ॥ (६३।२)
prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
१। वाततत्र वातप्रकृतिः प्रजागरूकः शीतद्वेषी दुर्भगः स्तेनो मत्सर्यनार्यो गान्धर्वचित्तः स्फुटितकरचरणो ऽल्परूक्षश्मश्रुनखकेशः क्राथी दन्तनखखादी च भवति ॥ (६४।१)
1. vātatatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo 'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantanakhakhādī ca bhavati ||
अधृतिर् अदृढसौहृदः कृतघ्नः कृशपरुषो धमनीततः प्रलापी । (६५।१)
adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
द्रुतगतिरटनो ऽनवस्थितात्मा वियति च गच्छति संभ्रमेण सुप्तः ॥ (६५।२)
drutagatiraṭano 'navasthitātmā viyati ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
अव्यवस्थितमतिश्चलदृष्टिर् मन्दरत्नधनसंचयमित्रः । (६६।१)
avyavasthitamatiścaladṛṣṭir mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ |
किंचिदेव विलपत्यनिबद्धं मारुतप्रकृतिरेष मनुष्यः ॥ (६६।२)
kiṃcideva vilapatyanibaddhaṃ mārutaprakṛtireṣa manuṣyaḥ ||
गृध्रकाकखरादीनाम् अनूकैः कीर्तिता नराः ॥ (६७।२)
gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ ||
२। पित्तस्वेदनो दुर्गन्धः पीतशिथिलाङ्गस् ताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलो दुर्भगो वलिपलितखालित्यजुष्टो बहुभुगुष्णद्वेषी क्षिप्रकोपप्रसादो मध्यमबलो मध्यमायुश् च भवति ॥ (६८।१)
2. pittasvedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valipalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyamabalo madhyamāyuś ca bhavati ||
मेधावी निपुणमतिर्विगृह्य वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्यः । (६९।१)
medhāvī nipuṇamatirvigṛhya vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ |
सुप्तः सन् कनकपलाशकर्णिकारान् संपश्येद् अपि च हुताशविद्युदुल्काः ॥ (६९।२)
suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
न भयात् प्रणमेद् अनतेष्वमृदुः प्रणतेष्वपि सान्त्वनदानरुचिः । (७०।१)
na bhayāt praṇamed anateṣvamṛduḥ praṇateṣvapi sāntvanadānaruciḥ |
भवतीह सदा व्यथितास्यगतिः स भवेदिह पित्तकृतप्रकृतिः ॥ (७०।२)
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavediha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
व्याघ्रर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिकास्तु नराः स्मृताः ॥ (७१।२)
vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥ smṛtāḥ ||
३। कफदूर्वेन्दीवरनिस्त्रिंशार्द्रारिष्टकशरकाण्डानाम् अन्यतमवर्णः सुभगः प्रियदर्शनो मधुरप्रियः कृतज्ञो धृतिमान् सहिष्णुरलोलुपो बलवांश्चिरग्राही दृढवैरश् च भवति ॥ (७२।१)
3. kaphadūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇuralolupo balavāṃściragrāhī dṛḍhavairaś ca bhavati ||
शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलालिनीलकेशो लक्ष्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोषः । (७३।१)
śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान् संपश्येद् अपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ॥ (७३।२)
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān manojñān ||
रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रः स्निग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः । (७४।१)
raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ |
क्लेशक्षमो मानयिता गुरूणां ज्ञेयो बलासप्रकृतिर्मनुष्यः ॥ (७४।२)
kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||
दृढशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनः परिगण्य चिरात् प्रददाति बहु । (७५।१)
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu |
परिनिश्चितवाक्यपदः सततं गुरुमानकरश्च भवेत्स सदा ॥ (७५।२)
pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraśca bhavetsa sadā ||
ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणैः सिंहाश्वगजगोवृषैः । (७६।१)
brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ |
तार्क्ष्यहंससमानूकाः श्लेष्मप्रकृतयो नराः ॥ (७६।२)
tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ||
४। संसर्गजद्वयोर्वा तिसृणां वापि प्रकृतीनां तु लक्षणैः । (७७।१)
4. saṃsargajadvayorvā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ |
ज्ञात्वा संसर्गजा वैद्यः प्रकृतीरभिनिर्दिशेत् ॥ (७७।२)
jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīrabhinirdiśet ||
स्छ्wउन्द् वोन् प्रकृति = अरिष्टप्रकोपो वान्यभावो वा क्षयो वा नोपजायते । (७८।१)
schwund von prakṛti = ariṣṭaprakopo vānyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate |
त्रिदोष दुर्छ् प्रकृति स्छ्￤दिग्त् मेन्स्छेन् निछ्त्विषजातो यथा कीटो न विषेण विपद्यते । (७९।१)
tridoṣa durch prakṛti sch￤digt menschen nichtviṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate |
तद्वत्प्रकृतयो मर्त्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम् ॥ (७९।२)
tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||
अन्द्। कोन्स्तितुतिओन्स्त्य्पेन्: पार्थिवप्रकृतिमिह नराणां भौतिकीं केचिदाहुः पवनदहनतोयैः कीर्तितास्तास्तु तिस्रः । (८०।१)
and. Konstitutionstypen: pārthivaprakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecidāhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ |
स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश् च क्षमावान् शुचिरथ चिरजीवी नाभसः खैर् महद्भिः ॥ (८०।२)
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś ca kṣamāvān śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ ||
सात्त्विक - १। ब्रह्मन्शौचमास्तिक्यमभ्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् । (८१।१)
sāttvika - 1. brahmanśaucamāstikyamabhyāso vedeṣu gurupūjanam |
प्रियातिथित्वमिज्या च ब्रह्मकायस्य लक्षणम् ॥ (८१।२)
priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
२। इन्द्रमाहात्म्यं शौर्यमाज्ञा च सततं शास्त्रबुद्धिता । (८२।१)
2. Indramāhātmyaṃ śauryamājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā |
भृत्यानां भरणं चापि माहेन्द्रं कायलक्षणम् ॥ (८२।२)
bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
२। वरुणशीतसेवा सहिष्णुत्वं पैङ्गल्यं हरिकेशता । (८३।१)
2. varuṇaśītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā |
प्रियवादित्वमित्येतद् वारुणं कायलक्षणम् ॥ (८३।२)
priyavāditvamityetad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||
३। कुबेरमध्यस्थता सहिष्णुत्वम् अर्थस्यागमसंचयः । (८४।१)
3. kuberamadhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayaḥ |
४। गन्धर्वगन्धमाल्यप्रियत्वं च नृत्यवादित्रकामिता । (८५।१)
4. gandharvagandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā |
५। यमप्राप्तकारी दृढोत्थानो निर्भयः स्मृतिमान् शुचिः । (८६।१)
5. yamaprāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimān śuciḥ |
रागमोहमदद्वेषैर् वर्जितो याम्यसत्त्ववान् ॥ (८६।२)
rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||
६। ऋषिजपव्रतब्रह्मचर्यहोमाध्ययनसेविनम् । (८७।१)
6. ṛṣijapavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam |
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नम् ऋषिसत्त्वं नरं विदुः ॥ (८७।२)
jñānavijñānasampannam ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||
सप्तैते सात्त्विकाः काया राजसांस्तु निबोध मे । (८८।१)
saptaite sāttvikāḥ kāyā rājasāṃstu nibodha me |
अन्द्। कोन्स्त्।त्य्पेन्: राजसऐश्वर्यवन्तं रौद्रं च शूरं चण्डमसूयकम् ॥ (८८।२)
and. Konst.typen: rājasaaiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||
तीक्ष्णमायासिनं भीरुं चण्डं मायान्वितं तथा ॥ (८९।२)
tīkṣṇamāyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||
भृशम् आत्मस्तवश् चापि राक्षसं कायलक्षणम् । (९२।१)
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam |
उच्छिष्टाहारता तैक्ष्ण्यं साहसप्रियता तथा ॥ (९२।२)
ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
स्त्रीलोलुपत्वं नैर्लज्ज्यं पैशाचं कायलक्षणम् । (९३।१)
strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam |
लोलुपं चाप्यदातारं प्रेतसत्त्वं विदुर्नरम् । (९४।१)
lolupaṃ cāpyadātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram |
षडेते राजसाः कायाः तामसांस्तु निबोध मे ॥ (९४।२)
ṣaḍete rājasāḥ kāyāḥ tāmasāṃstu nibodha me ||
दुर्मेधस्त्वं मन्दता च स्वप्ने मैथुननित्यता । (९५।१)
durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā |
निराकरिष्णुता चैव विज्ञेयाः पाशवा गुणाः ॥ (९५।२)
nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
अनवस्थितता मौर्ख्यं भीरुत्वं सलिलार्थिता । (९६।१)
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā |
परस्पराभिमर्दश् च मत्स्यसत्त्वस्य लक्षणम् ॥ (९६।२)
parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakṣaṇam ||
वानस्पत्यो नरः सत्त्वधर्मकामार्थवर्जितः ॥ (९७।२)
vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||
इत्येते त्रिविधाः कायाः प्रोक्ता वै तामसास्तथा । (९८।१)
ityete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasāstathā |
कायानां प्रकृतीर्ज्ञात्वा त्वनुरूपां क्रियां चरेत् ॥ (९८।२)
kāyānāṃ prakṛtīrjñātvā tvanurūpāṃ kriyāṃ caret ||
प्रोक्ता लक्षणतः सम्यग्भिषक् ताश्च विभावयेत् ॥ (९९।२)
proktā lakṣaṇataḥ samyagbhiṣak tāśca vibhāvayet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.