Su, 4, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
धूमः पञ्चविधो भवति तद्यथा प्रायोगिकः स्नैहिको वैरेचनिकः कासघ्नो वामनीयश्चेति ॥ (३।१)
dhūmaḥ pañcavidho bhavati tadyathā prāyogikaḥ snaihiko vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīyaśceti ||
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके शिरोविरेचनद्रव्यैर् वैरेचने बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर् वामनीयैश्च वामनीये ॥ (४।१)
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍamaṅgulipariṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulaṃ veṣṭayitvā lepayedeṣā vartiḥ prāyogike snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ snehamiśraiḥ snaihike śirovirecanadravyair vairecane bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghne snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakṛmiprabhṛtibhir vāmanīyaiśca vāmanīye ||
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर् धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति । (५।१)
tatra bastinetradravyair dhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti |
धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूले ऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतो ऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके द्वात्रिंशत् स्नेहने चतुर्विंशतिर् वैरेचने षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च । (५।२)
dhūmanetraṃ tu kaniṣṭhikāpariṇāhamagre kalāyamātrasroto mūle 'ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavartipraveśasroto 'ṅgulānyaṣṭacatvāriṃśat prāyogike dvātriṃśat snehane caturviṃśatir vairecane ṣoḍaśāṅgulaṃ kāsaghne vāmanīye ca |
व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ॥ (५।४)
vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ vraṇadhūpanārthaṃ kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti ||
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ॥ (६।१)
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭiratandritaḥ snehāktadīptāgrāṃ vartiṃ netrasrotasi praṇidhāya dhūmaṃ pibet ||
मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् । (७।१)
mukhena taṃ pibet pūrvaṃ nāsikābhyāṃ tataḥ pibet |
विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत स्नैहिकं मुखनासाभ्यां नासिकया वैरेचनिकं मुखेनैवेतरौ ॥ (९।१)
viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ nāsikayā vairecanikaṃ mukhenaivetarau ||
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्काम् अङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूमम् आहरेति ब्रूयात् एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति । (१०।१)
tatra prāyogike vartiṃ vyapagataśarakāṇḍāṃ nivātātapaśuṣkām aṅgāreṣvavadīpya netramūlasrotasi prayujya dhūmam āhareti brūyāt evaṃ snehanaṃ vairecanikaṃ ca kuryāditi |
इतरयोर् व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनर् अपि धूमं पाययेद् आ दोषविशुद्धेः एष धूमपानोपायविधिः ॥ (१०।२)
itarayor vyapetadhūmāṅgāre sthire samāhite śarāve prakṣipya vartiṃ mūlacchidreṇānyena śarāveṇa pidhāya tasmin chidre netramūlaṃ saṃyojya dhūmamāseveta praśānte dhūme vartimavaśiṣṭāṃ prakṣipya punar api dhūmaṃ pāyayed ā doṣaviśuddheḥ eṣa dhūmapānopāyavidhiḥ ||
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषछर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पिततिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्कमधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ॥ (११।१)
tatra śokaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurogatāluśoṣachardiśiro'bhighātodgārāpatarpitatimirapramehodarādhmānordhvavātārtā bālavṛddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatoraskamadhughṛtadadhidugdhamatsyamadyayavāgūpītālpakaphāśca na dhūmamāseveran ||
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् । (१२।१)
akālapītaḥ kurute bhramaṃ mūrcchāṃ śirorujam |
घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानाम् उपघातं च दारुणम् ॥ (१२।२)
ghrāṇaśrotrākṣijihvānām upaghātaṃ ca dāruṇam ||
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः । (१३।१)
ādyāstu trayo dhūmā dvādaśasu kāleṣūpādeyāḥ |
तद्यथा क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति । (१३।२)
tadyathā kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunacchardimūtroccārahasitaruṣitaśastrakarmānteṣviti |
तत्र विभागो मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिको दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ॥ (१३।३)
tatra vibhāgo mūtroccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ snānacchardanadivāsvapnānteṣu vairecaniko dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti ||
तत्र स्नैहिको वातं शमयति स्नेहादुपलेपाच्च वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्याम् इति ॥ (१४।१)
tatra snaihiko vātaṃ śamayati snehādupalepācca vairecanaḥ śleṣmāṇamutkleśyāpakarṣati raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca prāyogikaḥ śleṣmāṇamutkleśayatyutkliṣṭaṃ cāpakarṣati śamayati vātaṃ sādhāraṇatvāt pūrvābhyām iti ||
नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः । (१५।२)
naro dhūmopayogācca prasannendriyavāṅmanāḥ |
तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ॥ (१६।१)
tathā kāsaśvāsārocakāsyopalepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrathatandrānidrāhanumanyāstambhāḥ pīnasaśirorogakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāścāsya mukharogā na bhavanti ||
तत्र योगो रोगप्रशमनो ऽयोगो रोगाप्रशमनः तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ॥ (१७।२)
tatra yogo rogapraśamano 'yogo rogāpraśamanaḥ tālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadaurbalyānyatiyogo janayati ||
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति स्नैहिकं यावदश्रुप्रवृत्तिः वैरेचनिकम् आ दोषदर्शनात् तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयो ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ॥ (१८।१)
prāyogikaṃ trīṃstrīnucchvāsānādadīta mukhanāsikābhyāṃ ca paryāyāṃstrīṃścaturo veti snaihikaṃ yāvadaśrupravṛttiḥ vairecanikam ā doṣadarśanāt tilataṇḍulayavāgūpītena pātavyo vāmanīyo grāsāntareṣu kāsaghna iti ||
व्रणधूमं शरावसंपुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत् धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ॥ (१९।१)
vraṇadhūmaṃ śarāvasaṃpuṭopanītena netreṇa vraṇamānayet dhūmapānādvedanopaśamo vraṇavaiśadyamāsrāvopaśamaśca bhavati ||
नस्यनस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ॥ (२०।२)
nasyanasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ niravaśeṣataḥ ||
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् । (२१।१)
auṣadhamauṣadhasiddho vā sneho nāsikābhyāṃ dīyata iti nasyam |
तद्यथा नस्यं शिरोविरेचनं प्रतिमर्शो ऽवपीडः प्रधमनं च । (२१।४)
tadyathā nasyaṃ śirovirecanaṃ pratimarśo 'vapīḍaḥ pradhamanaṃ ca |
तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः शिरोविरेचनविकल्पो ऽवपीडः प्रधमनं च ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ॥ (२१।५)
teṣu nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ ca nasyavikalpaḥ pratimarśaḥ śirovirecanavikalpo 'vapīḍaḥ pradhamanaṃ ca tato nasyaśabdaḥ pañcadhā niyamitaḥ ||
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः । (२२।१)
tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ ca balajananārthaṃ dṛṣṭiprasādajananārthaṃ vā sneho vidhīyate tasmin vaiśeṣiko nasyaśabdaḥ |
तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघातनासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ॥ (२२।२)
tattu deyaṃ vātābhibhūte śirasi dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghātanāsārogāsyaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabodheṣu vātapaittikeṣu mukharogeṣvanyeṣu ca vātapittaharadravyasiddhena sneheneti ||
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसाम् अरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदककृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषु चोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ॥ (२३।१)
śirovirecanaṃ śleṣmaṇābhivyāptatālukaṇṭhaśirasām arocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedakakṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣu cordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadravyaistatsiddhena vā sneheneti ||
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतो ऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां मध्याह्ने पित्तरोगिणाम् अपराह्णे वातरोगिणाम् ॥ (२४।१)
tatraitaddvividhamapyabhuktavato 'nnakāle pūrvāhṇe śleṣmarogiṇāṃ madhyāhne pittarogiṇām aparāhṇe vātarogiṇām ||
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किंचित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहम् अद्रुतम् आसिञ्चेद् अव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ॥ (२५।१)
atha puruṣāya śirovirecanīyāya tyaktamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle dantakāṣṭhadhūmapānābhyāṃ viśuddhavaktrasrotase pāṇitāpaparisvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyine prasāritakaracaraṇāya kiṃcit pravilambitaśirase vastrācchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbunā prataptaṃ rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthaṃ śuktyā picunā vā sukhoṣṇaṃ sneham adrutam āsiñced avyavacchinnadhāraṃ yathā netre na prāpnoti ||
स्नेहे ऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् । (२६।१)
snehe 'vasicyamāne tu śiro naiva prakampayet |
न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ॥ (२६।२)
na kupyenna prabhāṣecca na kṣuyānna hasettathā ||
एतैर् हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते । (२७।१)
etair hi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate |
तस्य प्रमाणम् अष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा द्वितीया शुक्तिः तृतीया पाणिशुक्तिः इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ॥ (२८।१)
tasya pramāṇam aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsṛtāḥ prathamā mātrā dvitīyā śuktiḥ tṛtīyā pāṇiśuktiḥ ityetāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyāḥ ||
स्नेहनस्यं नोपगिलेत् कथंचिद् अपि बुद्धिमान् ॥ (२९।१)
snehanasyaṃ nopagilet kathaṃcid api buddhimān ||
कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेद् अविधारयन् ॥ (३०।२)
kaphotkleśabhayāccainaṃ niṣṭhīved avidhārayan ||
दत्ते च पुनर् अपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि ततो ऽस्याचारिकमादिशेत् रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ॥ (३१।१)
datte ca punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmamāseveta bhojayeccainamabhiṣyandi tato 'syācārikamādiśet rajodhūmasnehātapamadyadravapānaśiraḥsnānātiyānakrodhādīni ca pariharet ||
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ॥ (३२।१)
tasya yogātiyogāyogānāmidaṃ vijñānaṃ bhavati ||
विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ॥ (३३।२)
vikāropaśamaḥ śuddhirindriyāṇāṃ manaḥsukham ||
लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ॥ (३४।२)
lakṣaṇaṃ mūrdhnyatisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet ||
रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ॥ (३५।२)
rogāśāntiśca tatreṣṭaṃ bhūyo nasyaṃ prayojayet ||
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाष्टौ वा यथाबलम् । (३६।१)
catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam |
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः । (३७।१)
nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ |
शुद्धहीनातिसंज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ॥ (३७।२)
śuddhahīnātisaṃjñāni viśeṣācchāstracintakaiḥ ||
लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः । (३८।१)
lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ |
चित्तेन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ॥ (३८।२)
cittendriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam ||
मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ॥ (३९।२)
mūrdhni hīnaviśuddhe tu lakṣaṇaṃ parikīrtitam ||
मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः । (४०।१)
mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindriyavibhramaḥ |
शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ॥ (४०।२)
śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhavirecite ||
सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ॥ (४१।२)
samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyaṃ niṣecayet ||
एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः । (४२।१)
ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā saptāhaṃ vā punaḥ punaḥ |
मारुतेनाभिभूतस्य वात्यन्तं यस्य देहिनः । (४३।१)
mārutenābhibhūtasya vātyantaṃ yasya dehinaḥ |
द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ॥ (४३।२)
dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā ||
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवद् अभिष्यण्णसर्पदष्टविसंज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणाम् अन्यतमम् अवपिष्यावपीड्य च शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानाम् अन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ॥ (४४।१)
avapīḍastu śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo dadyācchirovirecanadravyāṇām anyatamam avapiṣyāvapīḍya ca śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānām anyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt ||
शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ॥ (४५।२)
śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathā hitaḥ ||
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ॥ (४६।१)
cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet ||
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवान् अपतर्पितो ऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवो ऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ॥ (४७।१)
nasyena parihartavyo bhuktavān apatarpito 'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇī pītasnehodakamadyadravo 'jīrṇī dattabastiḥ kruddho garārtastṛṣitaḥ śokābhibhūtaḥ śrānto bālo vṛddho vegāvarodhitaḥ śiraḥsnātukāmaśceti anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet ||
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानाद् अतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतो ऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ॥ (४८।१)
tatra hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānād atipravilambitaśirasa ucchiṅghato vicalato 'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānācca vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo doṣanimittāḥ kṣayajāśca ||
नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः । (४९।२)
nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ |
दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ॥ (४९।३)
doṣotkleśāt kṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam ||
अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ॥ (५०।२)
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam ||
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयस् तद्यथा तल्पोत्थितेन प्रक्षालितदन्तेन गृहान्निर्गच्छता व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते भुक्तवता छर्दितवता दिवास्वप्नोत्थितेन सायं चेति ॥ (५१।१)
pratimarśaścaturdaśasu kāleṣūpādeyas tadyathā talpotthitena prakṣālitadantena gṛhānnirgacchatā vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena mūtroccārakavalāñjanānte bhuktavatā charditavatā divāsvapnotthitena sāyaṃ ceti ||
तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलम् उपहन्ति मनःप्रसादं च करोति प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रमम् उपहन्ति मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ॥ (५२।१)
tatra talpotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāvupacitaṃ nāsāsrotogataṃ malam upahanti manaḥprasādaṃ ca karoti prakṣālitadantenāsevito dantānāṃ dṛḍhatāṃ vadanasaugandhyaṃ cāpādayati gṛhānnirgacchatā sevito nāsāsrotasaḥ klinnatayā rajodhūmo vā na bādhate vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenāsevitaḥ śramam upahanti mūtroccārānte sevito dṛṣṭergurutvamapanayati kavalāñjanānte sevito dṛṣṭiṃ prasādayati bhuktavatā sevitaḥ srotasāṃ viśuddhiṃ laghutāṃ cāpādayati vāntenāsevitaḥ srotovilagnaṃ śleṣmāṇamapohya bhaktākāṅkṣāmāpādayati divāsvapnotthitenāsevito nidrāśeṣaṃ gurutvaṃ malaṃ cāpohya cittaikāgryaṃ janayati sāyaṃ cāsevitaḥ sukhanidrāprabodhaṃ ceti ||
ईषद् उच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते । (५३।१)
īṣad ucchiṅghataḥ sneho yāvadvaktraṃ prapadyate |
नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ॥ (५३।२)
nasye niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ ||
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः । (५४।१)
nasyena rogāḥ śāmyanti narāṇāmūrdhvajatrujāḥ |
इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ॥ (५४।२)
indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryādāsyaṃ sugandhi ca ||
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् । (५६।१)
tailaṃ kaphe savāte syāt kevale pavane vasām |
दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ॥ (५६।२)
dadyātsarpiḥ sadā pitte majjānaṃ ca samārute ||
चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः । (५७।१)
caturvidhasya snehasya vidhirevaṃ prakīrtitaḥ |
श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ॥ (५७।२)
śleṣmasthānāvirodhitvātteṣu tailaṃ vidhīyate ||
चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणः ॥ (५८।२)
caturdhā kavalaḥ snehī prasādī śodhiropaṇaḥ ||
स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः । (५९।१)
snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ |
पित्ते कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ॥ (५९।२)
pitte kaṭvamlalavaṇai rūkṣoṣṇaiḥ śodhanaḥ kaphe ||
चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषो ऽयं प्रकीर्तितः ॥ (६०।२)
caturvidhasya caivāsya viśeṣo 'yaṃ prakīrtitaḥ ||
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणम् अभिप्रतप्तम् उपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ॥ (६१।१)
tatra trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalkamāloḍya tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnāmanyatamena salavaṇam abhiprataptam upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśo dhārayet ||
सुखं संचार्यते या तु मात्रा स कवलः स्मृतः । (६२।१)
sukhaṃ saṃcāryate yā tu mātrā sa kavalaḥ smṛtaḥ |
असंचार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ॥ (६२।२)
asaṃcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sa prakīrtitaḥ ||
तावच्च धारयितव्यो ऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ॥ (६३।१)
tāvacca dhārayitavyo 'nanyamanasonnatadehena yāvaddoṣaparipūrṇakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplāvaśca bhavati tadā vimoktavyaḥ punaścānyo grahītavya iti ||
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् । (६५।१)
vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam |
इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ॥ (६५।२)
indriyāṇāṃ prasādaśca kavale śuddhilakṣaṇam ||
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरम् एव च ॥ (६७।२)
tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīram eva ca ||
सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः । (६८।१)
sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ |
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् । (६९।१)
vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇam |
कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ॥ (६९।२)
kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇaṃ ceti caturvidham ||
अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् । (७०।१)
aṅgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām |
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ॥ (७०।२)
tasmin yogamayogaṃ ca kavaloktaṃ vibhāvayet ||
दोषघ्नम् अनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ॥ (७१।२)
doṣaghnam anabhiṣyandi bhojayecca tathā naram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.