अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः । (३।१)

विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ॥ (३।२)

नानाधारामुखैः शस्त्रैर् नानास्थाननिपातितैः । (४।१)

नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ (४।२)

आयताश्चतुरस्राश्च त्र्यस्रा मण्डलिनस्तथा । (५।१)

अर्धचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुटिलास्तथा ॥ (५।२)

शरावनिम्नमध्याश् च यवमध्यास्तथापरे । (६।१)

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ॥ (६।२)

दोषजा वा स्वयं भिन्ना न तु वैद्यनिमित्तजाः । (७।१)

भिषग्व्रणाकृतिज्ञो हि न मोहमधिगच्छति ॥ (७।२)

भृशं दुर्दर्शरूपेषु व्रणेषु विकृतेष्वपि । (८।१)

अनन्ताकृतिर् आगन्तुः स भिषग्भिः पुरातनैः ॥ (८।२)

समासतो लक्षणतः षड्विधः परिकीर्तितः । (९।१)

छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितम् एव च ॥ (९।२)

घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् । (१०।१)

छिन्नतिरश्चीन ऋजुर्वापि यो व्रणश्चायतो भवेत् ॥ (१०।२)

गात्रस्य पातनं चापि छिन्नम् इत्युपदिश्यते । (११।१)

भिन्नकुन्तशक्त्यृष्टिखड्गाग्रविषाणादिभिर् आशयः ॥ (११।२)

हतः किंचित् स्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणम् उच्यते । (१२।१)

स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च ॥ (१२।२)

हृदुण्डुकः फुप्फुसश् च कोष्ठ इत्यभिधीयते । (१३।१)

तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश् च जायते ॥ (१३।२)

मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति । (१४।१)

मूर्च्छाश्वासतृडाध्मानम् अभक्तच्छन्द एव च ॥ (१४।२)

विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावो ऽक्षिरक्तता । (१५।१)

लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यम् एव च ॥ (१५।२)

हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि विशेषं चात्र मे शृणु । (१६।१)

आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयेत् पुनः ॥ (१६।२)

आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् । (१७।१)

पक्वाशयगते चापि रुजो गौरवम् एव च ॥ (१७।२)

शीतता चाप्यधो नाभेः खेभ्यो रक्तस्य चागमः । (१८।१)

अभिन्ने ऽप्याशये ऽन्त्राणां खैः सूक्ष्मैर् अन्त्रपूरणम् ॥ (१८।२)

पिहितास्ये घटे यद्वल्लक्ष्यते तस्य गौरवम् । (१९।१)

विद्धसूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयाद्विना ॥ (१९।२)

उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् । (२०।१)

नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर् लक्षणान्वितम् ॥ (२०।२)

विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिनिर्दिशेत् । (२१।१)

पिच्चिटप्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् ॥ (२१।२)

सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् । (२२।१)

घृष्टविगतत्वग्यदङ्गं हि संघर्षादन्यथापि वा ॥ (२२।२)

उषास्रावान्वितं तत्तु घृष्टमित्युपदिश्यते । (२३।१)

ग्रुन्द्स्￤त्ज़्लिछे बेहन्द्लुन्ग् वोन् व्रणस्छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे क्षते वासृगतिस्रवेत् ॥ (२३।२)

रक्तक्षयाद्रुजस्तत्र करोति पवनो भृशम् । (२४।१)

स्नेहपानं हितं तत्र तत्सेको विहितस्तथा ॥ (२४।२)

वेशवारैः सकृशरैः सुस्निग्धैश् चोपनाहनम् । (२५।१)

धान्यस्वेदांश्च कुर्वीत स्निग्धान्यालेपनानि च ॥ (२५।२)

वातघ्नौषधसिद्धैश्च स्नेहैर् बस्तिर्विधीयते । (२६।१)

पिच्चिते च विघृष्टे च नातिस्रवति शोणितम् ॥ (२६।२)

अगच्छति भृशं तस्मिन् दाहः पाकश्च जायते । (२७।१)

तत्रोष्मणो निग्रहार्थं तथा दाहप्रपाकयोः ॥ (२७।२)

शीतमालेपनं कार्यं परिषेकश्च शीतलः । (२८।१)

षट्स्वेतेषु यथोक्तेषु छिन्नादिषु समासतः ॥ (२८।२)

ज्ञेयं समर्पितं सर्वं सद्योव्रणचिकित्सितम् । (२९।१)

बेहन्द्लुन्ग् वोन् छिन्नअत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि छिन्नानां तु चिकित्सितम् ॥ (२९।२)

ये व्रणा विवृताः केचिच्छिरःपार्श्वावलम्बिनः । (३०।१)

तान् सीव्येद्विधिनोक्तेन बध्नीयाद्गाढम् एव च ॥ (३०।२)

कर्णं स्थानादपहृतं स्थापयित्वा यथास्थितम् । (३१।१)

सीव्येद्यथोक्तं तैलेन स्रोतश्चाभिप्रतर्पयेत् ॥ (३१।२)

कृकाटिकान्ते छिन्ने तु गच्छत्यपि समीरणे । (३२।१)

सम्यङ्निवेश्य बध्नीयात् सीव्येच्चापि निरन्तरम् ॥ (३२।२)

आजेन सर्पिषा चैवं परिषेकं तु कारयेत् । (३३।१)

उत्तानो ऽन्नं समश्नीयाच्छयीत च सुयन्त्रितः ॥ (३३।२)

शाखासु पतितांस्तिर्यक् प्रहारान् विवृतान् भृशम् । (३४।१)

सीव्येत् सम्यङ्निवेश्याशु सन्ध्यस्थीन्यनुपूर्वशः ॥ (३४।२)

बद्ध्वा वेल्लितकेनाशु ततस्तैलेन सेचयेत् । (३५।१)

चर्मणा गोफणाबन्धः कार्यो यो वा हितो भवेत् ॥ (३५।२)

पृष्ठे व्रणो यस्य भवेदुत्तानं शाययेत्तु तम् । (३६।१)

अतो ऽन्यथा चोरसिजे शाययेत् पुरुषं व्रणे ॥ (३६।२)

छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन बुद्धिमान् । (३७।१)

बध्नीयात् कोशबन्धेन प्राप्तं कार्यं च रोपणम् ॥ (३७।२)

चन्दनं पद्मकं रोध्रमुत्पलानि प्रियङ्गवः । (३८।१)

हरिद्रा मधुकं चैव पयः स्यादत्र चाष्टमम् ॥ (३८।२)

तैलमेभिर् विपक्वं तु प्रधानं व्रणरोपणम् । (३९।१)

चन्दनं कर्कटाख्या च सहे मांस्याह्वयामृता ॥ (३९।२)

हरेणवो मृणालं च त्रिफला पद्मकोत्पले । (४०।१)

त्रयोदशाङ्गं त्रिवृतमेतद्वा पयसान्वितम् ॥ (४०।२)

तैलं विपक्वं सेकार्थे हितं तु व्रणरोपणे । (४१।१)

बेहन्द्लुन्ग् वोन् भिन्नसत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भिन्नानां तु चिकित्सितम् ॥ (४१।२)

भिन्नं नेत्रमकर्मण्यमभिन्नं लम्बते तु यत् । (४२।१)

तन्निवेश्य यथास्थानम् अव्याविद्धसिरं शनैः ॥ (४२।२)

पीडयेत् पाणिना सम्यक् पद्मपत्त्रान्तरेण तु । (४३।१)

ततो ऽस्य तर्पणं कार्यं नस्यं चानेन सर्पिषा ॥ (४३।२)

आजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च । (४४।१)

जीवकर्षभकौ चैव पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ॥ (४४।२)

सर्वनेत्राभिघाते तु सर्पिरेतत् प्रशस्यते । (४५।१)

उदरान्मेदसो वर्तिर्निर्गता यस्य देहिनः ॥ (४५।२)

कषायभस्ममृत्कीर्णां बद्ध्वा सूत्रेण सूत्रवित् । (४६।१)

अग्नितप्तेन शस्त्रेण छिन्द्यान्मधुसमायुतम् ॥ (४६।२)

बद्ध्वा व्रणं सुजीर्णे ऽन्ने सर्पिषः पानमिष्यते । (४७।१)

स्नेहपानादृते चापि पयःपानं विधीयते ॥ (४७।२)

शर्करामधुयष्टिभ्यां लाक्षया वा श्वदंष्ट्रया । (४८।१)

चित्रासमन्वितं चैव रुजादाहविनाशनम् ॥ (४८।२)

आटोपो मरणं वा स्याच्छूलो वाच्छिद्यमानया । (४९।१)

मेदोग्रन्थौ तु यत्तैलं वक्ष्यते तच्च योजयेत् ॥ (४९।२)

त्वचो ऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा । (५०।१)

कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ॥ (५०।२)

तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुं शीतपादकराननम् । (५१।१)

शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ॥ (५१।२)

आमाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यम् उच्यते । (५२।१)

पक्वाशयस्थे देयं च विरेचनम् असंशयम् ॥ (५२।२)

आस्थापनं च निःस्नेहं कार्यमुष्णैर् विशोधनैः । (५३।१)

यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन च ॥ (५३।२)

भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम् । (५४।१)

अतिनिःस्रुतरक्तो वा भिन्नकोष्ठः पिबेदसृक् ॥ (५४।२)

स्वमार्गप्रतिपन्नास्तु यस्य विण्मूत्रमारुताः । (५५।१)

व्युपद्रवः स भिन्ने ऽपि कोष्ठे जीवति मानवः ॥ (५५।२)

अभिन्नमन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं नान्यथा भवेत् । (५६।१)

पिपीलिकाशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु ॥ (५६।२)

प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृणशोणितपांशुभिः । (५७।१)

प्रवेशयेत् कृत्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः ॥ (५७।२)

प्रवेशयेत् क्षीरसिक्तं शुष्कम् अन्त्रं घृताप्लुतम् । (५८।१)

अङ्गुल्याभिमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेद् अपि ॥ (५८।२)

हस्तपादेषु संगृह्य समुत्थाप्य महाबलाः । (५९।१)

भवत्यन्तःप्रवेशस्तु यथा निर्धुनुयुस् तथा ॥ (५९।२)

तथान्त्राणि विशन्त्यन्तः स्वां कलां पीडयन्ति च । (६०।१)

व्रणाल्पत्वाद् बहुत्वाद् वा दुष्प्रवेशं भवेत्तु यत् ॥ (६०।२)

तदापाट्य प्रमाणेन भिषगन्त्रं प्रवेशयेत् । (६१।१)

यथास्थानं निविष्टे च व्रणं सीव्येदतन्द्रितः ॥ (६१।२)

स्थानादपेतमादत्ते प्राणान् गुपितम् एव वा । (६२।१)

वेष्टयित्वा तु पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत् ॥ (६२।२)

घृतं पिबेत् सुखोष्णं च चित्रातैलसमन्वितम् । (६३।१)

मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधःप्रवृत्तये ॥ (६३।२)

ततस्तैलमिदं कुर्याद्रोपणार्थं चिकित्सकः । (६४।१)

त्वचो ऽश्वकर्णधवयोर् मोचकीमेषशृङ्गयोः ॥ (६४।२)

शल्लक्यर्जुनयोश् चापि विदार्याः क्षीरिणां तथा । (६५।१)

बलामूलानि चाहृत्य तैलमेतैर् विपाचयेत् ॥ (६५।२)

व्रणं संरोपयेत्तेन वर्षमात्रं यतेत च । (६६।१)

वेर्लुस्त् वोन् होदेन्पादौ निरस्तमुष्कस्य जलेन प्रोक्ष्य चाक्षिणी ॥ (६६।२)

प्रवेश्य तुन्नसेवन्या मुष्कौ सीव्येत्ततः परम् । (६७।१)

कार्यो गोफणिकाबन्धः कट्याम् आवेश्य यन्त्रकम् ॥ (६७।२)

न कुर्यात् स्नेहसेकं च तेन क्लिद्यति हि व्रणः । (६८।१)

कालानुसार्यागुर्वेलाजातीचन्दनपद्मकैः ॥ (६८।२)

शिलादार्व्यमृतातुत्थैस्तैलं कुर्वीत रोपणम् । (६९।१)

ओप् अम् कोप्ड़्शिरसो ऽपहृते शल्ये वालवर्तिं निवेशयेत् ॥ (६९।२)

वालवर्त्यामदत्तायां मस्तुलुङ्गं व्रणात् स्रवेत् । (७०।१)

हन्यादेनं ततो वायुस्तस्माद् एवमुपाचरेत् ॥ (७०।२)

व्रणे रोहति चैकैकं शनैर् वालमपक्षिपेत् । (७१।१)

गात्रादपहृते ऽन्यस्मात् स्नेहवर्तिं प्रवेशयेत् ॥ (७१।२)

कृते निःशोणिते चापि विधिः सद्यःक्षते हितः । (७२।१)

दूरावगाढाः सूक्ष्माः स्युर्ये व्रणास्तान् विशोणितान् ॥ (७२।२)

कृत्वा सूक्ष्मेण नेत्रेण चक्रतैलेन तर्पयेत् । (७३।१)

समङ्गां रजनीं पद्मां त्रिवर्गं तुत्थम् एव च ॥ (७३।२)

विडङ्गं कटुकां पथ्यां गुडूचीं सकरञ्जिकाम् । (७४।१)

संहृत्य विपचेत् काले तैलं रोपणमुत्तमम् ॥ (७४।२)

तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्वगुरुचन्दनम् । (७५।१)

हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः ॥ (७५।२)

पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणमुत्तमम् । (७६।१)

क्षते क्षतविधिः कार्यः पिच्चिते भग्नवद्विधिः ॥ (७६।२)

घृष्टे रुजो निगृह्याशु चूर्णैर् उपचरेद्व्रणम् । (७७।१)

विश्लिष्टदेहं पतितं मथितं हतम् एव च ॥ (७७।२)

वासयेत्तैलपूर्णायां द्रोण्यां मांसरसाशनम् । (७८।१)

अयम् एव विधिः कार्यः क्षीणे मर्महते तथा ॥ (७८।२)

रोपणे सपरीषेके पाने च व्रणिनां सदा । (७९।१)

तैलं घृतं वा संयोज्यं शरीरर्तूनवेक्ष्य हि ॥ (७९।२)

घृतानि यानि वक्ष्यामि यत्नतः पित्तविद्रधौ । (८०।१)

सद्योव्रणेषु देयानि तानि वैद्येन जानता ॥ (८०।२)

सद्यःक्षतव्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् । (८१।१)

सर्पिषा नातिशीतेन बलातैलेन वा पुनः ॥ (८१।२)

समङ्गां रजनीं पद्मां पथ्यां तुत्थं सुवर्चलाम् । (८२।१)

पद्मकं रोध्रमधुकं विडङ्गानि हरेणुकाम् ॥ (८२।२)

तालीशपत्रं नलदं चन्दनं पद्मकेसरम् । (८३।१)

मञ्जिष्ठोशीरलाक्षाश्च क्षीरिणां चापि पल्लवान् ॥ (८३।२)

प्रियालबीजं तिन्दुक्यास्तरुणानि फलानि च । (८४।१)

यथालाभं समाहृत्य तैलमेभिर् विपाचयेत् ॥ (८४।२)

सद्योव्रणानां सर्वेषामदुष्टानां तु रोपणम् । (८५।१)

कषायमधुराः शीताः क्रियाः स्निग्धाश्च योजयेत् ॥ (८५।२)

सद्योव्रणानां सप्ताहं पश्चात् पूर्वोक्तमाचरेत् । (८६।१)

दुष्टव्रणेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ॥ (८६।२)

विशोषणं तथाहारः शोणितस्य च मोक्षणम् । (८७।१)

कषायं राजवृक्षादौ सुरसादौ च धावनम् ॥ (८७।२)

तयोर् एव कषायेण तैलं शोधनमिष्यते । (८८।१)

क्षारकल्पेन वा तैलं क्षारद्रव्येषु साधितम् ॥ (८८।२)

द्रवन्ती चिरबिल्वश् च दन्ती चित्रकम् एव च । (८९।१)

पृथ्वीका निम्बपत्राणि कासीसं तुत्थम् एव च ॥ (८९।२)

त्रिवृत्तेजोवती नीली हरिद्रे सैन्धवं तिलाः । (९०।१)

भूमिकदम्बः सुवहा शुकाख्या लाङ्गलाह्वया ॥ (९०।२)

नैपाली जालिनी चैव मदयन्ती मृगादनी । (९१।१)

सुधामूर्वार्ककीटारिहरितालकरञ्जिकाः ॥ (९१।२)

यथोपपत्ति कर्तव्यं तैलमेतैस्तु शोधनम् । (९२।१)

घृतं वा यदि वा प्राप्तं कल्काः संशोधनास्तथा ॥ (९२।२)

सैन्धवत्रिवृदेरण्डपत्रकल्कस्तु वातिके । (९३।१)

त्रिवृद्धरिद्रामधुककल्कः पैत्ते तिलैर् युतः ॥ (९३।२)

कफजे तिलतेजोह्वादन्तीस्वर्जिकचित्रकाः । (९४।१)

दुष्टव्रणविधिः कार्यो मेहकुष्ठव्रणेष्व् अपि ॥ (९४।२)

षड्विधः प्राक् प्रदिष्टो यः सद्योव्रणविनिश्चयः । (९५।१)

नातः शक्यं परं वक्तुम् अपि निश्चितवादिभिः ॥ (९५।२)

उपसर्गैर् निपातैश् च तत्तु पण्डितमानिनः । (९६।१)

केचित् संयोज्य भाषन्ते बहुधा मानगर्विताः ॥ (९६।२)

बहु तद्भाषितं तेषां षट्स्वेष्वेवावतिष्ठते । (९७।१)

विशेषा इव सामान्ये षट्त्वं तु परमं मतम् ॥ (९७।२)