अथातः सर्वगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

स्यन्दास्तु चत्वार इहोपदिष्टास्तावन्त एवेह तथाधिमन्थाः । (३।१)

शोफान्वितो ऽशोफयुतश्च पाकावित्येवमेते दश सम्प्रदिष्टाः ॥ (३।२)

हताधिमन्थो ऽनिलपर्ययश्च शुष्काक्षिपाको ऽन्यत एव वातः । (४।१)

दृष्टिस् तथाम्लाध्युषिता सिराणामुत्पातहर्षावपि सर्वभागाः ॥ (४।२)

प्रायेण सर्वे नयनामयास्तु भवन्त्यभिष्यन्दनिमित्तमूलाः । (५।१)

तस्माद् अभिष्यन्दम् उदीर्यमाणम् उपाचरेदाशु हिताय धीमान् ॥ (५।२)

निस्तोदनं स्तम्भनरोमहर्षसंघर्षपारुष्यशिरोभितापाः । (६।१)

विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ॥ (६।२)

दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च । (७।१)

उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ॥ (७।२)

उष्णाभिनन्दा गुरुताक्षिशोफः कण्डूपदेहौ सिततातिशैत्यम् । (८।१)

स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ॥ (८।२)

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च । (९।१)

पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ॥ (९।२)

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर् नराणामक्रियावताम् । (१०।१)

तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ॥ (१०।२)

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा । (११।१)

शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ॥ (११।२)

नेत्रमुत्पाट्यत इव मथ्यते ऽरणिवच्च यत् । (१२।१)

संघर्षतोदनिर्भेदमांससंरब्धम् आविलम् ॥ (१२।२)

कुञ्चनास्फोटनाध्मानवेपथुव्यथनैर् युतम् । (१३।१)

शिरसोऽर्धं च येन स्यादधिमन्थः स मारुतात् ॥ (१३।२)

रक्तराजिचितं स्रावि वह्निनेवावदह्यते । (१४।१)

यकृत्पिण्डोपमं दाहि क्षारेणाक्तम् इव क्षतम् ॥ (१४।२)

प्रपक्वोच्छूनवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनम् । (१५।१)

मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनाक्ष्यधिमन्थितम् ॥ (१५।२)

शोफवन् नातिसंरब्धं स्रावकण्डूसमन्वितम् । (१६।१)

शैत्यगौरवपैच्छिल्यदूषिकाहर्षणान्वितम् ॥ (१६।२)

रूपं पश्यति दुःखेन पांशुपूर्णमिवाविलम् । (१७।१)

नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमन्थितम् ॥ (१७।२)

बन्धुजीवप्रतीकाशं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम् । (१८।१)

रक्तास्रावं सनिस्तोदं पश्यत्यग्निनिभा दिशः ॥ (१८।२)

रक्तमग्नारिष्टवच्च कृष्णभागश्च लक्ष्यते । (१९।१)

यद्दीप्तं रक्तपर्यन्तं तद्रक्तेनाधिमन्थितम् ॥ (१९।२)

हन्याद्दृष्टिं सप्तरात्रात् कफोत्थो ऽधीमन्थो ऽसृक्संभवः पञ्चरात्रात् । (२०।१)

षड्रात्राद्वै मारुतोत्थो निहन्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ॥ (२०।२)

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः । (२१।१)

दाहसंहर्षताम्रत्वशोफनिस्तोदगौरवैः ॥ (२१।२)

जुष्टो मुहुः स्रवेच्चास्रमुष्णशीताम्बु पिच्छिलम् । (२२।१)

संरम्भी पच्यते यश्च नेत्रपाकः सशोफजः ॥ (२२।२)

शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे । (२३।१)

उपेक्षणादक्षि यदाधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य । (२३।२)

रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ॥ (२३।३)

अन्तःसिराणां श्वसनः स्थितो दृष्टिं प्रतिक्षिपन् । (२४।१)

हताधिमन्थं जनयेत्तमसाध्यं विदुर्बुधाः ॥ (२४।२)

पक्ष्मद्वयाक्षिभ्रुवम् आश्रितस्तु यत्रानिलः संचरति प्रदुष्टः । (२५।१)

पर्यायशश्चापि रुजः करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति ॥ (२५।२)

यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत् । (२६।१)

सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ॥ (२६।२)

यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाप्यनिलो ऽन्यतो वा । (२७।१)

कुर्याद्रुजो ऽति भ्रुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ॥ (२७।२)

अम्लेन भुक्तेन विदाहिना च संछाद्यते सर्वत एव नेत्रम् । (२८।१)

शोफान्वितं लोहितकैः सनीलैर् एतादृग् अम्लाध्युषितं वदन्ति ॥ (२८।२)

अवेदना वापि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः । (२९।१)

मुहुर्विरज्यन्ति च ताः समन्ताद् व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ॥ (२९।२)

मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः । (३०।१)

ताम्राच्छमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ॥ (३०।२)