अथातो गुल्मप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

यथोक्तैः कोपनैर् दोषाः कुपिताः कोष्ठमागताः । (३।१)

जनयन्ति नृणां गुल्मं स पञ्चविध उच्यते ॥ (३।२)

हृद्बस्त्योरन्तरे ग्रन्थिः संचारी यदि वाचलः । (४।१)

चयापचयवान् वृत्तः स गुल्म इति कीर्तितः ॥ (४।२)

पञ्च गुल्माश्रया नॄणां पार्श्वे हृन्नाभिबस्तयः । (५।१)

गुपितानिलमूलत्वाद्गूढमूलोदयाद् अपि ॥ (५।२)

गुल्मवद्वा विशालत्वाद्गुल्म इत्यभिधीयते । (६।१)

स यस्मादात्मनि चयं गच्छत्य् अप्स्विव बुद्बुदः ॥ (६।२)

अन्तः सरति यस्माच्च न पाकम् उपयात्यतः । (७।१)

स व्यस्तैर् जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः ॥ (७।२)

पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः । (८।१)

सदनं मदन्ता वह्नेराटोपो ऽन्त्रविकूजनम् ॥ (८।२)

विण्मूत्रानिलसङ्गश्च सौहित्यासहता तथा । (९।१)

द्वेषो ऽन्ने वायुरूर्ध्वं च पूर्वरूपेषु गुल्मिनाम् ॥ (९।२)

हृत्कुक्षिशूलं मुखकण्ठशोषो वायोर् निरोधो विषमाग्निता च । (१०।१)

ते ते विकाराः पवनात्मकाश्च भवन्ति गुल्मे ऽनिलसंभवे तु ॥ (१०।२)

स्वेदज्वराहारविदाहदाहास् तृष्णाङ्गरागः कटुवक्त्रता च । (११।१)

पित्तस्य लिङ्गान्यखिलानि यानि पित्तात्मके तानि भवन्ति गुल्मे ॥ (११।२)

स्तैमित्यमन्ने ऽरुचिरङ्गसादश्छर्दिः प्रसेको मधुरास्यता च । (१२।१)

कफस्य लिङ्गानि च यानि तानि भवन्ति गुल्मे कफसंभवे तु ॥ (१२।२)

सर्वात्मकः सर्वविकारयुक्तः सो ऽसाध्य उक्तः क्षतजं प्रवक्ष्ये । (१३।१)

नवप्रसूताहितभोजना या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा ॥ (१३।२)

वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् । (१४।१)

पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ॥ (१४।२)

न स्पन्दते नोदरमेति वृद्धिं भवन्ति लिङ्गानि च गर्भिणीनाम् । (१५।१)

तं गर्भकालातिगमे चिकित्स्यम् असृग्भवं गुल्ममुशन्ति तज्ज्ञाः ॥ (१५।२)

वातगुल्मार्दितं स्निग्धं युक्तं स्नेहविरेचनैः । (१६।१)

उपाचरेद्यथाकालं निरूहैः सानुवासनैः ॥ (१६।२)

पित्तगुल्मार्दितं स्निग्धं काकोल्यादिघृतेन तु । (१७।१)

विरिक्तं मधुरैर् योगैर् निरूहैः समुपाचरेत् ॥ (१७।२)

श्लेष्मगुल्मार्दितं स्निग्धं पिप्पल्यादिघृतेन तु । (१८।१)

तीक्ष्णैर् विरिक्तं तद्रूपैर् निरूहैः समुपाचरेत् ॥ (१८।२)

सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः । (१९।१)

पित्तवद्रक्तगुल्मिन्या नार्याः कार्यः क्रियाविधिः ॥ (१९।२)

विशेषमपरं चास्याः शृणु रक्तविभेदनम् । (२०।१)

पलाशक्षारतोयेन सिद्धं सर्पिः प्रयोजयेत् ॥ (२०।२)

दद्यादुत्तरबस्तिं च पिप्पल्यादिघृतेन तु । (२१।१)

उष्णैर् वा भेदयेद्भिन्ने विधिरासृग्दरो हितः ॥ (२१।२)

आनूपौदकमज्जानो वसा तैलं घृतं दधि । (२२।१)

विपक्वमेकतः शस्तं वातगुल्मे ऽनुवासनम् ॥ (२२।२)

जाङ्गलैकशफानां तु वसा सर्पिश्च पैत्तिके । (२३।१)

तैलं जाङ्गलमज्जान एवं गुल्मे कफोत्थिते ॥ (२३।२)

धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं विपचेद्घृतम् । (२४।१)

शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं वातगुल्मिने ॥ (२४।२)

चित्रकव्योषसिन्धूत्थपृथ्वीकाचव्यदाडिमैः । (२५।१)

दीप्यकग्रन्थिकाजाजीहपुषाधान्यकैः समैः ॥ (२५।२)

दध्यारनालबदरमूलकस्वरसैर् घृतम् । (२६।१)

तत्पिबेद्वातगुल्माग्निदौर्बल्याटोपशूलनुत् ॥ (२६।२)

हिङ्गुसौवर्चलाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः । (२७।१)

पुष्करव्योषधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः ॥ (२७।२)

शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम् । (२८।१)

शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम् ॥ (२८।२)

विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुग्व्योषजीरकैः । (२९।१)

हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्वृक्षाम्लाम्लवेतसैः ॥ (२९।२)

बीजपूररसोपेतं सर्पिर्दधिचतुर्गुणम् । (३०।१)

साधितं दाधिकं नाम गुल्महृत् प्लीहशूलजित् ॥ (३०।२)

रसोनस्वरसे सर्पिः पञ्चमूलरसान्वितम् । (३१।१)

सुरारनालदध्यम्लमूलकस्वरसैः सह ॥ (३१।२)

व्योषदाडिमवृक्षाम्लयवानीचव्यसैन्धवैः । (३२।१)

हिङ्ग्वम्लवेतसाजाजीदीप्यकैश्च समांशिकैः ॥ (३२।२)

सिद्धं गुल्मग्रहण्यर्शःश्वासोन्मादक्षयज्वरान् । (३३।१)

कासापस्मारमन्दाग्निप्लीहशूलानिलाञ्जयेत् ॥ (३३।२)

दधि सौवीरकं सर्पिः क्वाथौ मुद्गकुलत्थजौ । (३४।१)

पञ्चाढकानि विपचेदावाप्य द्विपलान्यथ ॥ (३४।२)

सौवर्चलं सर्जिकां च देवदार्वथ सैन्धवम् । (३५।१)

वातगुल्मापहं सर्पिरेतद्दीपनम् एव च ॥ (३५।२)

तृणमूलकषाये तु जीवनीयैः पचेद्घृतम् । (३६।१)

न्यग्रोधादिगणे वापि गणे वाप्युत्पलादिके ॥ (३६।२)

रक्तपित्तोत्थितं घ्नन्ति घृतान्येतान्यसंशयम् । (३७।१)

आरग्वधादौ विपचेद्दीपनीययुतं घृतम् ॥ (३७।२)

क्षारवर्गे पचेच्चान्यत् पचेन्मूत्रगणे ऽपरम् । (३८।१)

घ्नन्ति गुल्मं कफोद्भूतं घृतान्येतान्यसंशयम् ॥ (३८।२)

यथादोषोच्छ्रयं चापि चिकित्सेत्सान्निपातिकम् । (३९।१)

चूर्णं हिङ्ग्वादिकं वापि घृतं वा प्लीहनाशनम् ॥ (३९।२)

पिबेद्गुल्मापहं काले सर्पिस्तैल्वकम् एव वा । (४०।१)

तिलेक्षुरकपालाशसार्षपं यावनालजम् ॥ (४०।२)

भस्म मूलकजं चापि गोऽजाविखरहस्तिनाम् । (४१।१)

मूत्रेण महिषीणां च पालिकैश्चावचूर्णितैः ॥ (४१।२)

कुष्ठसैन्धवयष्ट्याह्वनागरकृमिघातिभिः । (४२।१)

साजमोदैश्च दशभिः सामुद्राच्च पलैर् युतम् ॥ (४२।२)

अयःपात्रे ऽग्निनाल्पेन पक्त्वा लेह्यमथोद्धरेत् । (४३।१)

तस्य मात्रां पिबेद्दध्ना सुरया सर्पिषापि वा ॥ (४३।२)

धान्याम्लेनोष्णतोयेन कौलत्थेन रसेन वा । (४४।१)

गुल्मान् वातविकारांश्च क्षारो ऽयं हन्त्यसंशयम् ॥ (४४।२)

स्वर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकिजो ऽपि वा । (४५।१)

तैलेन शमयेत् पीतो गुल्मं पवनसंभवम् ॥ (४५।२)

पीतं सुखाम्बुना वापि स्वर्जिकाकुष्ठसैन्धवम् । (४६।१)

वृश्चीवमुरुबूकं च वर्षाभूर्बृहतीद्वयम् ॥ (४६।२)

चित्रकं च जलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषितम् । (४७।१)

मागधीचित्रकक्षौद्रलिप्ते कुम्भे निधापयेत् ॥ (४७।२)

मधुनः प्रस्थमावाप्य पथ्याचूर्णार्धसंयुतम् । (४८।१)

बुसोषितं दशाहं तु जीर्णभक्तः पिबेन्नरः ॥ (४८।२)

अरिष्टो ऽयं जयेद्गुल्ममविपाकमरोचकम् । (४९।१)

पाठानिकुम्भरजनीत्रिकटुत्रिफलाग्निकम् ॥ (४९।२)

लवणं वृक्षबीजं च तुल्यं स्यादनवो गुडः । (५०।१)

पथ्याभिर् वा युतं चूर्णं गवां मूत्रयुतं पचेत् ॥ (५०।२)

गुटिकास् तद् घनीभूतं कृत्वा खादेदभुक्तवान् । (५१।१)

गुल्मप्लीहाग्निसादांस्ता नाशयेयुरशेषतः ॥ (५१।२)

हृद्रोगं ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगं च दारुणम् । (५२।१)

सशूले सोन्नते ऽस्पन्दे दाहपाकरुगन्विते ॥ (५२।२)

गुल्मे रक्तं जलौकोभिः सिरामोक्षेण वा हरेत् । (५३।१)

सुखोष्णा जाङ्गलरसाः सुस्निग्धा व्यक्तसैन्धवाः ॥ (५३।२)

कटुत्रिकसमायुक्ता हिताः पाने तु गुल्मिनाम् । (५४।१)

पेया वातहरैः सिद्धाः कौलत्थाः संस्कृता रसाः ॥ (५४।२)

खलाः सपञ्चमूलाश्च गुल्मिनां भोजने हिताः । (५५।१)

बद्धवर्चोऽनिलानां तु सार्द्रकं क्षीरमिष्यते ॥ (५५।२)

कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान् कारयेत् कुशलो भिषक् । (५६।१)

गुल्मिनः सर्व एवोक्ता दुर्विरेच्यतमा भृशम् ॥ (५६।२)

अतश्चैतांस्तु सुस्विन्नान् स्रंसनेनोपपादयेत् । (५७।१)

विम्लापनाभ्यञ्जनानि तथैव दहनानि च ॥ (५७।२)

उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः साल्वणादयः । (५८।१)

उदरोक्तानि सर्पींषि मूत्रवर्तिक्रियास्तथा ॥ (५८।२)

लवणानि च योज्यानि यान्युक्तान्यनिलामये । (५९।१)

वातवर्चोनिरोधे तु सामुद्रार्द्रकसर्षपैः ॥ (५९।२)

कृत्वा पायौ विधातव्या वर्तयो मरिचोत्तराः । (६०।१)

दन्तीचित्रकमूलेषु तथा वातहरेषु च ॥ (६०।२)

कुर्यादरिष्टान् सर्वांश्च श्लोकस्थाने यथेरितान् । (६१।१)

खादेद्वाप्यङ्कुरान् भृष्टान् पूतीकनृपवृक्षयोः ॥ (६१।२)

ऊर्ध्ववातं मनुष्यं च गुल्मिनं न निरूहयेत् । (६२।१)

पिबेत्त्रिवृन्नागरं वा सगुडां वा हरीतकीम् ॥ (६२।२)

गुग्गुलुं त्रिवृतां दन्तीं द्रवन्तीं सैन्धवं वचाम् । (६३।१)

मूत्रमद्यपयोद्राक्षारसैर् वीक्ष्य बलाबलम् ॥ (६३।२)

एवं पीलूनि भृष्टानि पिबेत् सलवणानि तु । (६४।१)

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकसैन्धवैः ॥ (६४।२)

युक्ता हन्ति सुरा गुल्मं शीघ्रं काले प्रयोजिता । (६५।१)

बद्धविण्मारुतो गुल्मी भुञ्जीत पयसा यवान् ॥ (६५।२)

कुल्माषान् वा बहुस्नेहान् भक्षयेल्लवणोत्तरान् । (६६।१)

अथास्योपद्रवः शूलः कथंचिदुपजायते ॥ (६६।२)

शूलं निखानितमिवासुखं येन तु वेत्त्यसौ । (६७।१)

तत्र विण्मूत्रसंरोधः कृच्छ्रोच्छ्वासः स्थिराङ्गता ॥ (६७।२)

तृष्णा दाहो भ्रमो ऽन्नस्य विदग्धपरिवृद्धिता । (६८।१)

रोमहर्षो ऽरुचिश् छर्दिर् भुक्तवृद्धिर् जडाङ्गता ॥ (६८।२)

वाय्वादिभिर् यथासङ्ख्यां मिश्रैर् वा वीक्ष्य योजयेत् । (६९।१)

पथ्यात्रिलवणं क्षारं हिङ्गुतुम्बुरुपौष्करम् ॥ (६९।२)

यवानीं च हरिद्रां च विडङ्गान्यम्लवेतसम् । (७०।१)

विदारीत्रिफलाभीरुशृङ्गाटीगुडशर्कराः ॥ (७०।२)

काश्मरीफलयष्ट्याह्वपरूषकहिमानि च । (७१।१)

षड्ग्रन्थातिविषादारुपथ्यामरिचवृक्षजान् ॥ (७१।२)

कृष्णामूलकचव्यं च नागरक्षारचित्रकान् । (७२।१)

उष्णाम्लकाञ्जिकक्षीरतोयैः श्लोकसमापनान् ॥ (७२।२)

यथाक्रमं विमिश्रांश्च द्वन्द्वे सर्वांश्च सर्वजे । (७३।१)

तथैव सेकावगाहप्रदेहाभ्यङ्गभोजनम् ॥ (७३।२)

शिशिरोदकपूर्णानां भाजनानां च धारणम् । (७४।१)

वमनोन्मर्दनस्वेदलङ्घनक्षपणक्रियाः ॥ (७४।२)

स्नेहादिश्च क्रमः सर्वो विशेषेणोपदिश्यते । (७५।१)

वल्लूरं मूलकं मत्स्यान् शुष्कशाकानि वैदलम् ॥ (७५।२)

न खादेदालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च । (७६।१)

विना गुल्मेन यच्छूलं गुल्मस्थानेषु जायते ॥ (७६।२)

निदानं तस्य वक्ष्यामि रूपं च सचिकित्सितम् । (७७।१)

वातमूत्रपुरीषाणां निग्रहादतिभोजनात् ॥ (७७।२)

अजीर्णाध्यशनायासविरुद्धान्नोपसेवनात् । (७८।१)

पानीयपानात् क्षुत्काले विरूढानां च सेवनात् ॥ (७८।२)

पिष्टान्नशुष्कमांसानाम् उपयोगात्तथैव च । (७९।१)

एवंविधानां द्रव्याणामन्येषां चोपसेवनात् ॥ (७९।२)

वायुः प्रकुपितः कोष्ठे शूलं संजनयेद्भृशम् । (८०।१)

निरुच्छ्वासी भवेत्तेन वेदनापीडितो नरः ॥ (८०।२)

शूलशङ्कुस्फोटनवत्तस्य यस्मात्तीव्राश्च वेदनाः । (८१।१)

शूलासक्तस्य लक्ष्यन्ते तस्माच्छूलमिहोच्यते ॥ (८१।२)

निराहारस्य यस्यैव तीव्रं शूलमुदीर्यते । (८२।१)

प्रस्तब्धगात्रो भवति कृच्छ्रेणोच्छ्वसितीव च ॥ (८२।२)

वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण कुरुते नरः । (८३।१)

एतैर् लिङ्गैर् विजानीयाच्छूलं वातसमुद्भवम् ॥ (८३।२)

तृष्णा दाहो मदो मूर्च्छा तीव्रं शूलं तथैव च । (८४।१)

शीताभिकामो भवति शीतेनैव प्रशाम्यति ॥ (८४।२)

एतैर् लिङ्गैर् विजानीयाच्छूलं पित्तसमुद्भवम् । (८५।१)

शूलेनोत्पीड्यमानस्य हृल्लास उपजायते ॥ (८५।२)

अतीव पूर्णकोष्ठत्वं तथैव गुरुगात्रता । (८६।१)

एतच्छ्लेष्मसमुत्थस्य शूलस्योक्तं निदर्शनम् ॥ (८६।२)

सर्वाणि दृष्ट्वा रूपाणि निर्दिशेत्सान्निपातिकम् । (८७।१)

सन्निपातसमुत्थानमसाध्यं तं विनिर्दिशेत् ॥ (८७।२)

शूलानां लक्षणं प्रोक्तं चिकित्सां तु निबोध मे । (८८।१)

आशुकारी हि पवनस्तस्मात् तं त्वरया जयेत् ॥ (८८।२)

तस्य शूलाभिपन्नस्य स्वेद एव सुखावहः । (८९।१)

पायसैः कृशरापिण्डैः स्निग्धैर् वा पिशितैर् हितः ॥ (८९।२)

त्रिवृच्छाकेन वा स्निग्धमुष्णं भुञ्जीत भोजनम् । (९०।१)

चिरबिल्वाङ्कुरान् वापि तैलभृष्टांस्तु भक्षयेत् ॥ (९०।२)

वैहङ्गांश्च रसान् स्निग्धान् जाङ्गलान् शूलपीडितः । (९१।१)

यथालाभं निषेवेत मांसानि बिलशायिनाम् ॥ (९१।२)

सुरा सौवीरकं चुक्रं मस्तूदश्वित्तथा दधि । (९२।१)

सकाललवणं पेयं शूले वातसमुद्भवे ॥ (९२।२)

कुलत्थयूषो युक्ताम्लो लावकीयूषसंस्कृतः । (९३।१)

ससैन्धवः समरिचो वातशूलविनाशनः ॥ (९३।२)

विडङ्गशिग्रुकम्पिल्लपथ्याश्यामाम्लवेतसान् । (९४।१)

सुरसाम् अश्वमूत्रीं च सौवर्चलयुतान् पिबेत् ॥ (९४।२)

मद्येन वातजं शूलं क्षिप्रम् एव प्रशाम्यति । (९५।१)

पृथ्वीकाजाजिचविकायवानीव्योषचित्रकाः ॥ (९५।२)

पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं सैन्धवं चेति चूर्णयेत् । (९६।१)

तानि चूर्णानि पयसा पिबेत् काम्बलिकेन वा ॥ (९६।२)

मध्वासवेन चुक्रेण सुरासौवीरकेण वा । (९७।१)

अथवैतानि चूर्णानि मातुलुङ्गरसेन वा ॥ (९७।२)

तथा बदरयूषेण भावितानि पुनः पुनः । (९८।१)

तानि हिङ्गुप्रगाढानि सह शर्करया पिबेत् ॥ (९८।२)

सह दाडिमसारेण वर्तिः कार्या भिषग्जिता । (९९।१)

सा वर्तिर्वातिकं शूलं क्षिप्रम् एव व्यपोहति ॥ (९९।२)

गुडतैलेन वा लीढा पीता मद्येन वा पुनः । (१००।१)

बुभुक्षाप्रभवे शूले लघु संतर्पणं हितम् ॥ (१००।२)

उष्णैः क्षीरैर् यवागूभिः स्निग्धैर् मांसरसैस्तथा । (१०१।१)

वातशूले समुत्पन्ने रूक्षं स्निग्धेन भोजयेत् ॥ (१०१।२)

सुसंस्कृताः प्रदेयाः स्युर्घृतपूरा विशेषतः । (१०२।१)

वारुणीं च पिबेज्जन्तुस्तथा सम्पद्यते सुखी ॥ (१०२।२)

एतद्वातसमुत्थस्य शूलस्योक्तं चिकित्सितम् । (१०३।१)

अथ पित्तसमुत्थस्य क्रियां वक्ष्याम्यतः परम् ॥ (१०३।२)

स सुखं छर्दयित्वा तु पीत्वा शीतोदकं नरः । (१०४।१)

शीतलानि च सेवेत सर्वाण्युष्णानि वर्जयेत् ॥ (१०४।२)

मणिराजतताम्राणि भाजनानि च सर्वशः । (१०५।१)

वारिपूर्णानि तान्यस्य शूलस्योपरि निक्षिपेत् ॥ (१०५।२)

गुडः शालिर्यवाः क्षीरं सर्पिः पानं विरेचनम् । (१०६।१)

जाङ्गलानि च मांसानि भेषजं पित्तशूलिनाम् ॥ (१०६।२)

रसान् सेवेत पित्तघ्नान् पित्तलानि विवर्जयेत् । (१०७।१)

पालाशं धान्वनं वापि पिबेद्यूषं सशर्करम् ॥ (१०७।२)

परूषकाणि मृद्वीकाखर्जूरोदकजान्यपि । (१०८।१)

तत् पिबेच्छर्करायुक्तं पित्तशूलनिवारणम् ॥ (१०८।२)

अशने भुक्तमात्रे तु प्रकोपः श्लैष्मिकस्य च । (१०९।१)

वमनं कारयेत्तत्र पिप्पलीवारिणा भिषक् ॥ (१०९।२)

रूक्षः स्वेदः प्रयोज्यः स्यादन्याश्चोष्णाः क्रिया हिताः । (११०।१)

पिप्पली शृङ्गवेरं च श्लेष्मशूले भिषग्जितम् ॥ (११०।२)

पाठां वचां त्रिकटुकं तथा कटुकरोहिणीम् । (१११।१)

चित्रकस्य च निर्यूहे पिबेद्यूषं सहार्जकम् ॥ (१११।२)

एरण्डफलमूलानि मूलं गोक्षुरकस्य च । (११२।१)

शालपर्णीं पृश्निपर्णीं बृहतीं कण्टकारिकाम् ॥ (११२।२)

दद्याच्छृगालविन्नां च सहदेवां तथैव च । (११३।१)

महासहां क्षुद्रसहां मूलमिक्षुरकस्य च ॥ (११३।२)

एतत् संभृत्य संभारं जलद्रोणे विपाचयेत् । (११४।१)

चतुर्भागावशेषं तु यवक्षारयुतं पिबेत् ॥ (११४।२)

वातिकं पैत्तिकं वापि श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् । (११५।१)

प्रसह्य नाशयेच्छूलं छिन्नाभ्रम् इव मारुतः ॥ (११५।२)

पिप्पली स्वर्जिकाक्षारो यवाश्चित्रक एव च । (११६।१)

सेव्यं चैतत् समानीय भस्म कुर्याद्विचक्षणः ॥ (११६।२)

पार्श्वशूलतदुष्णवारिणा पीतं श्लेष्मशूले भिषग्जितम् । (११७।१)

रुणद्धि मारुतं श्लेष्मा कुक्षिपार्श्वव्यवस्थितः ॥ (११७।२)

स संरुद्धः करोत्याशु साध्मानं गुड्गुडायनम् । (११८।१)

सूचीभिरिव निस्तोदं कृच्छ्रोच्छ्वासी तदा नरः ॥ (११८।२)

नान्नं वाञ्छति नो निद्राम् उपैत्यर्तिनिपीडितः । (११९।१)

पार्श्वशूलः स विज्ञेयः कफानिलसमुद्भवः ॥ (११९।२)

तत्र पुष्करमूलानि हिङ्गु सौवर्चलं विडम् । (१२०।१)

सैन्धवं तुम्बुरुं पथ्यां चूर्णं कृत्वा तु पाययेत् ॥ (१२०।२)

पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु यवक्वाथेन संयुतम् । (१२१।१)

सर्पिः प्लीहोदरोक्तं वा घृतं वा हिङ्गुसंयुतम् ॥ (१२१।२)

बीजपूरकसारं वा पयसा सह साधितम् । (१२२।१)

एरण्डतैलमथवा मद्यमस्तुपयोरसैः ॥ (१२२।२)

भोजयेच्चापि पयसा जाङ्गलेन रसेन वा । (१२३।१)

प्रकुप्यति यदा कुक्षौ वह्निमाक्रम्य मारुतः ॥ (१२३।२)

तदास्य भोजनं भुक्तं सोपस्तम्भं न पच्यते । (१२४।१)

उच्छ्वसित्यामशकृता शूलेनाहन्यते मुहुः ॥ (१२४।२)

नैवासने न शयने तिष्ठन् वा लभते सुखम् । (१२५।१)

कुक्षिशूल इति ख्यातो वातादामसमुद्भवः ॥ (१२५।२)

वमनं कारयेत्तत्र लङ्घयेद्वा यथाबलम् । (१२६।१)

संसर्गपाचनं कुर्यादम्लैर् दीपनसंयुतैः ॥ (१२६।२)

नागरं दीप्यकं चव्यं हिङ्गु सौवर्चलं विडम् । (१२७।१)

मातुलुङ्गस्य बीजानि तथा श्यामोरुबूकयोः ॥ (१२७।२)

बृहत्याः कण्टकार्याश्च क्वाथं शूलहरं पिबेत् । (१२८।१)

वचा सौवर्चलं हिङ्गु कुष्ठं सातिविषाभया ॥ (१२८।२)

कुटजस्य च बीजानि सद्यःशूलहराणि तु । (१२९।१)

विरेचने प्रयुञ्जीत ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ॥ (१२९।२)

स्नेहबस्तीन्निरूहांश्च कुर्याद्दोषनिबर्हणान् । (१३०।१)

उपनाहाः स्नेहसेका धान्याम्लपरिषेचनम् ॥ (१३०।२)

अवगाहाश्च शस्यन्ते यच्चान्यद् अपि तद्धितम् । (१३१।१)

कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसमूर्छितः ॥ (१३१।२)

हृदिस्थः कुरुते शूलमुच्छ्वासारोधकं परम् । (१३२।१)

स हृच्छूल इति ख्यातो रसमारुतसंभवः ॥ (१३२।२)

तत्रापि कर्माभिहितं यदुक्तं हृद्विकारिणाम् । (१३३।१)

संरोधात् कुपितो वायुर्बस्तिमावृत्य तिष्ठति ॥ (१३३।२)

बस्तिवङ्क्षणनाभीषु ततः शूलो ऽस्य जायते । (१३४।१)

विण्मूत्रवातसंरोधी बस्तिशूलः स मारुतात् ॥ (१३४।२)

नाभ्यां वङ्क्षणपार्श्वेषु कुक्षौ मेढ्रान्त्रमर्दकः । (१३५।१)

मूत्रमावृत्य गृह्णाति मूत्रशूलः स मारुतात् ॥ (१३५।२)

विट्शूलवायुः प्रकुपितो यस्य रूक्षाहारस्य देहिनः । (१३६।१)

मलं रुणद्धि कोष्ठस्थं मन्दीकृत्य तु पावकम् ॥ (१३६।२)

शूलं संजनयंस्तीव्रं स्रोतांस्यावृत्य तस्य हि । (१३७।१)

दक्षिणं यदि वा वामं कुक्षिमादाय जायते ॥ (१३७।२)

सर्वत्र वर्धते क्षिप्रं भ्रमन्नथ सघोषवान् । (१३८।१)

पिपासा वर्धते तीव्रा भ्रमो मूर्च्छा च जायते ॥ (१३८।२)

उच्चारितो मूत्रितश्च न शान्तिमधिगच्छति । (१३९।१)

विट्शूलमेतज्जानीयाद्भिषक् परमदारुणम् ॥ (१३९।२)

क्षिप्रं दोषहरं कार्यं भिषजा साधु जानता । (१४०।१)

स्वेदनं शमनं चैव निरूहाः स्नेहबस्तयः ॥ (१४०।२)

पूर्वोद्दिष्टान् पाययेत योगान् कोष्ठविशोधनान् । (१४१।१)

उदावर्तहराश्चास्य क्रियाः सर्वाः सुखावहाः ॥ (१४१।२)

अतिमात्रं यदा भुक्तं पावके मृदुतां गते । (१४२।१)

स्थिरीभूतं तु तत्कोष्ठे वायुरावृत्य तिष्ठति ॥ (१४२।२)

अविपाकगतं ह्यन्नं शूलं तीव्रं करोत्यति । (१४३।१)

मूर्च्छाध्मानं विदाहश्च हृदुत्क्लेशो विलम्बिका ॥ (१४३।२)

विरिच्यते छर्दयति कम्पते ऽथ विमुह्यति । (१४४।१)

अविपाकाद् भवेच्छूलस् त्वन्नदोषसमुद्भवः ॥ (१४४।२)

वमनं लङ्घनं स्वेदः पाचनं फलवर्तयः । (१४५।१)

क्षाराश्चूर्णानि गुटिकाः शस्यन्ते शूलनाशनाः ॥ (१४५।२)

गुल्मावस्थाः क्रियाः कार्या यथावत् सर्वशूलिनाम् ॥ (१४६।०)