Su, 6, 53
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः स्वरभेदप्रतिषेधम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)
athātaḥ svarabhedapratiṣedham adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनातिगीतशीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु । (३।१)
atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ prakupitāḥ pavanādayastu |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ॥ (३।२)
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर् वदति गद्गदवत् स्वरं च । (४।१)
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanair vadati gadgadavat svaraṃ ca |
पित्तेन पीतवदनाक्षिपुरीषमूत्रो ब्रूयाद्गलेन परिदाहसमन्वितेन ॥ (४।२)
pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyādgalena paridāhasamanvitena ||
कृच्छ्रात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठो मन्दं शनैर् वदति चापि दिवा विशेषः । (५।१)
kṛcchrāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanair vadati cāpi divā viśeṣaḥ |
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसंपदव्यक्तता च वचसस्तमसाध्यमाहुः ॥ (५।२)
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ ||
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः । (६।१)
dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |
अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदश्चयाद्वदति दिग्धगलौष्ठतालुः ॥ (६।२)
antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaścayādvadati digdhagalauṣṭhatāluḥ ||
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः । (७।१)
kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ॥ (७।२)
medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||
स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान् न्यायेन तान् वमनरेचनबस्तिभिश्च । (८।१)
snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān nyāyena tān vamanarecanabastibhiśca |
नस्यावपीडमुखधावनधूमलेहैः सम्पादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च ॥ (८।२)
nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ sampādayecca vividhaiḥ kavalagrahaiśca ||
यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्तस्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत । (९।१)
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktastaṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta |
वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध ॥ (९।२)
vaiśeṣikaṃ ca vidhimūrdhvamato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ nikhilaṃ nibodha ||
स्वरोपघाते ऽनिलजे भुक्तोपरि घृतं पिबेत् । (१०।१)
svaropaghāte 'nilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet |
पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे । (११।१)
pītaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhamārtagale rase |
देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धम् आजं समाक्षिकम् । (१२।१)
devadārvagnikābhyāṃ vā siddham ājaṃ samākṣikam |
क्षीरानुपानं पित्ते तु पिबेत् सर्पिरतन्द्रितः । (१३।१)
kṣīrānupānaṃ pitte tu pibet sarpiratandritaḥ |
लिह्यान्मधुरकाणां वा चूर्णं मधुघृताप्लुतम् । (१४।१)
lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam |
लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत् कटूनि वा ॥ (१५।२)
lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ॥ (१६।२)
sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām ||
पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर् वदतो ऽभिहतः स्वरः ॥ (१७।२)
pibet payāṃsi yasyoccair vadato 'bhihataḥ svaraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.