Su, 1, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो जलौकावचारणीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto jalaukāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बलनारीसुकुमाराणामनुग्रहार्थं परमसुकुमारो ऽयं शोणितावसेचनोपायो ऽभिहितो जलौकसः ॥ (३।१)
nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbalanārīsukumārāṇāmanugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito jalaukasaḥ ||
अन्wएन्दुन्ग्स्गेबिएतेतत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासंख्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर् अवसेचयेत् सर्वाणि सर्वैर् वा ॥ (४।१)
Anwendungsgebietetatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir avasecayet sarvāṇi sarvair vā ||
उष्णं समधुरस्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम् । (५।२)
uṣṇaṃ samadhurasnigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam |
तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने ॥ (६।२)
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane ||
अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम् । (७।१)
alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam |
तत्र प्रच्छिते तनुवस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितम् अवसेचयेद् आचूषणात् सान्तर्दीपयालाब्वा ॥ (८।१)
tatra pracchite tanuvastipaṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayed ācūṣaṇāt sāntardīpayālābvā ||
जलमासामायुरिति जलायुकाः जलमासामोक इति जलौकसः ॥ (९।१)
jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ ||
अर्तेन् वोन् ब्लुतेगेल्न्ता द्वादश तासां सविषाः षट् तावत्य एव निर्विषाः ॥ (१०।१)
Arten von Blutegelntā dvādaśa tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ tāvatya eva nirviṣāḥ ||
गिड़्तिग्तत्र सविषाः कृष्णा कर्बुरा अलगर्दा इन्द्रायुधा सामुद्रिका गोचन्दना चेति । (११।१)
giftigtatra saviṣāḥ kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā gocandanā ceti |
तासु अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा इन्द्रायुधवद् ऊर्ध्वराजिभिश्चित्रिता इन्द्रायुधा ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रिका गोवृषणवदधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति । (११।२)
tāsu añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā varmimatsyavadāyatā chinnonnatakukṣiḥ karburā romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā indrāyudhavad ūrdhvarājibhiścitritā indrāyudhā īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudrikā govṛṣaṇavadadhobhāge dvidhābhūtākṛtiraṇumukhī gocandaneti |
ताभिर् दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुरतिमात्रं कण्डूर्मूर्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति । (११।३)
tābhir daṣṭe puruṣe daṃśe śvayathuratimātraṃ kaṇḍūrmūrchā jvaro dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti |
तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः । (११।४)
tatra mahāgadaḥ pānālepananasyakarmādiṣūpayojyaḥ |
उन्गिड़्तिगथ निर्विषाः कपिला पिङ्गला शङ्कुमुखी मूषिका पुण्डरीकमुखी सावरिका चेति । (१२।१)
ungiftigatha nirviṣāḥ kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā ceti |
तत्र मनःशिलारञ्जिताभ्याम् इव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धमुद्गवर्णा कपिला यकृद्वर्णा शीघ्रपायिनी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी मूषिकाकृतिवर्णानिष्टगन्धा च मूषिका मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी स्निग्धा पद्मपत्त्रवर्णाष्टादशाङ्गुलप्रमाणा सावरिका सा च पश्वर्थे इत्येता अविषा व्याख्याताः ॥ (१२।२)
tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhamudgavarṇā kapilā yakṛdvarṇā śīghrapāyinī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī mūṣikākṛtivarṇāniṣṭagandhā ca mūṣikā mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī snigdhā padmapattravarṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā sā ca paśvarthe ityetā aviṣā vyākhyātāḥ ||
तासां यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश् च विशेषेण भवन्ति ॥ (१३।०)
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣetrāṇi teṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca viśeṣeṇa bhavanti ||
तत्र सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भःसु च सविषाः पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकशैवलकोथजाता विमलेष्वम्भःसु च निर्विषाः ॥ (१४।०)
tatra saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣvambhaḥsu ca saviṣāḥ padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakothajātā vimaleṣvambhaḥsu ca nirviṣāḥ ||
क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु । (१५।२)
kṣetreṣu vicarantyetāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
न च संकीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः ॥ (१५।३)
na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ ||
तासां ग्रहणमार्द्रचर्मणा अन्यैर् वा प्रयोगैर् गृह्णीयात् ॥ (१६।१)
tāsāṃ grahaṇamārdracarmaṇā anyair vā prayogair gṛhṇīyāt ||
हल्तुन्गथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात् भक्ष्यार्थे चासाम् उपहरेच्छैवलं वल्लूरमौदकांश् च कन्दांश्चूर्णीकृत्य शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्त्राणि त्र्यहात् त्र्यहाच्चाभ्यो ऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात् सप्तरात्रात् सप्तरात्राच्च घटमन्यं संक्रामयेत् ॥ (१७।१)
Haltungathaināṃ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya nidadhyāt bhakṣyārthe cāsām upaharecchaivalaṃ vallūramaudakāṃś ca kandāṃścūrṇīkṛtya śayyārthaṃ tṛṇamaudakāni ca pattrāṇi tryahāt tryahāccābhyo 'nyajjalaṃ bhakṣyaṃ ca dadyāt saptarātrāt saptarātrācca ghaṭamanyaṃ saṃkrāmayet ||
स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः । (१८।२)
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo mandaviceṣṭitāḥ |
अग्राहिण्यो ऽल्पपायिन्यः सविषाश् च न पूजिताः ॥ (१८।३)
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na pūjitāḥ ||
अन्wएन्दुन्गथ जलौकोऽवसेकसाध्यव्याधितम् उपवेश्य संवेश्य वा विरूक्ष्य चास्य तमवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर् यद्यरुजः स्यात् । (१९।१)
Anwendungatha jalauko'vasekasādhyavyādhitam upaveśya saṃveśya vā virūkṣya cāsya tamavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇair yadyarujaḥ syāt |
गृहीताश् च ताः सर्षपरजनीकल्कोदकप्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत् । (१९।२)
gṛhītāś ca tāḥ sarṣaparajanīkalkodakapradigdhagātrīḥ salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet |
श्लक्ष्णशुक्लार्द्रपिचुप्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात् अगृह्णन्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वा दद्याच्छस्त्रपदानि वा कुर्वीत यद्येवम् अपि न गृह्णीयात्तदान्यां ग्राहयेत् ॥ (१९।३)
ślakṣṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ kṛtvā mukhamapāvṛṇuyāt agṛhṇantyai kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā dadyācchastrapadāni vā kurvīta yadyevam api na gṛhṇīyāttadānyāṃ grāhayet ||
यदा च निविशते ऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति चार्द्रवस्त्रावच्छन्नां धारयेत् सेचयेच्च ॥ (२०।१)
yadā ca niviśate 'śvakhuravadānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyādgṛhṇātīti cārdravastrāvacchannāṃ dhārayet secayecca ||
दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर् जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति शुद्धमाददानामपनयेत् अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत् ॥ (२१।१)
daṃśe todakaṇḍuprādurbhāvair jānīyācchuddhamiyamādatta iti śuddhamādadānāmapanayet atha śoṇitagandhena na muñcenmukhamasyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret ||
औस्लेएरेन् वोर् देर् अन्wएन्दुन्गथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैर् अनुलोमम् अनुमार्जयेद् आ मुखात् वामयेत् तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति । (२२।१)
Ausleeren vor der Anwendungatha patitāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanair anulomam anumārjayed ā mukhāt vāmayet tāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti |
सम्यग्वान्ता सलिलसरकन्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् । (२२।२)
samyagvāntā salilasarakanyastā bhoktukāmā satī caret |
या सीदती न चेष्टते सा दुर्वान्ता तां पुनः सम्यग्वामयेत् । (२२।३)
yā sīdatī na ceṣṭate sā durvāntā tāṃ punaḥ samyagvāmayet |
दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्रमदो नाम भवति । (२२।४)
durvāntāyā vyādhirasādhya indramado nāma bhavati |
शोणितस्य च योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गस् तत्पिचुधारणं वा जलौकोव्रणान् मधुनावघट्टयेत् शीताभिर् अद्भिश् च परिषेचयेद्बध्नीत वा कषायमधुरस्निग्धशीतैश् च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति ॥ (२३।१)
śoṇitasya ca yogāyogānavekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgas tatpicudhāraṇaṃ vā jalaukovraṇān madhunāvaghaṭṭayet śītābhir adbhiś ca pariṣecayedbadhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyāditi ||
क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् । (२४।२)
kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान् स जयेद्गदान् ॥ (२४।३)
jalaukasāṃ ca yo vetti tatsādhyān sa jayedgadān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.