Su, 4, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
द्विविधं वातशोणितम् उत्तानम् अवगाढं चेत्येके भाषन्ते तत्तु न सम्यक् तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति तस्मान्न द्विविधम् ॥ (३।१)
dvividhaṃ vātaśoṇitam uttānam avagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante tattu na samyak taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati tasmānna dvividham ||
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर् गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद् वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् । (४।१)
tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyor gurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapad vātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोर् अवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति । (४।२)
tattu pūrvaṃ hastapādayor avasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ vyāpnoti |
तस्य पूर्वरूपाणि तोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु तत्राप्रतिकारिणो ऽपचारिणश् च रोगो व्यक्ततरस् तस्य लक्षणमुक्तं तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ॥ (४।३)
tasya pūrvarūpāṇi todadāhakaṇḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu tatrāpratikāriṇo 'pacāriṇaś ca rogo vyaktataras tasya lakṣaṇamuktaṃ tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati ||
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ॥ (५।३)
sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati ||
वोरौस्सेत्ज़ुन्गेन् देस् पतिएन्तेन् ड़्र् बेहन्द्लुन्ग्तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसंकोचनैर् अनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तम् उपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ॥ (६।१)
voraussetzungen des Patienten fr Behandlungtatra prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṃkocanair anupadrutaṃ balavantamātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet ||
रेज़ेप्ते गेगेन् वातशोनित मित् स्तर्केम् वाततत्र आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितम् असकृद् अल्पाल्पम् अवसिञ्चेद् वातकोपभयात् । (७।१)
Rezepte gegen vātaśonita mit starkem vātatatra ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte mārgāvaraṇādduṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced vātakopabhayāt |
ततो वमनादिभिर् उपक्रमैर् उपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् । (७।२)
tato vamanādibhir upakramair upapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet |
अजाक्षीरं वार्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा । (७।३)
ajākṣīraṃ vārdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ śṛgālavinnāsiddhaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं बलातैलं शतपाकं वेति । (७।४)
dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ vā kākolyādiprativāpaṃ balātailaṃ śatapākaṃ veti |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर् वा कुर्वीत । (७।५)
vātaharamūlasiddhena ca payasā pariṣecanamamlair vā kurvīta |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर् वा प्रदेहः कार्यः । (७।६)
yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhir vā pradehaḥ kāryaḥ |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गीप्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहो मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलम् आलेपस् तिलकल्को वेति वातप्रबले ॥ (७।७)
tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ snaihikaphalasārotkārikā vā cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā bilvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāho mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlam ālepas tilakalko veti vātaprabale ||
॥। बेइ स्तर्केम् पित्तपित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत् शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं गुडूचीकषायं वा पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः क्षीरेक्षुरसैर् मधुकशर्करातण्डुलोदकैर् वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर् वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाभ्यङ्गः शतधौतघृतेन वा काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर् धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रो वातप्रबले ऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ॥ (८।१)
... bei starkem pittapittaprabale drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ guḍūcīkaṣāyaṃ vā pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ kṣīrekṣurasair madhukaśarkarātaṇḍulodakair vā drākṣekṣukaṣāyamiśrair vā mastumadyadhānyāmlaiḥ jīvanīyasiddhena vā sarpiṣābhyaṅgaḥ śatadhautaghṛtena vā kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhir dhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho ghṛtamiśro vātaprabale 'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ ||
॥। बेइ स्तर्केम् ब्लुत्रक्तप्रबले ऽप्येवं बहुशश् च शोणितमवसेचयेत् शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ॥ (९।१)
... bei starkem Blutraktaprabale 'pyevaṃ bahuśaś ca śoṇitamavasecayet śītatamāśca pradehāḥ kāryā iti ||
॥। बेइ स्तर्केम् कफश्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत् त्रिफलाकषायं वा मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं मूत्रतोययोर् अन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत् तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेक आरग्वधादिकषायैर् वोष्णैः मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गस् तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः श्वेतसर्षपकल्कस् तिलाश्वगन्धाकल्कः प्रियालसेलुकपित्थकल्को मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्को व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ॥ (१०।१)
... bei starkem kaphaśleṣmaprabale tvāmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet triphalākaṣāyaṃ vā madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ mūtratoyayor anyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣeka āragvadhādikaṣāyair voṣṇaiḥ mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgas tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ śvetasarṣapakalkas tilāśvagandhākalkaḥ priyālaselukapitthakalko madhuśigrupunarnavākalko vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ॥ (११।१)
saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt ||
गुडहरीतकी, पिप्पलीवर्धमानकसर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं भूयश्चापकर्षयेत् एवं यावत् पञ्च दश वेति तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्य् अपहन्ति जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाभ्यज्यात् सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकसेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा छागक्षीरपिष्टो गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वानम्लेन शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ॥ (१२।०)
guḍaharītakī, pippalīvardhamānakasarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ bhūyaścāpakarṣayet evaṃ yāvat pañca daśa veti tadetat pippalīvardhamānakaṃ vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇy apahanti jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvābhyajyāt sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaserupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā chāgakṣīrapiṣṭo gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā kāravellakakvāthamātrasiddhaṃ vā balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vānamlena śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta ucchritadoṣe ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam ||
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ॥ (१३।२)
kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam ||
एवमाद्यैः क्रियायोगैर् अचिरोत्पतितं सुखम् । (१४।२)
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukham |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर् याप्यते तु चिरोत्थितम् ॥ (१४।३)
vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate tu cirotthitam ||
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ॥ (१७।२)
divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet ||
अपतानकिनम् अस्रस्ताक्षम् अवक्रभ्रुवम् अस्तब्धमेढ्रम् अस्वेदनम् अवेपनम् अप्रलापिनम् अखट्वापातिनम् अबहिरायामिनं चोपक्रमेत् । (१८।१)
apatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam astabdhameḍhram asvedanam avepanam apralāpinam akhaṭvāpātinam abahirāyāminaṃ copakramet |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थम् अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत् तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणम् आहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायम् अम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य च सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं तदेतत्त्रैवृतम् अपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात् यथोक्तैश् च स्वेदविधानैः स्वेदयेत् बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्याद् आ मुखात् तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत् कृशरावेशवारपायसैर् वा स्वेदयेत् । (१८।२)
tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyartham anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati tato bhadradārvādivātaghnagaṇam āhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyam amlakṣīraiḥ sahonmiśrya ca sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ tadetattraivṛtam apatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayet balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyād ā mukhāt taptāyāṃ vā rathakāracullyāṃ taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet kṛśarāveśavārapāyasair vā svedayet |
मूलकोरुवूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् । (१८।३)
mūlakoruvūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा । (१८।४)
abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानम् उक्तं संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् । (१८।५)
etacchuddhavātāpatānakavidhānam uktaṃ saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात् ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश् चासेवेत क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगम् उपक्रमेत वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत रक्षाकर्म च कुर्यादिति ॥ (१८।६)
vegāntareṣu cāvapīḍaṃ dadyāt tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāś cāseveta kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhā vā yavāgūḥ snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegam upakrameta vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta rakṣākarma ca kuryāditi ||
पक्षाघातपक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तम् उपकरणवन्तं चोपक्रमेत् । (१९।१)
pakṣāghātapakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत् वैशेषिकश् चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः अणुतैलमभ्यङ्गार्थे साल्वणम् उपनाहार्थे बलातैलम् अनुवासनार्थे एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथम् उपसेवेत ॥ (१९।२)
tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣepakavidhānenopacaret vaiśeṣikaś cātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ aṇutailamabhyaṅgārthe sālvaṇam upanāhārthe balātailam anuvāsanārthe evamatandritastrīṃścaturo vā māsān kriyāpatham upaseveta ||
मन्यास्तम्भे ऽप्येतदेव विधानं विशेषतो वातश्लेष्महरैर् नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ॥ (२०।१)
manyāstambhe 'pyetadeva vidhānaṃ viśeṣato vātaśleṣmaharair nasyai rūkṣasvedaiścopacaret ||
अपतन्त्रकअपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत् वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर् मोक्षयेत् तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत् पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं वातश्लेष्मापनुच् च कर्म कुर्यात् ॥ (२१।१)
apatantrakaapatantrakāturaṃ nāpatarpayet vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanair mokṣayet tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥ prasthaṃ siddhaṃ vātaśleṣmāpanuc ca karma kuryāt ||
अर्दितअर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तम् उपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत् वैशेषिकैश् च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिम् औदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निष्क्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनर् अग्नावधिश्रयेत् ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात् तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत् एतत् क्षीरतैलम् अर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं तैलहीनं वा क्षीरसर्पिर् अक्षितर्पणम् इति ॥ (२२।१)
arditaarditāturaṃ balavantamātmavantam upakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret vaiśeṣikaiś ca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādim audakānūpamāṃsaṃ tathaivaudakakandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niṣkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punar agnāvadhiśrayet tatastailaṃ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet etat kṣīratailam arditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ tailahīnaṃ vā kṣīrasarpir akṣitarpaṇam iti ||
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात् अन्यत्रावबाहुकात् वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ॥ (२३।१)
gṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt anyatrāvabāhukāt vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta ||
ओह्रेन्स्छ्मेर्ज़ेन्कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात् अजामूत्रमधुतैलानि वा मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत् वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ॥ (२४।१)
Ohrenschmerzenkarṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamadhusaṃsṛṣṭaṃ saindhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt ajāmūtramadhutailāni vā mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā nāḍīsvedaiśca svedayet vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta bhūyaścottare vakṣyāmaḥ ||
तूनी, प्रतूनीतूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत् पिप्पल्यादिचूर्णं वा हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः बस्तिभिश्चैनम् उपक्रमेत् ॥ (२५।१)
tūnī, pratūnītūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet pippalyādicūrṇaṃ vā hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ bastibhiścainam upakramet ||
आध्मानआध्माने त्वपतर्पणपाणितापफलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिर् उपाचरेत् लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि । (२६।१)
ādhmānaādhmāne tvapatarpaṇapāṇitāpaphalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhir upācaret laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ॥ (२६।२)
pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt ||
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर् गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ॥ (२७।१)
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor gulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti ||
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौवर्चलस्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश् चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत् ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत् एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीर् अपहन्ति ॥ (२८।१)
hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasauvarcalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāś cūrṇayitvā mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet tataḥ prātarekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet eṣa yogaḥ kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīr apahanti ||
केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर् वावृतो ऽनिलः । (२९।२)
kevalo doṣayukto vā dhātubhir vāvṛto 'nilaḥ |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ॥ (२९।३)
vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ ||
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतो ऽनिलः । (३०।१)
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto 'nilaḥ |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ॥ (३०।२)
karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret ||
ऊरुस्तम्भ।आढ्यवातकफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते । (३१।१)
ūrustambha|āḍhyavātakaphamedovṛto vāyuryadorū pratipadyate |
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ । (३२।१)
nidrayā cārditau stabdhau śītalāvapracetanau |
थेरपिएस्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ॥ (३३।२)
Therapiesnehavarjaṃ pibettatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ ||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् । (३४।१)
hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ॥ (३४।२)
lihyādvā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam ||
मूत्रैर् वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वापि शिलाजतु । (३५।१)
mūtrair vā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibedvāpi śilājatu |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ॥ (३५।२)
tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam ||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाभ्यन्तरविद्रधिम् । (३६।१)
hṛdrogamaruciṃ gulmaṃ tathābhyantaravidradhim |
सक्षारमूत्रस्वेदांश् च रूक्षाण्युत्सादनानि च ॥ (३६।२)
sakṣāramūtrasvedāṃś ca rūkṣāṇyutsādanāni ca ||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः । (३७।१)
kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
जाङ्गलैर् अघृतैर् मांसैः शाकैश्चालवणैर् हितैः ॥ (३८।२)
jāṅgalair aghṛtair māṃsaiḥ śākaiścālavaṇair hitaiḥ ||
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी । (३९।१)
yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī |
फर्मकोलोगिस्छे एइग्। वोन् गुग्गुलुसुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे । (४०।१)
pharmakologische Eig. von guggulusugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ॥ (४०।२)
kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ॥ (४१।२)
taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut ||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः । (४२।१)
saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ |
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैर् उष्णोदकेन वा । (४३।१)
pibedāvāpya vā mūtraiḥ kṣārair uṣṇodakena vā |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर् भुञ्जानो हन्ति मासतः ॥ (४३।२)
jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrair bhuñjāno hanti māsataḥ ||
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिम् एव च ॥ (४४।२)
kṛmikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthim eva ca ||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश् च सः । (४५।१)
nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃś ca saḥ |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ (४५।२)
koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.