अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते । (३।१)

गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ॥ (३।२)

अत्युत्क्षिप्ते ऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा । (४।१)

विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ॥ (४।२)

तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते । (५।१)

मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते । (५।२)

ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ॥ (५।३)

अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रे ऽस्त्रिमति घर्षणात् । (६।१)

गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ॥ (६।२)

आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्ने ऽणौ वाप्यपार्थकः । (७।१)

अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद् दोषान् विवर्जयेत् ॥ (७।२)

प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् । (८।१)

क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ॥ (८।२)

ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् । (९।१)

प्रत्यागच्छंस्ततः कुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ॥ (९।२)

दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् । (१०।१)

प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ॥ (१०।२)

बस्तावल्पे ऽल्पता वापि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः । (११।१)

दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ॥ (११।२)

अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः । (१२।१)

वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ॥ (१२।२)

तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् । (१३।१)

शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ॥ (१३।२)

शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं च गच्छति । (१४।१)

न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद् युक्तं प्रपीडयेत् ॥ (१४।२)

भूयो भूयो ऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते । (१५।१)

तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ॥ (१५।२)

कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते । (१६।१)

तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ॥ (१६।२)

गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहो ऽपक्वः करोति हि । (१७।१)

तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ॥ (१७।२)

हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ । (१८।१)

अतिमात्रौ तथानाहक्लमातीसारकारकौ ॥ (१८।२)

मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ । (१९।१)

मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ॥ (१९।२)

तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः । (२०।१)

गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ॥ (२०।२)

प्रवाहिकां वा जनयेत् तनुर् अल्पगुणावहः । (२१।१)

तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ॥ (२१।२)

स्निग्धो ऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते । (२२।१)

बस्तिं रूक्षम् अतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ॥ (२२।२)

अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके । (२३।१)

उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ॥ (२३।२)

तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः । (२४।१)

न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ॥ (२४।२)

हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च । (२५।१)

उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ॥ (२५।२)

नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति । (२६।१)

देहे संकुचिते दत्तः सक्थ्नोर् अप्युभयोस्तथा ॥ (२६।२)

न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः । (२७।१)

स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ॥ (२७।२)

न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः । (२८।१)

नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ॥ (२८।२)

दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः । (२९।१)

न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ॥ (२९।२)

पश्चादनिलकोपो ऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् । (३०।१)

व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ॥ (३०।२)

अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः । (३१।१)

अनुष्णो ऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ॥ (३१।२)

विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते । (३२।१)

तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ॥ (३२।२)

सशेषान्ने ऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः । (३३।१)

अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर् मन्दोष्ण एव च ॥ (३३।२)

अनुष्णलवणस्नेहो ह्य् अतिमात्रो ऽथवा पुनः । (३४।१)

तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ॥ (३४।२)

हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् । (३५।१)

तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ॥ (३५।२)

अतितीक्ष्णो ऽतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः । (३६।१)

सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ॥ (३६।२)

नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः । (३७।१)

पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ॥ (३७।२)

अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते । (३८।१)

दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ॥ (३८।२)

परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं संजनयेद्गुदे । (३९।१)

पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ॥ (३९।२)

प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् । (४०।१)

सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ॥ (४०।२)

पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् । (४१।१)

सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ॥ (४१।२)

अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः । (४२।१)

हृदयस्योपसरणं कुरुते वा सवाते चानुवासनः ॥ (४२।२)

दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाङ्गगौरवम् । (४३।१)

सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ॥ (४३।२)

रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च । (४४।१)

बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ॥ (४४।२)

तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः । (४५।१)

पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ॥ (४५।२)

अत्युष्णतीक्ष्णो ऽतिबहुर्दत्तो ऽतिस्वेदितस्य च । (४६।१)

अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ॥ (४६।२)

विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् । (४७।१)

पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ॥ (४७।२)

अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् । (४८।१)

देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ॥ (४८।२)

नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः । (४९।१)

स्नेहबस्तिष्व् अपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैर् इह ॥ (४९।२)

इत्य् उक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः । (५०।१)

भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ॥ (५०।२)

पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् । (५१।१)

सद्यो निरूढो ऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ॥ (५१।२)