अथातो ऽन्नपानरक्षकल्पं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

धन्वन्तरिः काशिपतिस्तपोधर्मभृतां वरः । (३।१)

सुश्रुतप्रभृतीञ्छिष्याञ्छशासाहतशासनः ॥ (३।२)

रिपवो विक्रमाक्रान्ता ये च स्वे कृत्यतां गताः । (४।१)

सिसृक्षवः क्रोधविषं विवरं प्राप्य तादृशम् ॥ (४।२)

विषैर् निहन्युर्निपुणं नृपतिं दुष्टचेतसः । (५।१)

स्त्रियो वा विविधान् योगान् कदाचित् सुभगेच्छया ॥ (५।२)

विषकन्योपयोगाद्वा क्षणाज्जह्यादसून्नरः । (६।१)

तस्माद् वैद्येन सततं विषाद्रक्ष्यो नराधिपः ॥ (६।२)

यस्माच्च चेतोऽनित्यत्वम् अश्ववत् प्रथितं नृणाम् । (७।१)

न विश्वस्यात्ततो राजा कदाचिद् अपि कस्यचित् ॥ (७।२)

कुलीनं धार्मिकं स्निग्धं सुभृतं संततोत्थितम् । (८।१)

अलुब्धमशठं भक्तं कृतज्ञं प्रियदर्शनम् ॥ (८।२)

क्रोधपारुष्यमात्सर्यमायालस्यविवर्जितम् । (९।१)

जितेन्द्रियं क्षमावन्तं शुचिं शीलदयान्वितम् ॥ (९।२)

मेधाविनम् असंश्रान्तम् अनुरक्तं हितैषिणम् । (१०।१)

पटुं प्रगल्भं निपुणं दक्षमालस्यवर्जितम् ॥ (१०।२)

पूर्वोक्तैश्च गुणैर् युक्तं नित्यं संनिहितागदम् । (११।१)

महानसे प्रयुञ्जीत वैद्यं तद्विद्यपूजितम् ॥ (११।२)

प्रशस्तदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि । (१२।१)

सजालकं गवाक्षाढ्यम् आप्तवर्गनिषेवितम् ॥ (१२।२)

विकक्षसृष्टसंसृष्टं सवितानं कृतार्चनम् । (१३।१)

परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापि महानसम् ॥ (१३।२)

तत्राध्यक्षं नियुञ्जीत प्रायो वैद्यगुणान्वितम् । (१४।१)

शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः ॥ (१४।२)

संविभक्ताः सुमनसो नीचकेशनखाः स्थिराः । (१५।१)

स्नाता दृढं संयमिनः कृतोष्णीषाः सुसंयताः ॥ (१५।२)

तस्य चाज्ञाविधेयाः स्युर्विविधाः परिकर्मिणः । (१६।१)

आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनो यतः ॥ (१६।२)

तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत् । (१७।१)

माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः ॥ (१७।२)

भवेयुर्वैद्यवशगा ये चाप्यन्ये ऽत्र केचन । (१८।१)

इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः ॥ (१८।२)

विद्याद्विषस्य दातारमेभिर् लिङ्गैश्च बुद्धिमान् । (१९।१)

न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षन् मोहमेति च ॥ (१९।२)

अपार्थं बहु संकीर्णं भाषते चापि मूढवत् । (२०।१)

स्फोटयत्यङ्गुलीर्भूमिमकस्माद्विलिखेद्धसेत् ॥ (२०।२)

वेपथुर्जायते तस्य त्रस्तश्चान्यो ऽन्यमीक्षते । (२१।१)

क्षामो विवर्णवक्त्रश्च नखैः किंचिच्छिनत्त्यपि ॥ (२१।२)

आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् । (२२।१)

निर्यियासुरपद्वारैर् वीक्षते च पुनः पुनः ॥ (२२।२)

वर्तते विपरीतं तु विषदाता विचेतनः । (२३।१)

केचिद्भयात् पार्थिवस्य त्वरिता वा तदाज्ञया ॥ (२३।२)

असताम् अपि सन्तो ऽपि चेष्टां कुर्वन्ति मानवाः । (२४।१)

तस्मात् परीक्षणं कार्यं भृत्यानामादृतैर् नृपैः ॥ (२४।२)

अन्ने पाने दन्तकाष्ठे तथाभ्यङ्गे ऽवलेखने । (२५।१)

उत्सादने कषाये च परिषेके ऽनुलेपने ॥ (२५।२)

स्रक्षु वस्त्रेषु शय्यासु कवचाभरणेषु च । (२६।१)

पादुकापादपीठेषु पृष्ठेषु गजवाजिनाम् ॥ (२६।२)

विषजुष्टेषु चान्येषु नस्यधूमाञ्जनादिषु । (२७।१)

लक्षणानि प्रवक्ष्यामि चिकित्सामप्यनन्तरम् ॥ (२७।२)

नृपभक्ताद्बलिं न्यस्तं सविषं भक्षयन्ति ये । (२८।१)

तत्रैव ते विनश्यन्ति मक्षिकावायसादयः ॥ (२८।२)

हुतभुक् तेन चान्नेन भृशं चटचटायते । (२९।१)

मयूरकण्ठप्रतिमो जायते चापि दुःसहः ॥ (२९।२)

भिन्नार्चिस्तीक्ष्णधूमश्च नचिराच्चोपशाम्यति । (३०।१)

चकोरस्याक्षिवैराग्यं जायते क्षिप्रम् एव तु ॥ (३०।२)

दृष्ट्वान्नं विषसंसृष्टं म्रियन्ते जीवजीवकाः । (३१।१)

कोकिलः स्वरवैकृत्यं क्रौञ्चस्तु मदमृच्छति ॥ (३१।२)

हृष्येन्मयूर उद्विग्नः क्रोशतः शुकसारिके । (३२।१)

हंसः क्ष्वेडति चात्यर्थं भृङ्गराजस्तु कूजति ॥ (३२।२)

पृषतो विसृजत्यश्रुं विष्ठां मुञ्चति मर्कटः । (३३।१)

संनिकृष्टांस्ततः कुर्याद्राज्ञस्तान् मृगपक्षिणः ॥ (३३।२)

वेश्मनो ऽथ विभूषार्थं रक्षार्थं चात्मनः सदा । (३४।१)

उपक्षिप्तस्य चान्नस्य बाष्पेणोर्ध्वं प्रसर्पता ॥ (३४।२)

हृत्पीडा भ्रान्तनेत्रत्वं शिरोदुःखं च जायते । (३५।१)

तत्र नस्याञ्जने कुष्ठं लामज्जं नलदं मधु ॥ (३५।२)

कुर्याच्छिरीषरजनीचन्दनैश्च प्रलेपनम् । (३६।१)

हृदि चन्दनलेपस्तु तथा सुखमवाप्नुयात् ॥ (३६।२)

पाणिप्राप्तं पाणिदाहं नखशातं करोति च । (३७।१)

अत्र प्रलेपः श्यामेन्द्रगोपासोमोत्पलानि च ॥ (३७।२)

स चेत् प्रमादान्मोहाद्वा तदन्नम् उपसेवते । (३८।१)

अष्ठीलावत्ततो जिह्वा भवत्यरसवेदिनी ॥ (३८।२)

तुद्यते दह्यते चापि श्लेष्मा चास्यात् प्रसिच्यते । (३९।१)

तत्र बाष्पेरितं कर्म यच्च स्याद् दान्तकाष्ठिकम् ॥ (३९।२)

मूर्च्छां छर्दिमतीसारमाध्मानं दाहवेपथू । (४०।१)

इन्द्रियाणां च वैकृत्यं कुर्यादामाशयं गतम् ॥ (४०।२)

तत्राशु मदनालाबुबिम्बीकोशातकीफलैः । (४१।१)

छर्दनं दध्युदश्विद्भ्याम् अथवा तण्डुलाम्बुना ॥ (४१।२)

दाहं मूर्च्छामतीसारं तृष्णामिन्द्रियवैकृतम् । (४२।१)

आटोपं पाण्डुतां कार्श्यं कुर्यात् पक्वाशयं गतम् ॥ (४२।२)

विरेचनं ससर्पिष्कं तत्रोक्तं नीलिनीफलम् । (४३।१)

दध्ना दूषीविषारिश्च पेयो वा मधुसंयुतः ॥ (४३।२)

द्रवद्रव्येषु सर्वेषु क्षीरमद्योदकादिषु । (४४।१)

भवन्ति विविधा राज्यः फेनबुद्बुदजन्म च ॥ (४४।२)

छायाश्चात्र न दृश्यन्ते दृश्यन्ते यदि वा पुनः । (४५।१)

भवन्ति यमलाश्छिद्रास्तन्व्यो वा विकृतास्तथा ॥ (४५।२)

शाकसूपान्नमांसानि क्लिन्नानि विरसानि च । (४६।१)

सद्यः पर्युषितानीव विगन्धानि भवन्ति च ॥ (४६।२)

गन्धवर्णरसैर् हीनाः सर्वे भक्ष्याः फलानि च । (४७।१)

पक्वान्याशु विशीर्यन्ते पाकमामानि यान्ति च ॥ (४७।२)

विशीर्यते कूर्चकस्तु दन्तकाष्ठगते विषे । (४८।१)

जिह्वादन्तौष्ठमांसानां श्वयथुश्चोपजायते ॥ (४८।२)

अथास्य धातकीपुष्पपथ्याजम्बूफलास्थिभिः । (४९।१)

सक्षौद्रैः प्रच्छिते शोफे कर्तव्यं प्रतिसारणम् ॥ (४९।२)

अथवाङ्कोठमूलानि त्वचः सप्तच्छदस्य वा । (५०।१)

शिरीषमाषका वापि सक्षौद्राः प्रतिसारणम् ॥ (५०।२)

जिह्वानिर्लेखकवलौ दन्तकाष्ठवदादिशेत् । (५१।१)

पिच्छिलो बहुलो ऽभ्यङ्गो विवर्णो वा विषान्वितः ॥ (५१।२)

स्फोटजन्मरुजास्रावत्वक्पाकः स्वेदनं ज्वरः । (५२।१)

दरणं चापि मांसानामभ्यङ्गे विषसंयुते ॥ (५२।२)

तत्र शीताम्बुसिक्तस्य कर्तव्यमनुलेपनम् । (५३।१)

चन्दनं तगरं कुष्ठमुशीरं वेणुपत्त्रिका ॥ (५३।२)

सोमवल्ल्यमृता श्वेता पद्मं कालीयकं त्वचम् । (५४।१)

कपित्थरसमूत्राभ्यां पानमेतच्च युज्यते ॥ (५४।२)

उत्सादने परीषेके कषाये चानुलेपने । (५५।१)

शय्यावस्त्रतनुत्रेषु ज्ञेयमभ्यङ्गलक्षणैः ॥ (५५।२)

केशशातः शिरोदुःखं खेभ्यश्च रुधिरागमः । (५६।१)

ग्रन्थिजन्मोत्तमाङ्गेषु विषजुष्टे ऽवलेखने ॥ (५६।२)

प्रलेपो बहुशस्तत्र भाविताः कृष्णमृत्तिकाः । (५७।१)

ऋष्यपित्तघृतश्यामापालिन्दीतण्डुलीयकैः ॥ (५७।२)

गोमयस्वरसो वापि हितो वा मालतीरसः । (५८।१)

रसो मूषिकपर्ण्या वा धूमो वागारसंभवः ॥ (५८।२)

शिरोऽभ्यङ्गः शिरस्त्राणं स्नानमुष्णीषम् एव च । (५९।१)

स्रजश्च विषसंसृष्टाः साधयेदवलेखनात् ॥ (५९।२)

मुखालेपे मुखं श्यावं युक्तमभ्यङ्गलक्षणैः । (६०।१)

पद्मिनीकण्टकप्रख्यैः कण्टकैश्चोपचीयते ॥ (६०।२)

तत्र क्षौद्रघृतं पानं प्रलेपश्चन्दनं घृतम् । (६१।१)

पयस्या मधुकं फञ्जी बन्धुजीवः पुनर्नवा ॥ (६१।२)

अस्वास्थ्यं कुञ्जरादीनां लालास्रावो ऽक्षिरक्तता । (६२।१)

स्फिक्पायुमेढ्रमुष्केषु यातुश्च स्फोटसंभवः ॥ (६२।२)

तत्राभ्यङ्गवदेवेष्टा यातृवाहनयोः क्रिया । (६३।१)

शोणितागमनं खेभ्यः शिरोरुक्कफसंस्रवः ॥ (६३।२)

नस्यधूमगते लिङ्गमिन्द्रियाणां च वैकृतम् । (६४।१)

तत्र दुग्धैर् गवादीनां सर्पिः सातिविषैः शृतम् ॥ (६४।२)

पाने नस्ये च सश्वेतं हितं समदयन्तिकम् । (६५।१)

गन्धहानिर्विवर्णत्वं पुष्पाणां म्लानता भवेत् ॥ (६५।२)

जिघ्रतश्च शिरोदुःखं वारिपूर्णे च लोचने । (६६।१)

तत्र बाष्पेरितं कर्म मुखालेपे च यत् स्मृतम् ॥ (६६।२)

कर्णतैलगते श्रोत्रवैगुण्यं शोफवेदने । (६७।१)

कर्णस्रावश्च तत्राशु कर्तव्यं प्रतिपूरणम् ॥ (६७।२)

स्वरसो बहुपुत्रायाः सघृतः क्षौद्रसंयुतः । (६८।१)

सोमवल्करसश्चापि सुशीतो हित इष्यते ॥ (६८।२)

अश्रूपदेहो दाहश्च वेदना दृष्टिविभ्रमः । (६९।१)

अञ्जने विषसंसृष्टे भवेदान्ध्यमथापि च ॥ (६९।२)

तत्र सद्यो घृतं पेयं तर्पणं च समागधम् । (७०।१)

अञ्जनं मेषशृङ्गस्य निर्यासो वरुणस्य च ॥ (७०।२)

मुष्ककस्याजकर्णस्य फेनो गोपित्तसंयुतः । (७१।१)

कपित्थमेषशृङ्ग्योश्च पुष्पं भल्लातकस्य वा ॥ (७१।२)

एकैकं कारयेत् पुष्पं बन्धूकाङ्कोटयोर् अपि । (७२।१)

शोफः स्रावस्तथा स्वापः पादयोः स्फोटजन्म च ॥ (७२।२)

भवन्ति विषजुष्टाभ्यां पादुकाभ्यामसंशयम् । (७३।१)

उपानत्पादपीठानि पादुकावत् प्रसाधयेत् ॥ (७३।२)

भूषणानि हतार्चींषि न विभान्ति यथा पुरा । (७४।१)

स्वानि स्थानानि हन्युश्च दाहपाकावदारणैः ॥ (७४।२)

पादुकाभूषणेषूक्तम् अभ्यङ्गविधिम् आचरेत् । (७५।१)

विषोपसर्गो बाष्पादिर्भूषणान्तो य ईरितः ॥ (७५।२)

समीक्ष्योपद्रवांस्तस्य विदधीत चिकित्सितम् । (७६।१)

महासुगन्धिमगदं यं प्रवक्ष्यामि तं भिषक् ॥ (७६।२)

पानालेपननस्येषु विदधीताञ्जनेषु च । (७७।१)

विरेचनानि तीक्ष्णानि कुर्यात् प्रच्छर्दनानि च ॥ (७७।२)

सिराश्च व्यधयेत् क्षिप्रं प्राप्तं विस्रावणं यदि । (७८।१)

मूषिकाजरुहा वापि हस्ते बद्धा तु भूपतेः ॥ (७८।२)

करोति निर्विषं सर्वमन्नं विषसमायुतम् । (७९।१)

हृदयावरणं नित्यं कुर्याच्च मित्रमध्यगः ॥ (७९।२)

पिबेद्घृतमजेयाख्यममृताख्यं च बुद्धिमान् । (८०।१)

सर्पिर्दधि पयः क्षौद्रं पिबेद्वा शीतलं जलम् ॥ (८०।२)

मयूरान्नकुलान् गोधाः पृषतान् हरिणान् अपि । (८१।१)

सततं भक्षयेच्चापि रसांस्तेषां पिबेद् अपि ॥ (८१।२)

गोधानकुलमांसेषु हरिणस्य च बुद्धिमान् । (८२।१)

दद्यात् सुपिष्टां पालिन्दीं मधुकं शर्करां तथा ॥ (८२।२)

शर्करातिविषे देये मायूरे समहौषधे । (८३।१)

पार्षते चापि देयाः स्युः पिप्पल्यः समहौषधाः ॥ (८३।२)

सक्षौद्रः सघृतश्चैव शिम्बीयूषो हितः सदा । (८४।१)

विषघ्नानि च सेवेत भक्ष्यभोज्यानि बुद्धिमान् ॥ (८४।२)

पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसाम्बुभिः । (८५।१)

छर्दयेद्गुप्तहृदयो भक्षितं यदि वै विषम् ॥ (८५।२)