अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

स्नेहसारो ऽयं पुरुषः प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति । (३।१)

स्नेहो हि पानानुवासनमस्तिष्कशिरोवस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः ॥ (३।२)

तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पो ऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च । (४।१)

तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानम् इति ॥ (४।२)

अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामः तत्र तिल्वकैरण्डकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीपलाशविषाणिकागवाक्षीकम्पिल्लकशम्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति जीमूतककुटजकृतवेधनेक्ष्वाकुधामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसिद्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गेङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते तुवरककपित्थकम्पिल्लकभल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु कपोतवङ्कावल्गुजहरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु कुसुम्भसर्षपातसीपिचुमर्दातिमुक्तकभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु तालनारिकेलपनसमोचप्रियालबिल्वमधूकश्लेष्मातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ बिभीतकभल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे श्रवणकङ्गुकटुण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिमेषु सर्व एव स्नेहा वातम् उपघ्नन्ति तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः ॥ (५।१)

अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रमम् उपदेक्ष्यामः । (६।१)

तत्र केचिदाहुः त्वक्पत्रफलमूलादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्रवमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान् भेषजपिण्डानित्येष स्नेहपाककल्पः । (६।२)

एतत्तु न सम्यक् कस्मात् आगमासिद्धत्वात् ॥ (६।३)

पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकस् ते षोडश सुवर्णम् अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं तान्यर्धतृतीयानि कर्षस् ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते तुला पुनः पलशतं ताः पुनर्विंशतिर्भारः शुष्काणामिदं मानम् आर्द्रद्रवाणां च द्विगुणम् इति ॥ (७।१)

तत्रान्यतमपरिमाणसंमितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनाम् आतपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वावकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाम्भसाभिषिच्यस्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वापहरेदित्येष कषायपाककल्पः । (८।१)

स्नेहाच्चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वापहरेदित्येष कषायपाककल्पः । (८।२)

स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कस् तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः । (८।३)

अथवा तत्रोदकद्रोणे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ॥ (८।४)

भवतश्चात्र । (९।१)

स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् । (९।२)

तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु ॥ (९।३)

अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् । (१०।१)

कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात् प्रयोजयेत् ॥ (१०।२)

स्नेहपाकअत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रमम् उपदेक्ष्यामः । (११।१)

स तु त्रिविधस् तद्यथा मृदुः मध्यमः खर इति । (११।२)

तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति मधूच्छिष्टम् इव विशदम् अविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति तं पुनः साधु साधयेत् । (११।३)

तत्र पानाभ्यवहारयोर् मृदुः नस्याभ्यङ्गयोर् मध्यमः बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति ॥ (११।४)

भवतश्चात्र । (१२।१)

शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा । (१२।२)

गन्धवर्णरसादीनां संपत्तौ सिद्धिमादिशेत् ॥ (१२।३)

घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात् कुशलो भिषक् । (१३।१)

फेनो ऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ॥ (१३।२)

अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रमम् उपदेक्ष्यामः अथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थिते प्रतप्तकनकनिकरपीतलोहिते सवितरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत् । (१४।१)

पीतमात्रे चोष्णोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत् ॥ (१४।२)

रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम् । (१५।१)

हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिः पानं प्रशस्यते ॥ (१५।२)

कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः । (१६।१)

पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये ॥ (१६।२)

व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः । (१७।१)

महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः ॥ (१७।२)

क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः । (१८।१)

मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम् ॥ (१८।२)

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् । (१९।१)

देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ॥ (१९।२)

दोषाणाम् अल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च । (२०।१)

युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः ॥ (२०।२)

स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले । (२१।१)

अच्छम् एव पिबेत् स्नेहमच्छपानं हि पूजितम् ॥ (२१।२)

शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि । (२२।१)

वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा ॥ (२२।२)

वातपित्ताधिकस्योष्णे तृणमूर्च्छोन्मादकारकः । (२३।१)

शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत् ॥ (२३।२)

स्नेहपीतस्य चेत् तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः । (२४।१)

एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत् ॥ (२४।२)

दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत् । (२५।१)

या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगते ऽहनि ॥ (२५।२)

सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता । (२६।१)

या मात्रा परिजीर्येत तथार्धदिवसे गते ॥ (२६।२)

सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता । (२७।१)

या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते ॥ (२७।२)

स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता । (२८।१)

या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणते ऽहनि ॥ (२८।२)

ग्लानिमूर्च्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् । (२९।१)

अहोरात्राद् असंदुष्टा या मात्रा परिजीर्यति ॥ (२९।२)

सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी । (३०।१)

यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः ॥ (३०।२)

पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्राणसंशयम् । (३१।१)

मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ॥ (३१।२)

विष्टभ्य चापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् । (३२।१)

ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने । (३२।२)

जीर्णाजीर्णविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत् ॥ (३२।३)

तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं रुचिस्तथा । (३३।१)

स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारतिक्लमाः ॥ (३३।२)

परिषिच्याद्भिर् उष्णाभिर् जीर्णस्नेहं ततो नरम् । (३४।१)

यवागूं पाययेच्चोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतण्डुलाम् ॥ (३४।२)

देयौ यूषरसौ वापि सुगन्धी स्नेहवर्जितौ । (३५।१)

कृतौ वात्यल्पसर्पिष्कौ विलेपी वा विधीयते ॥ (३५।२)

पिबेत्त्र्यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा । (३६।१)

सप्तरात्रात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः ॥ (३६।२)

सुकुमारं कृशं वृद्धं शिशुं स्नेहद्विषं तथा । (३७।१)

तृष्णार्तमुष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत् ॥ (३७।२)

पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तुकः । (३८।१)

पीतमैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनम् उच्यते ॥ (३८।२)

भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता । (३९।१)

प्रक्षुद्रा पीयमाना तु सद्यःस्नेहनम् उच्यते ॥ (३९।२)

सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला । (४०।१)

सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यःस्नेहनम् उच्यते ॥ (४०।२)

पिप्पल्यो लवणं सर्पिस्तिलपिष्टं वराहजा । (४१।१)

वसा च पीतम् ऐकध्यं सद्यःस्नेहनम् उच्यते ॥ (४१।२)

शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् । (४२।१)

दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रूक्षः सद्यःस्नेहनम् उच्यते ॥ (४२।२)

यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिकान्वितः । (४३।१)

पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत् ॥ (४३।२)

सिद्धमेतैर् घृतं पीतं सद्यःस्नेहनमुत्तमम् । (४४।१)

राज्ञे राजसमेभ्यो वा देयमेतद्घृतोत्तमम् ॥ (४४।२)

बलहीनेषु वृद्धेषु मृद्वग्निस्त्रीहतात्मसु । (४५।१)

अल्पदोषेषु योज्याः स्युर्ये योगाः सम्यगीरिताः ॥ (४५।२)

विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी । (४६।१)

दुर्बलो ऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्तो मदपीडितः ॥ (४६।२)

छर्द्यर्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः । (४७।१)

दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः ॥ (४७।२)

अकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेन्नरः । (४८।१)

अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ॥ (४८।२)

स्नेहपानाद्भवन्त्येषां नॄणां नानाविधा गदाः । (४९।१)

गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिध्यन्त्यथवा पुनः ॥ (४९।२)

गर्भाशये ऽवशेषाः स्यू रक्तक्लेदमलास्ततः । (५०।१)

स्नेहं जह्यान्निषेवेत पाचनं रूक्षम् एव च ॥ (५०।२)

दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत् । (५१।१)

पुरीषं ग्रथितं रूक्षं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते ॥ (५१।२)

उरो विदहते वायुः कोष्ठादुपरि धावति । (५२।१)

दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः ॥ (५२।२)

सुस्निग्धा त्वग्विट्शैथिल्यं दीप्तो ऽग्निर्मृदुगात्रता । (५३।१)

ग्लानिर्लाघवमङ्गानामधस्तात् स्नेहदर्शनम् । (५३।२)

सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहोद्वेगस्तथैव च ॥ (५३।३)

भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका । (५४।१)

पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशस्निग्धस्य लक्षणम् ॥ (५४।२)

रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैर् अतिस्निग्धस्य रूक्षणम् । (५५।१)

श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः ॥ (५५।२)

दीप्तान्तरग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः । (५६।१)

दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत्तु ॥ (५६।२)

स्नेहो हितो दुर्बलवह्निदेहसंधुक्षणे व्याधिनिपीडितस्य । (५७।१)

बलान्वितौ भोजनदोषजातैः प्रमर्दितुं तौ सहसा न साध्यौ ॥ (५७।२)