अथातः पाण्डुरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

व्यवायमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् । (३।१)

निषेवमाणस्य विदूष्य रक्तं कुर्वन्ति दोषास्त्वचि पाण्डुभावम् ॥ (३।२)

पाण्ड्वामयो ऽष्टार्धविधः प्रदिष्टः पृथक्समस्तैर् युगपच् च दोषैः । (४।१)

सर्वेषु चैतेष्विह पाण्डुभावो यतो ऽधिको ऽतः खलु पाण्डुरोगः ॥ (४।२)

त्वक्स्फोटनं ष्ठीवनगात्रसादौ मृद्भक्षणं प्रेक्षणकूटशोथः । (५।१)

विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ॥ (५।२)

स कामलापानकिपाण्डुरोगः कुम्भाह्वयो लाघरको ऽलसाख्यः । (६।१)

विभाष्यते लक्षणमस्य कृत्स्नं निबोध वक्ष्याम्यनुपूर्वशस्तत् ॥ (६।२)

कृष्णेक्षणं कृष्णसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च । (७।१)

वातेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च ॥ (७।२)

पीतेक्षणं पीतसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च । (८।१)

पित्तेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च ॥ (८।२)

शुक्लेक्षणं शुक्लसिरावनद्धं तद्वर्णविण्मूत्रनखाननं च । (९।१)

कफेन पाण्डुं मनुजं व्यवस्येद्युक्तं तथान्यैस्तदुपद्रवैश्च ॥ (९।२)

सर्वात्मके सर्वमिदं व्यवस्येद् वक्ष्यामि लिङ्गान्यथ कामलायाः । (१०।१)

यो ह्यामयान्ते सहसान्नम् अम्लम् अद्याद् अपथ्यानि च तस्य पित्तम् ॥ (१०।२)

करोति पाण्डुं वदनं विशेषात् पूर्वेरितौ तन्द्रिबलक्षयौ च । (११।१)

भेदस्तु तस्याः खलु कुम्भसाह्वः शोफो महांस्तत्र च पर्वभेदः ॥ (११।२)

ज्वराङ्गमर्दभ्रमसादतन्द्राक्षयान्वितो लाघरको ऽलसाख्यः । (१२।१)

तं वातपित्ताद्धरिपीतनीलं हलीमकं नाम वदन्ति तज्ज्ञाः ॥ (१२।२)

उपद्रवास्तेष्वरुचिः पिपासा छर्दिर्ज्वरो मूर्धरुजाग्निसादः । (१३।१)

शोफस्तथा कण्ठगतो ऽबलत्वं मूर्च्छा क्लमो हृद्यवपीडनं च ॥ (१३।२)

साध्यं तु पाण्ड्वामयिनं समीक्ष्य स्निग्धं घृतेनोर्ध्वमधश्च शुद्धम् । (१४।१)

सम्पादयेत् क्षौद्रघृतप्रगाढैर् हरीतकीचूर्णयुतैः प्रयोगैः ॥ (१४।२)

पिबेद्घृतं वा रजनीविपक्वं यत् त्रैफलं तैल्वकम् एव वापि । (१५।१)

विरेचनद्रव्यकृतं पिबेद्वा योगांश्च वैरेचनिकान् घृतेन ॥ (१५।२)

मूत्रे निकुम्भार्धपलं विपाच्य पिबेदभीक्ष्णं कुडवार्धमात्रम् । (१६।१)

खादेद्गुडं वाप्यभयाविपक्वमारग्वधादिक्वथितं पिबेद्वा ॥ (१६।२)

अयोरजोव्योषविडङ्गचूर्णं लिह्याद्धरिद्रां त्रिफलान्वितां वा । (१७।१)

सर्पिर्मधुभ्यां विदधीत वापि शास्त्रप्रदेशाभिहितांश्च योगान् ॥ (१७।२)

हरेच्च दोषान् बहुशो ऽल्पमात्रान् श्वयेद्धि दोषेष्वतिनिर्हृतेषु । (१८।१)

धात्रीफलानां रसमिक्षुजं च मन्थं पिबेत् क्षौद्रयुतं हिताशी ॥ (१८।२)

उभे बृहत्यौ रजनीं शुकाख्यां काकादनीं चापि सकाकमाचीम् । (१९।१)

आदारिबिम्बीं सकदम्बपुष्पीं विपाच्य सर्पिर्विपचेत् कषाये ॥ (१९।२)

तत् पाण्डुतां हन्त्युपयुज्यमानं क्षीरेण वा मागधिका यथाग्नि । (२०।१)

हितं च यष्टीमधुजं कषायं चूर्णं समं वा मधुनावलिह्यात् ॥ (२०।२)

गोमूत्रयुक्तं त्रिफलादलानां दत्त्वायसं चूर्णमनल्पकालम् । (२१।१)

प्रवालमुक्ताञ्जनशङ्खचूर्णं लिह्यात्तथा काञ्चनगैरिकोत्थम् ॥ (२१।२)

आजं शकृत्स्यात् कुडवप्रमाणं विडं हरिद्रा लवणोत्तमं च । (२२।१)

पृथक् पलांशानि समग्रमेतच्चूर्णं हिताशी मधुनावलिह्यात् ॥ (२२।२)

मण्डूरलोहाग्निविडङ्गपथ्याव्योषांशकः सर्वसमानताप्यः । (२३।१)

मूत्रासुतो ऽयं मधुनावलेहः पाण्ड्वामयं हन्त्यचिरेण घोरम् ॥ (२३।२)

बिभीतकायोमलनागराणां चूर्णं तिलानां च गुडश्च मुख्यः । (२४।१)

तक्रानुपानो वटकः प्रयुक्तः क्षिणोति घोरान् अपि पाण्डुरोगान् ॥ (२४।२)

सौवर्चलं हिङ्गु किराततिक्तं कलायमात्राणि सुखाम्बुना वा । (२५।१)

मूर्वाहरिद्रामलकं च लिह्यात् स्थितं गवां सप्तदिनानि मूत्रे ॥ (२५।२)

मूलं बलाचित्रकयोः पिबेद्वा पाण्ड्वामयार्तो ऽक्षसमं हिताशी । (२६।१)

सुखाम्बुना वा लवणेन तुल्यं शिग्रोः फलं क्षीरभुजोपयोज्यम् ॥ (२६।२)

न्यग्रोधवर्गस्य पिबेत् कषायं शीतं सिताक्षौद्रयुतं हिताशी । (२७।१)

शालादिकं चाप्यथ सारचूर्णं धात्रीफलं वा मधुनावलिह्यात् ॥ (२७।२)

विडङ्गमुस्तत्रिफलाजमोदपरूषकव्योषविनिर्दहन्यः । (२८।१)

चूर्णानि कृत्वा गुडशर्करे च तथैव सर्पिर्मधुनी शुभे च ॥ (२८।२)

संभारमेतद्विपचेन्निधाय सारोदके सारवतो गणस्य । (२९।१)

जातं च लेह्यं मतिमान् विदित्वा निधापयेन्मोक्षकजे समुद्गे ॥ (२९।२)

हन्त्येष लेहः खलु पाण्डुरोगं सशोथमुग्राम् अपि कामलां च । (३०।१)

सशर्करा कामलिनां त्रिभण्डी हिता गवाक्षी सगुडा च शुण्ठी ॥ (३०।२)

कालेयके चापि घृतं विपक्वं हितं च तत् स्याद्रजनीविमिश्रम् । (३१।१)

धातुं नदीजं जतु शैलजं वा कुम्भाह्वये मूत्रयुतं पिबेद्वा ॥ (३१।२)

मूत्रे स्थितं सैन्धवसम्प्रयुक्तं मासं पिबेद्वापि हि लोहकिट्टम् । (३२।१)

दग्ध्वाक्षकाष्ठैर् मलमायसं वा गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् ॥ (३२।२)

विचूर्ण्य लीढं मधुनाचिरेण कुम्भाह्वयं पाण्डुगदं निहन्यात् । (३३।१)

सिन्धूद्भवं वाग्निसमं च कृत्वा क्षिप्त्वा च मूत्रे सकृदेव तप्तम् ॥ (३३।२)

लौहं च किट्टं बहुशश्च तप्त्वा निर्वाप्य मूत्रे बहुशस्तथैव । (३४।१)

एकीकृतं गोजलपिष्टमेतदैकध्यमावाप्य पचेदुखायाम् ॥ (३४।२)

यथा न दह्येत तथा विशुष्कं चूर्णीकृतं पेयमुदश्विता तत् । (३५।१)

तक्रौदनाशी विजयेत रोगं पाण्डुं तथा दीपयते ऽनलं च ॥ (३५।२)

द्राक्षागुडूच्यामलकीरसैश्च सिद्धं घृतं लाघरके हितं च । (३६।१)

गौडानरिष्टान् मधुशर्कराश्च मूत्रासवान् क्षारकृतांस्तथैव ॥ (३६।२)

स्निग्धान् रसानामलकैरुपेतान् कोलान्वितान् वापि हि जाङ्गलानाम् । (३७।१)

सेवेत शोफाभिहितांश्च योगान् पाण्ड्वामयी शालियवांश्च नित्यम् ॥ (३७।२)

श्वासातिसारारुचिकासमूर्च्छातृट्छर्दिशूलज्वरशोफदाहान् । (३८।१)

तथाविपाकस्वरभेदसादान् जयेद्यथास्वं प्रसमीक्ष्य शास्त्रम् ॥ (३८।२)

अन्तेषु शूनं परिहीनमध्यं म्लानं तथान्तेषु च मध्यशूनम् । (३९।१)

गुदे च शेफस्यथ मुष्कशूनं प्रताम्यमानं च विसंज्ञकल्पम् ॥ (३९।२)

विवर्जयेत् पाण्डुकिनं यशोऽर्थी तथातिसारज्वरपीडितं च ॥ (४०।१)