अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

एन्स्तेहुन्ग् वोन् लेप्रविरुद्धाध्यशनासात्म्यवेगविघातैः स्नेहादीनां चायथारम्भैः पापक्रियया पुराकृतकर्मयोगाच् च त्वग्दोषा भवन्ति ॥ (३।१)

अल्ल्गेम्। वेर्हल्तेन्स्रेगेल्न्तत्र त्वग्दोषी मांसवसादुग्धदधितैलकुलत्थमाषनिष्पावेक्षुपिष्टविकाराम्लविरुद्धाध्यशनाजीर्णविदाह्यभिष्यन्दीनि दिवास्वप्नं व्यवायं च परिहरेत् ॥ (४।१)

ततः शालिषष्टिकयवगोधूमकोरदूषश्यामाकोद्दालकादीननवान् भुञ्जीत मुद्गाढक्योर् अन्यतरस्य यूषेण सूपेन वा निम्बपत्रारुष्करव्यामिश्रेण मण्डूकपर्ण्यवल्गुजाटरूषकरूपिकापुष्पैः सर्पिः सिद्धैः सर्षपतैलसिद्धैर् वा तिक्तवर्गेण वाभिहितेन मांससात्म्याय वा जाङ्गलमांसममेदस्कं वितरेत् तैलं वज्रकमभ्यङ्गार्थे आरग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे पानपरिषेकावगाहादिषु च खदिरकषायम् इत्येष आहाराचारविभागः ॥ (५।१)

तत्र पूर्वरूपेषूभयतः संशोधनम् आसेवेत । (६।१)

तत्र त्वक्सम्प्राप्ते शोधनालेपनानि शोणितप्राप्ते संशोधनालेपनकषायपानशोणितावसेचनानि मांसप्राप्ते शोधनालेपनकषायपानशोणितावसेचनारिष्टमन्थप्राशाः चतुर्थकर्मगुणप्राप्तं याप्यमात्मवतः संविधानवतश्च तत्र संशोधनाच्छोणितावसेचनाच्चोर्ध्वं भल्लातशिलाजतुधातुमाक्षीकगुग्गुल्वगुरुतुवरकखदिरासनायस्कृतिविधानम् आसेवेत पञ्चमं नैवोपक्रमेत् ॥ (६।२)

तैल बेइ वेर्स्छ्। दोषस्तत्र प्रथमम् एव कुष्ठिनं स्नेहपानविधानेनोपपादयेत् । (७।१)

मेषशृङ्गीश्वदंष्ट्राशार्ङ्गेष्टागुडूचीद्विपञ्चमूलीसिद्धं तैलं घृतं वा वातकुष्ठिनां पानाभ्यङ्गयोर् विदध्याद् धवाश्वकर्णककुभपलाशपिचुमर्दपर्पटकमधुकरोध्रसमङ्गासिद्धं सर्पिः पित्तकुष्ठिनां प्रियालशालारग्वधनिम्बसप्तपर्णचित्रकमरिचवचाकुष्ठसिद्धं श्लेष्मकुष्ठिनां भल्लातकाभयाविडङ्गसिद्धं वा सर्वेषां तुवरकतैलं भल्लातकतैलं वेति ॥ (७।२)

महातिक्तकतैलसप्तपर्णारग्वधातिविषेक्षुरपाठाकटुरोहिण्यमृतात्रिफलापटोलपिचुमर्दपर्पटकदुरालभात्रायमाणामुस्ताचन्दनपद्मकहरिद्रोपकुल्याविशालामूर्वाशतावरीसारिवेन्द्रयवाटरूषकषड्ग्रन्थामधुकभूनिम्बगृष्टिका इति समभागाः कल्कः स्यात् कल्काच्चतुर्गुणं सर्पिः प्रक्षिप्य तद्द्विगुणो धात्रीफलरसस्तच्चतुर्गुणा आपस्तदैकध्यं समालोड्य विपचेत् एतन्महातिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठविषमज्वररक्तपित्तहृद्रोगोन्मादापस्मारगुल्मपिडकासृग्दरगलगण्डगण्डमालाश्लीपदपाण्डुरोगविसर्पार्शःषाण्ढ्यकण्डूपामादीञ्छमयेदिति ॥ (८।१)

तिक्तकसर्पिस्त्रिफलापटोलपिचुमन्दाटरूषककटुरोहिणीदुरालभात्रायमाणाः पर्पटकश्चैतेषां द्विपलिकान् भागाञ्जलद्रोणे प्रक्षिप्य पादावशेषं कषायमादाय कल्कपेष्याणीमानि भेषजान्यर्धपलिकानि त्रायमाणामुस्तेन्द्रयवचन्दनकिराततिक्तानि पिप्पल्यश्चैतानि घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत् एतत्तिक्तकं नाम सर्पिः कुष्ठविषमज्वरगुल्मार्शोग्रहणीदोषशोफपाण्डुरोगविसर्पषाण्ढ्यशमनम् ऊर्ध्वजत्रुगतरोगघ्नं चेति ॥ (९।१)

अतो ऽन्यतमेन घृतेन स्निग्धस्विन्नस्यैकां द्वे तिस्रश्चतस्रः पञ्च वा सिरा विध्येत् मण्डलानि चोत्सन्नान्यवलिखेद् अभीक्ष्णं प्रच्छयेद् वा समुद्रफेनशाकगोजीकाकोदुम्बरिकापत्रैर् वावघृष्यालेपयेल् लाक्षासर्जरसरसाञ्जनप्रपुन्नाडावल्गुजतेजोवत्यश्वमारकार्ककुटजारेवतमूलकल्कैर् मूत्रपिष्टैः पित्तपिष्टैर् वा स्वर्जिकातुत्थकासीसविडङ्गागारधूमचित्रककटुकसुधाहरिद्रासैन्धवकल्कैर् वा एतान्येवावाप्य क्षारकल्पेन निःस्रुते पालाशे क्षारे ततो विपाच्य फाणीतम् इव संजातमवतार्य लेपयेत् ज्योतिष्कफललाक्षामरिचपिप्पलीसुमनःपत्रैर् वा हरितालमनःशिलार्कक्षीरतिलशिग्रुमरिचकल्कैर् वा स्वर्जिकाकुष्ठतुत्थकुटजचित्रकविडङ्गमरिचरोध्रमनःशिलाकल्कैर् वा हरीतकीकरञ्जिकाविडङ्गसिद्धार्थकलवणरोचनावल्गुजहरिद्राकल्कैर् वा ॥ (१०।१)

सर्वे कुष्ठापहाः सिद्धा लेपाः सप्त प्रकीर्तिताः । (११।१)

वैशेषिकानतस्तूर्ध्वं दद्रूश्वित्रेषु मे शृणु ॥ (११।२)

लाक्षा कुष्ठं सर्षपाः श्रीनिकेतं रात्रिर् व्योषं चक्रमर्दस्य बीजम् । (१२।१)

कृत्वैकस्थं तक्रपिष्टः प्रलेपो दद्रूषूक्तो मूलकाद्बीजयुक्तः ॥ (१२।२)

सिन्धूद्भूतं चक्रमर्दस्य बीजमिक्षूद्भूतं केशरं तार्क्ष्यशैलम् । (१३।१)

पिष्टो लेपो ऽयं कपित्थाद्रसेन दद्रूस्तूर्णं नाशयत्येष योगः ॥ (१३।२)

हेमक्षीरी व्याधिघातः शिरीषो निम्बः सर्जो वत्सकः साजकर्णः । (१४।१)

शीघ्रं तीव्रा नाशयन्तीह दद्रूः स्नानालेपोद्घर्षणेषूपयुक्ताः ॥ (१४।२)

भद्रासंज्ञोदुम्बरीमूलतुल्यं दत्त्वा मूलं क्षोदयित्वा मलप्वाः । (१५।१)

सिद्धं तोयं पीतमुष्णे सुखोष्णं स्फोटाञ्छ्वित्रे पुण्डरीके च कुर्यात् ॥ (१५।२)

द्वैपं दग्धं चर्म मातङ्गजं वा भिन्ने स्फोटे तैलयुक्तं प्रलेपः । (१६।१)

पूतिः कीटो राजवृक्षोद्भवेन क्षारेणाक्तः श्वित्रमेको निहन्ति ॥ (१६।२)

कृष्णस्य सर्पस्य मसी सुदग्धा वैभीतकं तैलमथ द्वितीयम् । (१७।१)

एतत् समस्तं मृदितं प्रलेपाच्छ्वित्राणि सर्वाण्यपहन्ति शीघ्रम् ॥ (१७।२)

अध्यर्धतोये सुमतिस्रुतस्य क्षारस्य कल्पेन तु सप्तकृत्वः । (१८।१)

तैलं शृतं तेन चतुर्गुणेन श्वित्रापहं म्रक्षणमेतदग्र्यम् ॥ (१८।२)

घृतेन युक्तं प्रपुनाडबीजं कुष्ठं च यष्टीमधुकं च पिष्ट्वा । (१९।१)

श्वेताय दद्याद्गृहकुक्कुटाय चतुर्थभक्ताय बुभुक्षिताय ॥ (१९।२)

तस्योपसंगृह्य च तत् पुरीषमुत्पाचितं सर्वत एव लिम्पेत् । (२०।१)

अभ्यन्तरं मासमिमं प्रयोगं प्रयोजयेच्छ्वित्रमथो निहन्ति ॥ (२०।२)

क्षारे सुदग्धे जलगण्डजे तु गजस्य मूत्रेण बहुस्रुते च । (२१।१)

द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजस्य ॥ (२१।२)

एतद्यदा चिक्कणताम् उपैति तदा समस्तं गुटिका विदध्यात् । (२२।१)

श्वित्रं प्रलिम्पेदथ सम्प्रघृष्य तया व्रजेदाशु सवर्णभावम् ॥ (२२।२)

कषायकल्पेन सुभावितां तु जलं त्वचा चूतहरीतकीनाम् । (२३।१)

तां ताम्रदीपे प्रणिधाय धीमान् वर्तिं वटक्षीरसुभावितां तु ॥ (२३।२)

आदीप्य तज्जातमसीं गृहीत्वा तां चापि पथ्याम्भसि भावयित्वा । (२४।१)

संप्रच्छितं तद्बहुशः किलासं तैलेन सिक्तं कटुना प्रयाति ॥ (२४।२)

आवल्गुजं बीजमग्र्यं नदीजं काकाह्वानोदुम्बरी या च लाक्षा । (२५।१)

लौहं चूर्णं मागधी तार्क्ष्यशैलं तुल्याः कार्याः कृष्णवर्णास्तिलाश्च ॥ (२५।२)

वर्तिं कृत्वा तां गवां पित्तपिष्टां लेपः कार्यः श्वित्रिणां श्वित्रहारी । (२६।१)

लेपात् पित्तं शैखिनं श्वित्रहारि ह्रीवेरं वा दग्धमेतेन युक्तम् ॥ (२६।२)

तुत्थालकटुकाव्योषसिंहार्कहयमारकाः । (२७।१)

कुष्ठावल्गुजभल्लातक्षीरिणीसर्षपाः स्नुही ॥ (२७।२)

तिल्वकारिष्टपीलूनां पत्राण्यारग्वधस्य च । (२८।१)

बीजं विडङ्गाश्वहन्त्रोर् हरिद्रे बृहतीद्वयम् ॥ (२८।२)

आभ्यां श्वित्राणि योगाभ्यां लेपान्नश्यन्त्यशेषतः । (२९।१)

वायसीफल्गुतिक्तानां शतं दत्त्वा पृथक् पृथक् ॥ (२९।२)

द्वे लोहरजसः प्रस्थे त्रिफलात्र्याढकं तथा । (३०।१)

त्रिद्रोणे ऽपां पचेद्यावद्भागौ द्वावसनाद् अपि ॥ (३०।२)

शिष्टौ च विपचेद्भूय एतैः श्लक्ष्णप्रपेषितैः । (३१।१)

कल्कैर् इन्द्रयवव्योषत्वग्दारुचतुरङ्गुलैः ॥ (३१।२)

पारावतपदीदन्तीवाकुचीकेशराह्वयैः । (३२।१)

कण्टकार्या च तत्पक्वं घृतं कुष्ठिषु योजयेत् ॥ (३२।२)

दोषधात्वाश्रितं पानादभ्यङ्गात्त्वग्गतं तथा । (३३।१)

अप्यसाध्यं नृणां कुष्ठं नाम्ना नीलं नियच्छति ॥ (३३।२)

महानीलत्रिफलात्वक् त्रिकटुकं सुरसा मदयन्तिका । (३४।१)

वायस्यारग्वधश्चैषां तुलां कुर्यात् पृथक् पृथक् ॥ (३४।२)

काकमाच्यर्कवरुणदन्तीकुटजचित्रकात् । (३५।१)

दार्वीनिदिग्धिकाभ्यां तु पृथग्दशपलं तथा ॥ (३५।२)

त्रिद्रोणे ऽपां पचेद्यावत् षट्प्रस्थं परिशेषितम् । (३६।१)

शकृद्रसदधिक्षीरमूत्राणां पृथगाढकम् ॥ (३६।२)

तद्वद्घृतस्य तत्साध्यं भूनिम्बव्योषचित्रकैः । (३७।१)

करञ्जफलनीलिकाश्यामावल्गुजपीलुभिः ॥ (३७।२)

नीलिनीनिम्बकुसुमैः सिद्धं कुष्ठापहं घृतम् । (३८।१)

म्रक्षणादङ्गसावर्ण्यं श्वित्रिणां जनयेन्नॄणाम् । (३८।२)

भगन्दरं कृमीनर्शो महानीलं नियच्छति ॥ (३८।३)

रेज़ेप्त्मूत्रं गव्यं चित्रकव्योषयुक्तं सर्पिःकुम्भे क्षौद्रयुक्तं स्थितं हि । (३९।१)

पक्षादूर्ध्वं श्वित्रिभिः पेयमेतत् कुर्याच्चास्मिन् कुष्ठदिष्टं विधानम् ॥ (३९।२)

पूतीकार्कस्नुङ्नरेन्द्रद्रुमाणां मूत्रैः पिष्टाः पल्लवाः सौमनाश् च । (४०।१)

लेपः श्वित्रं हन्ति दद्रूर्व्रणांश् च दुष्टान्यर्शांस्येष नाडीव्रणांश् च ॥ (४०।२)

अस्मादूर्ध्वं निःस्रुते दुष्टरक्ते जातप्राणं सर्पिषा स्नेहयित्वा । (४१।१)

तीक्ष्णैर् योगैश्छर्दयित्वा प्रगाढं पश्चाद्दोषं निर्हरेच्चाप्रमत्तः ॥ (४१।२)

दुर्वान्तो वा दुर्विरिक्तो ऽपि वा स्यात् कुष्ठी दोषैर् उद्धतैर् व्याप्तदेहः । (४२।१)

निःसंदिग्धं यात्यसाध्यत्वमाशु तस्मात् कृत्स्नान्निर्हरेत्तस्य दोषान् ॥ (४२।२)

पक्षात् पक्षाच्छर्दनान्यभ्युपेयान्मासान्मासात् स्रंसनं चापि देयम् । (४३।१)

स्राव्यं रक्तं वत्सरे हि द्विरल्पं नस्यं दद्याच्च त्रिरात्रात् त्रिरात्रात् ॥ (४३।२)

पथ्या व्योषं सेक्षुजातं सतैलं लीढ्वा शीघ्रं मुच्यते कुष्ठरोगात् । (४४।१)

धात्रीपथ्याक्षोपकुल्याविडङ्गान् क्षौद्राज्याभ्यामेकतो वावलिह्यात् ॥ (४४।२)

पीत्वा मासं वा पलांशां हरिद्रां मूत्रेणान्तं पापरोगस्य गच्छेत् । (४५।१)

एवं पेयश्चित्रकः श्लक्ष्णपिष्टः पिप्पल्यो वा पूर्ववन्मूत्रयुक्ताः ॥ (४५।२)

तद्वत्तार्क्ष्यं मासमात्रं च पेयं तेनाजस्रं देहमालेपयेच्च । (४६।१)

आरिष्टी त्वक् साप्तपर्णी च तुल्या लाक्षा मुस्तं पञ्चमूल्यौ हरिद्रे ॥ (४६।२)

मञ्जिष्ठाक्षौ वासको देवदारु पथ्यावह्नी व्योषधात्रीविडङ्गाः । (४७।१)

सामान्यांशं योजयित्वा विडङ्गैश्चूर्णं कृत्वा तत्पलोन्मानमश्नन् ॥ (४७।२)

कुष्ठाज्जन्तुर् मुच्यते त्रैफलं वा सर्पिर्द्रोणं व्योषयुक्तं च युञ्जन् । (४८।१)

गोमूत्राम्बुद्रोणसिद्धे ऽक्षपीडे सिद्धं सर्पिर्नाशयेच्चापि कुष्ठम् ॥ (४८।२)

आरग्वधे सप्तपर्णे पटोले सवृक्षके नक्तमाले सनिम्बे । (४९।१)

जीर्णं पक्वं तद्धरिद्राद्वयेन हन्यात् कुष्ठं मुष्कके चापि सर्पिः ॥ (४९।२)

रोध्रारिष्टं पद्मकं रक्तसारः सप्ताह्वाक्षौ वृक्षको बीजकश् च । (५०।१)

योज्याः स्नाने दह्यमानस्य जन्तोः पेया वा स्यात् क्षौद्रयुक्ता त्रिभण्डी ॥ (५०।२)

खादेत् कुष्ठी मांसशाते पुराणान् मुद्गान् सिद्धान्निम्बतोये सतैलान् । (५१।१)

निम्बक्वाथं जातसत्त्वः पिबेद्वा क्वाथं वार्कालर्कसप्तच्छदानाम् ॥ (५१।२)

जग्धेष्वङ्गेष्वश्वमारस्य मूलं लेपो युक्तः स्याद्विडङ्गैः समूत्रैः । (५२।१)

मूत्रैश्चैनं सेचयेद्भोजयेच्च सर्वाहारान् सम्प्रयुक्तान् विडङ्गैः ॥ (५२।२)

कारञ्जं वा सार्षपं वा क्षतेषु क्षेप्यं तैलं शिग्रुकोशाम्रयोर् वा । (५३।१)

पक्वं सर्वैर् वा कटूष्णैः सतिक्तैः शेषं च स्याद्दुष्टवत् संविधानम् ॥ (५३।२)

रेज़ेप्त्: वज्रकसप्तपर्णकरञ्जार्कमालतीकरवीरजम् । (५४।१)

स्नुहीशिरीषयोर् मूलं चित्रकास्फोतयोर् अपि ॥ (५४।२)

विषलाङ्गलवज्राख्यकासीसालमनःशिलाः । (५५।१)

करञ्जबीजं त्रिकटु त्रिफलां रजनीद्वयम् ॥ (५५।२)

सिद्धार्थकान् विडङ्गानि प्रपुन्नाडं च संहरेत् । (५६।१)

मूत्रपिष्टैः पचेदेतैस्तैलं कुष्ठविनाशनम् ॥ (५६।२)

एतद्वज्रकम् अभ्यङ्गान्नाडीदुष्टव्रणापहम् । (५७।१)

महावज्रकसिद्धार्थकः करञ्जौ द्वौ द्वे हरिद्रे रसाञ्जनम् ॥ (५७।२)

कुटजश् च प्रपुन्नाडसप्तपर्णौ मृगादनी । (५८।१)

लाक्षा सर्जरसो ऽर्कश्च सास्फोतारग्वधौ स्नुही ॥ (५८।२)

शिरीषस्तुवराख्यस्तु कुटजारुष्करौ वचा । (५९।१)

कुष्ठं कृमिघ्नं मञ्जिष्ठा लाङ्गली चित्रकं तथा ॥ (५९।२)

मालती कटुतुम्बी च गन्धाह्वा मूलकं तथा । (६०।१)

सैन्धवं करवीरश्च गृहधूमं विषं तथा ॥ (६०।२)

कम्पिल्लकं ससिन्दूरं तेजोह्वातुत्थकाह्वये । (६१।१)

समभागानि सर्वाणि कल्कपेष्याणि कारयेत् ॥ (६१।२)

गोमूत्रं द्विगुणं दद्यात्तिलतैलाच्चतुर्गुणम् । (६२।१)

कारञ्जं या महावीर्यं सार्षपं वा महागुणम् ॥ (६२।२)

अभ्यङ्गात् सर्वकुष्ठानि गण्डमालाभगन्दरान् । (६३।१)

नाडीदुष्टव्रणान् घोरान् नाशयेन्नात्र संशयः ॥ (६३।२)

महावज्रकमित्येतन्नाम्ना तैलं महागुणम् । (६४।१)

पित्तावापैर् मूत्रपिष्टैस्तैलं लाक्षादिकैः कृतम् ॥ (६४।२)

सप्ताहं कटुकालाब्वां निदधीत चिकित्सकः । (६५।१)

पीतवन्तं ततो मात्रां तेनाभ्यक्तं च मानवम् ॥ (६५।२)

शाययेदातपे तस्य दोषा गच्छन्ति सर्वशः । (६६।१)

स्रुतदोषं समुत्थाप्य स्नातं खदिरवारिणा ॥ (६६।२)

यवागूं पाययेदेनं साधितां खदिराम्बुना । (६७।१)

एवं संशोधने वर्गे कुष्ठघ्नेष्वौषधेषु च ॥ (६७।२)

कुर्यात्तैलानि सर्पींषि प्रदेहोद्घर्षणानि च । (६८।१)

प्रातः प्रातश् च सेवेत योगान् वैरेचनाञ्शुभान् । (६८।२)

पञ्च षट् सप्त चाष्टौ वा यैर् उत्थानं न गच्छति ॥ (६८।३)

कारभं वा पिबेन्मूत्रं जीर्णे तत्क्षीरभोजनम् । (६९।१)

जातसत्त्वानि कुष्ठानि मासैः षड्भिर् अपोहति ॥ (६९।२)

दिदृक्षुरन्तं कुष्ठस्य खदिरं कुष्ठपीडितः । (७०।१)

सर्वथैव प्रयुञ्जीत स्नानपानाशनादिषु ॥ (७०।२)

यथा हन्ति प्रवृद्धत्वात् कुष्ठमातुरमोजसा । (७१।१)

तथा हन्त्युपयुक्तस्तु खदिरः कुष्ठमोजसा ॥ (७१।२)

नीचरोमनखः श्रान्तो हिताश्यौषधतत्परः । (७२।१)

योषिन्मांससुरावर्जी कुष्ठी कुष्ठमपोहति ॥ (७२।२)