अथातो भग्नानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

अल्पाशिनो ऽनात्मवतो जन्तोर् वातात्मकस्य च । (३।१)

उपद्रवैर् वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति ॥ (३।२)

लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम् । (४।१)

व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नम् एव च ॥ (४।२)

शालिर्मांसरसः क्षीरं सर्पिर्यूषः सतीनजः । (५।१)

बृंहणं चान्नपानं स्याद्देयं भग्नाय जानता ॥ (५।२)

मधूकोदुम्बराश्वत्थपलाशककुभत्वचः । (६।१)

वंशसर्जवटानां च कुशार्थम् उपसंहरेत् ॥ (६।२)

आलेपनार्थं मञ्जिष्ठां मधुकं रक्तचन्दनम् । (७।१)

शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च संहरेत् ॥ (७।२)

सप्ताहादथ सप्ताहात् सौम्येष्वृतुषु बन्धनम् । (८।१)

साधारणेषु कर्तव्यं पञ्चमे पञ्चमे ऽहनि ॥ (८।२)

आग्नेयेषु त्र्यहात् कुर्याद्भग्नदोषवशेन वा । (९।१)

तत्रातिशिथिलं बद्धे सन्धिस्थैर्यं न जायते ॥ (९।२)

गाढेनापि त्वगादीनां शोफो रुक् पाक एव च । (१०।१)

तस्मात् साधारणं बन्धं भग्ने शंसन्ति तद्विदः ॥ (१०।२)

न्यग्रोधादिकषायं तु सुशीतं परिषेचने । (११।१)

पञ्चमूलीविपक्वं तु क्षीरं कुर्यात् सवेदने ॥ (११।२)

सुखोष्णमवचार्यं वा चक्रतैलं विजानता । (१२।१)

विभज्य कालं दोषं च दोषघ्नौषधसंयुतम् ॥ (१२।२)

परिषेकं प्रदेहं च विदध्याच्छीतम् एव च । (१३।१)

गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम् ॥ (१३।२)

शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः । (१४।१)

सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तरैः ॥ (१४।२)

प्रतिसार्य कषायैस्तु शेषं भग्नवदाचरेत् । (१५।१)

प्रथमे वयसि त्वेवं भग्नं सुकरमादिशेत् ॥ (१५।२)

अल्पदोषस्य जन्तोस्तु काले च शिशिरात्मके । (१६।१)

प्रथमे वयसि त्वेवं मासात् सन्धिः स्थिरो भवेत् ॥ (१६।२)

मध्यमे द्विगुणात् कालादुत्तरे त्रिगुणात् स्मृतः । (१७।१)

अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावपीडयेत् ॥ (१७।२)

आञ्छेदतिक्षिप्तमधो गतं चोपरि वर्तयेत् । (१८।१)

आञ्छनैः पीडनैश् चैव संक्षेपैर्बन्धनैस्तथा ॥ (१८।२)

सन्धीञ्छरीरे सर्वांस्तु चलानप्यचलान् अपि । (१९।१)

एतैस्तु स्थापनोपायैः स्थापयेन्मतिमान् भिषक् ॥ (१९।२)

उत्पिष्टमथ विश्लिष्टं सन्धिं वैद्यो न घट्टयेत् । (२०।१)

तस्य शीतान् परीषेकान् प्रदेहांश्चावचारयेत् ॥ (२०।२)

अभिघाते हृते सन्धिः स्वां याति प्रकृतिं पुनः । (२१।१)

घृतदिग्धेन पट्टेन वेष्टयित्वा यथाविधि ॥ (२१।२)

पट्टोपरि कुशान् दत्त्वा यथावद् बन्धम् आचरेत् । (२२।१)

प्रत्यङ्गभग्नप्रत्यङ्गभग्नस्य विधिरत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यते ॥ (२२।२)

नखनखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया । (२३।१)

अवमथ्य स्रुते रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत् ॥ (२३।२)

भग्नां वा सन्धिमुक्तां वा स्थापयित्वाङ्गुलीं समाम् । (२४।१)

अणुनावेष्ट्य पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत् ॥ (२४।२)

अभ्यज्य सर्पिषा पादं तलभग्नं कुशोत्तरम् । (२५।१)

वस्त्रपट्टेन बध्नीयान्न च व्यायाममाचरेत् ॥ (२५।२)

अभ्यज्यायामयेज्जङ्घामूरुं च सुसमाहितः । (२६।१)

दत्त्वा वृक्षत्वचः शीता वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ॥ (२६।२)

मतिमांश्चक्रयोगेन ह्य् आञ्छेदूर्वस्थि निर्गतम् । (२७।१)

स्फुटितं पिच्चितं चापि बध्नीयात् पूर्ववद्भिषक् ॥ (२७।२)

आञ्छेदूर्ध्वमधो वापि कटिभग्नं तु मानवम् । (२८।१)

ततः स्थानस्थिते संधौ बस्तिभिः समुपाचरेत् ॥ (२८।२)

पर्शुकास्वथ भग्नासु घृताभ्यक्तस्य तिष्ठतः । (२९।१)

दक्षिणास्वथवा वामास्वनुमृज्य निबन्धनीः ॥ (२९।२)

ततः कवलिकां दत्त्वा वेष्टयेत् सुसमाहितः । (३०।१)

तैलपूर्णे कटाहे वा द्रोण्यां वा शाययेन्नरम् ॥ (३०।२)

मुसलेनोत्क्षिपेत् कक्षामंससन्धौ विसंहते । (३१।१)

स्थानस्थितं च बध्नीयात् स्वस्तिकेन विचक्षणः ॥ (३१।२)

कौर्परं तु तथा सन्धिमङ्गुष्ठेनानुमार्जयेत् । (३२।१)

अनुमृज्य ततः सन्धिं पीडयेत् कूर्पराच्च्युतम् ॥ (३२।२)

प्रसार्याकुञ्चयेच्चैनं स्नेहसेकं च दापयेत् । (३३।१)

एवं जानुनि गुल्फे च मणिबन्धे च कारयेत् ॥ (३३।२)

उभे तले समे कृत्वा तलभग्नस्य देहिनः । (३४।१)

बध्नीयादामतैलेन परिषेकं च कारयेत् ॥ (३४।२)

मृत्पिण्डं धारयेत् पूर्वं लवणं च ततः परम् । (३५।१)

हस्ते जातबले चापि कुर्यात् पाषाणधारणम् ॥ (३५।२)

सन्नमुन्नमयेत् स्विन्नमक्षकं मुसलेन तु । (३६।१)

तथोन्नतं पीडयेच्च बध्नीयाद्गाढम् एव च ॥ (३६।२)

ऊरुवच्चापि कर्तव्यं बाहुभग्नचिकित्सितम् । (३७।१)

ग्रीवायां तु विवृत्तायां प्रविष्टायामधो ऽपि वा ॥ (३७।२)

अवटावथ हन्वोश् च प्रगृह्योन्नमयेन्नरम् । (३८।१)

ततः कुशां समं दत्त्वा वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ॥ (३८।२)

उत्तानं शाययेच्चैनं सप्तरात्रम् अतन्द्रितः । (३९।१)

हन्वस्थिनी समानीय हनुसन्धौ विसंहते ॥ (३९।२)

स्वेदयित्वा स्थिते सम्यक् पञ्चाङ्गीं वितरेद्भिषक् । (४०।१)

वातघ्नमधुरैः सर्पिः सिद्धं नस्ये च पूजितम् ॥ (४०।२)

ज़्￤ह्नेअभग्नांश्चलितान् दन्तान् सरक्तानवपीडयेत् । (४१।१)

तरुणस्य मनुष्यस्य शीतैर् आलेपयेद्बहिः ॥ (४१।२)

सिक्त्वाम्बुभिस्ततः शीतैः संधानीयैर् उपाचरेत् । (४२।१)

उत्पलस्य च नालेन क्षीरपानं विधीयते ॥ (४२।२)

जीर्णस्य तु मनुष्यस्य वर्जयेच्चलितान् द्विजान् । (४३।१)

नसेनासां सन्नां विवृत्तां वा ऋज्वीं कृत्वा शलाकया ॥ (४३।२)

पृथङ्नासिकयोर् नाड्यौ द्विमुख्यौ संप्रवेशयेत् । (४४।१)

ततः पट्टेन संवेष्ट्य घृतसेकं प्रदापयेत् ॥ (४४।२)

भग्नं कर्णं तु बध्नीयात् समं कृत्वा घृतप्लुतम् । (४५।१)

सद्यःक्षतविधानं च ततः पश्चात् समाचरेत् ॥ (४५।२)

मस्तुलुङ्गाद्विना भिन्ने कपाले मधुसर्पिषी । (४६।१)

दत्त्वा ततो निबध्नीयात् सप्ताहं च पिबेद्घृतम् ॥ (४६।२)

पतनादभिघाताद्वा शूनमङ्गं यदक्षतम् । (४७।१)

शीतान् प्रदेहान् सेकांश्च भिषक् तस्यावचारयेत् ॥ (४७।२)

अथ जङ्घोरुभग्नानां कपाटशयनं हितम् । (४८।१)

कीलका बन्धनार्थं च पञ्च कार्या विजानता ॥ (४८।२)

यथा न चलनं तस्य भग्नस्य क्रियते तथा । (४९।१)

सन्धेरुभयतो द्वौ द्वौ तले चैकश् च कीलकः ॥ (४९।२)

श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा । (५०।१)

भग्नसन्धिविमोक्षेषु विधिमेनं समाचरेत् ॥ (५०।२)

सन्धींश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धान् स्विन्नान् मृदूकृतान् । (५१।१)

उक्तैर् विधानैर् बुद्ध्या च सम्यक् प्रकृतिमानयेत् ॥ (५१।२)

काण्डभग्ने प्ररूढे तु विषमोल्बणसंहिते । (५२।१)

आपोथ्य समयेद्भग्नं ततो भग्नवदाचरेत् ॥ (५२।२)

कल्पयेन्निर्गतं शुष्कं व्रणान्ते ऽस्थि समाहितः । (५३।१)

सन्ध्यन्ते वा क्रियां कुर्यात् सव्रणे व्रणभग्नवत् ॥ (५३।२)

ऊर्ध्वकाये तु भग्नानां मस्तिष्क्यं कर्णपूरणम् । (५४।१)

घृतपानं हितं नस्यं प्रशाखास्वनुवासनम् ॥ (५४।२)

गन्धतैलअत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तैलं भग्नप्रसाधकम् । (५५।१)

रात्रौ रात्रौ तिलान् कृष्णान् वासयेदस्थिरे जले ॥ (५५।२)

दिवा दिवा शोषयित्वा गवां क्षीरेण भावयेत् । (५६।१)

तृतीयं सप्तरात्रं तु भावयेन्मधुकाम्बुना ॥ (५६।२)

ततः क्षीरं पुनः पीतान् सुशुष्कांश्चूर्णयेद्भिषक् । (५७।१)

काकोल्यादिं सयष्ट्याह्वं मञ्जिष्ठां सारिवां तथा ॥ (५७।२)

कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचन्दनम् । (५८।१)

शतपुष्पां च संचूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत् ॥ (५८।२)

पीडनार्थं च कर्तव्यं सर्वगन्धशृतं पयः । (५९।१)

चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचेद्भिषक् ॥ (५९।२)

एलामंशुमतीं पत्रं जीवकं तगरं तथा । (६०।१)

रोध्रं प्रपौण्डरीकं च तथा कालानुसारिणम् ॥ (६०।२)

सैरेयकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधूलिकाम् । (६१।१)

पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव पूर्वोक्तान्यौषधानि च ॥ (६१।२)

एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाग्निना । (६२।१)

एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु ॥ (६२।२)

आक्षेपके पक्षघाते तालुशोषे तथार्दिते । (६३।१)

मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे ॥ (६३।२)

बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयं गताः । (६४।१)

पथ्यं पाने तथाभ्यङ्गे नस्ये बस्तिषु भोजने ॥ (६४।२)

ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरमुनैवोपजायते । (६५।१)

मुखं च पद्मप्रतिमं ससुगन्धिसमीरणम् ॥ (६५।२)

गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् । (६६।१)

राजार्हमेतत् कर्तव्यं राज्ञाम् एव विचक्षणैः ॥ (६६।२)

पान गेगेन् ब्र्छेत्रपुसाक्षप्रियालानां तैलानि मधुरैः सह । (६७।१)

वसां दत्त्वा यथालाभं क्षीरे दशगुणे पचेत् ॥ (६७।२)

स्नेहोत्तममिदं चाशु कुर्याद्भग्नप्रसाधनम् । (६८।१)

पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ॥ (६८।२)

भग्नं नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् । (६९।१)

पक्वमांससिरास्नायु तद्धि कृच्छ्रेण सिध्यति ॥ (६९।२)

भग्नं सन्धिमनाविद्धमहीनाङ्गमनुल्बणम् । (७०।१)

सुखचेष्टाप्रचारं च संहितं सम्यगादिशेत् ॥ (७०।२)