Su, 1, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto vraṇālepanabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
आलेपनआलेप आद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश् च तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः ततो बन्धः प्रधानं तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसंधिस्थैर्यं च ॥ (३।१)
ālepanaālepa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaś ca taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ pradhānaṃ tena śuddhirvraṇaropaṇamasthisaṃdhisthairyaṃ ca ||
प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठते ऽनुप्रविशति रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश् च सिरामुखैर् वीर्यं प्राप्नोति ॥ (४।२)
pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate 'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiś ca sirāmukhair vīryaṃ prāpnoti ||
न च शुष्यमाणमुपेक्षेत अन्यत्र पीडयितव्यात् शुष्को ह्य् अपार्थको रुक्करश् च ॥ (५।१)
na ca śuṣyamāṇamupekṣeta anyatra pīḍayitavyāt śuṣko hy apārthako rukkaraś ca ||
सुब्त्य्पेस् ओड़् आलेपनस त्रिविधः प्रलेपः प्रदेह आलेपश् च । (६।१)
Subtypes of ālepanasa trividhaḥ pralepaḥ pradeha ālepaś ca |
दिड़्ड़ेरेन्चेस् बेत्wएएन् थे वरिअन्त्स्प्रलेपप्रदेहयोर् अन्तरं तत्र प्रलेपः शीतस्तनुर् अविशोषी विशोषी च प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलो ऽबहुर् अविशोषी च मध्यमो ऽत्रालेपः । (६।२)
Differences between the variantspralepapradehayor antaraṃ tatra pralepaḥ śītastanur aviśoṣī viśoṣī ca pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo 'bahur aviśoṣī ca madhyamo 'trālepaḥ |
तत्र रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः संधानः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश् च तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः कल्क इति संज्ञां लभते निरुद्धालेपनसंज्ञः तेनास्रावसंनिरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणम् अनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश् च भवति ॥ (६।३)
tatra raktapittaprasādakṛdālepaḥ pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ saṃdhānaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaś ca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate niruddhālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvasaṃnirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇam anantardoṣatā vraṇaśuddhiś ca bhavati ||
षड्भागं पैत्तिके स्नेहं चतुर्भागं तु वातिके । (१०।१)
ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike |
अष्टभागं तु कफजे स्नेहमात्रां प्रदापयेत् ॥ (१०।२)
aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet ||
तस्य प्रमाणमार्द्रमाहिषचर्मोत्सेधम् उपदिशन्ति ॥ (११।१)
tasya pramāṇamārdramāhiṣacarmotsedham upadiśanti ||
न चालेपं रात्रौ प्रयुञ्जीत मा भूच्छैत्यपिहितोष्मणस् तदनिर्गमाद् विकारप्रवृत्तिर् इति ॥ (१२।१)
na cālepaṃ rātrau prayuñjīta mā bhūcchaityapihitoṣmaṇas tadanirgamād vikārapravṛttir iti ||
प्रदेहसाध्ये व्याधौ तु हितमालेपनं दिवा । (१३।१)
pradehasādhye vyādhau tu hitamālepanaṃ divā |
ऊष्माणं वेदनां दाहं घनत्वाज्जनयेत् स हि । (१५।१)
ūṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvājjanayet sa hi |
शुष्कभावात्स निर्वीर्यो युक्तो ऽपि स्यादपार्थकः ॥ (१५।३)
śuṣkabhāvātsa nirvīryo yukto 'pi syādapārthakaḥ ||
बन्धनअत ऊर्ध्वं व्रणबन्धनद्रव्याण्युपदेक्ष्यामः तद्यथा क्षौमकार्पासाविकदुकूलकौशेयपत्त्रोर्णचीनपट्टचर्मान्तर्वल्कलालाबूशकललताविदलरज्जुतूलफलसंतानिकालौहानीति तेषां व्याधिं कालं चावेक्ष्योपयोगः प्रकरणतश्चैषामादेशः ॥ (१६।१)
bandhanaata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyupadekṣyāmaḥ tadyathā kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapattrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasaṃtānikālauhānīti teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ prakaraṇataścaiṣāmādeśaḥ ||
तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितप्रतोलीमण्डलस्थगिकायमकखट्वाचीनविबन्धवितानगोफणाः पञ्चाङ्गी चेति चतुर्दश बन्धविशेषाः । (१७।१)
tatra kośadāmasvastikānuvellitapratolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ |
तेषां नामभिर् एवाकृतयः प्रायेण व्याख्याताः ॥ (१७।२)
teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
तत्र कोशम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु विदध्यात् दाम संबाधे ऽङ्गे सन्धिकूर्चकभ्रूस्तनान्तरतलकर्णेषु स्वस्तिकम् अनुवेल्लितं तु शाखासु ग्रीवामेढ्रयोः प्रतोलीं वृत्ते ऽङ्गे मण्डलम् अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रेषु स्थगिकां यमलव्रणयोर् यमकं हनुशङ्खगण्डेषु खट्वाम् अपाङ्गयोश्चीनं पृष्ठोदरोरःसु विबन्धं मूर्धनि वितानं चिबुकनासौष्ठांसबस्तिषु गोफणां जत्रुण ऊर्ध्वं पञ्चाङ्गीमिति यो वा यस्मिन् शरीरप्रदेशे सुनिविष्टो भवति तं तस्मिन् विदध्यात् ॥ (१८।१)
tatra kośam aṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt dāma saṃbādhe 'ṅge sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu svastikam anuvellitaṃ tu śākhāsu grīvāmeḍhrayoḥ pratolīṃ vṛtte 'ṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāṃ yamalavraṇayor yamakaṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām apāṅgayoścīnaṃ pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrdhani vitānaṃ cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāṃ jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīmiti yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin vidadhyāt ||
अन्द्। वेर्बन्द्स्मत्।: कवलिकातत्र घनां कवलिकां दत्त्वा वामहस्तपरिक्षेपम् ऋजुम् अनाविद्धम् असंकुचितं मृदु पट्टं निवेश्य बध्नीयात् । (२०।१)
and. verbandsmat.: kavalikātatra ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vāmahastaparikṣepam ṛjum anāviddham asaṃkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ niveśya badhnīyāt |
न च व्रणस्योपरि कुर्याद्ग्रन्थिमाबाधकरं च ॥ (२०।२)
na ca vraṇasyopari kuryādgranthimābādhakaraṃ ca ||
विकेशिकान च विकेशिकौषधे ऽतिस्निग्धे ऽतिरूक्षे विषमे वा कुर्वीत यस्मादतिस्नेहात् क्लेदो रौक्ष्याच्छेदो दुर्न्यासाद् व्रणवर्त्मावघर्षणम् इति ॥ (२१।१)
vikeśikāna ca vikeśikauṣadhe 'tisnigdhe 'tirūkṣe viṣame vā kurvīta yasmādatisnehāt kledo raukṣyācchedo durnyāsād vraṇavartmāvagharṣaṇam iti ||
ड़ेस्तिग्केइत् देस् वेर्बन्द्स्तत्र व्रणायतनविशेषाद् बन्धविशेषस् त्रिविधो भवति गाढः समः शिथिल इति ॥ (२२।१)
Festigkeit des verbandstatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhaviśeṣas trividho bhavati gāḍhaḥ samaḥ śithila iti ||
पीडयन्नरुजो गाढः सोच्छ्वासः शिथिलः स्मृतः । (२३।१)
pīḍayannarujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ |
नैव गाढो न शिथिलः समो बन्धः प्रकीर्तितः ॥ (२३।२)
naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ ||
तत्र स्फिक्कुक्षिकक्षावङ्क्षणोरुशिरःसु गाढः शाखावदनकर्णकण्ठमेढ्रमुष्कपृष्ठपार्श्वोदरोरःसु समः अक्ष्णोः सन्धिषु च शिथिल इति ॥ (२४।१)
tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithila iti ||
नछ् दोषस्तत्र पैत्तिकं गाढस्थाने समं बध्नीयात् समस्थाने शिथिलं शिथिलस्थाने नैव एवं शोणितदुष्टं च श्लैष्मिकं शिथिलस्थाने समं समस्थाने गाढं गाढस्थाने गाढतरम् एवं वातदुष्टं च ॥ (२५।१)
nach doṣastatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt samasthāne śithilaṃ śithilasthāne naiva evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ samasthāne gāḍhaṃ gāḍhasthāne gāḍhataram evaṃ vātaduṣṭaṃ ca ||
तत्र पैत्तिकं शरदि ग्रीष्मे द्विरह्नो बध्नीयात् रक्तोपद्रुतमप्येवं श्लैष्मिकं हेमन्तवसन्तयोस् त्र्यहात् वातोपद्रुतमप्येवम् । (२६।१)
tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno badhnīyāt raktopadrutamapyevaṃ ślaiṣmikaṃ hemantavasantayos tryahāt vātopadrutamapyevam |
तत्र समशिथिलस्थानेषु गाढं बद्धे विकेशिकौषधनैरर्थक्यं शोफवेदनाप्रादुर्भावश् च गाढसमस्थानेषु शिथिलं बद्धे विकेशिकौषधपतनं पट्टसंचाराद् व्रणवर्त्मावघर्षणम् इति गाढशिथिलस्थानेषु समं बद्धे च गुणाभाव इति ॥ (२७।१)
tatra samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe vikeśikauṣadhanairarthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś ca gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasaṃcārād vraṇavartmāvagharṣaṇam iti gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ baddhe ca guṇābhāva iti ||
ज़ेइछेन् ड़्र् गुतेन् वेर्बन्दविपरीतबन्धे वेदनोपशान्तिरसृक्प्रसादो मार्दवं च ॥ (२८।१)
Zeichen fr guten verbandaviparītabandhe vedanopaśāntirasṛkprasādo mārdavaṃ ca ||
कोम्प्लिकतिओनेन् ओह्ने वेर्बन्दबध्यमानो दंशमशकतृणकाष्ठोपलपांशुशीतवातातपप्रभृतिभिर् विशेषैर् अभिहन्यते व्रणो विविधवेदनोपद्रुतश् च दुष्टताम् उपैत्यालेपनादीनि चास्य विशोषम् उपयान्ति ॥ (२९।१)
Komplikationen ohne verbandabadhyamāno daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhir viśeṣair abhihanyate vraṇo vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām upaityālepanādīni cāsya viśoṣam upayānti ||
चूर्णितं मथितं भग्नं विश्लिष्टमतिपातितम् । (३०।१)
cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭamatipātitam |
अस्थिस्नायुसिराछिन्नम् आशु बन्धेन रोहति ॥ (३०।२)
asthisnāyusirāchinnam āśu bandhena rohati ||
पतिएन्त् ब्लेइब्त् मोबिल्सुखमेवं व्रणी शेते सुखं गच्छति तिष्ठति । (३१।१)
Patient bleibt mobilsukhamevaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati |
सुखं शय्यासनस्थस्य क्षिप्रं संरोहति व्रणः ॥ (३१।२)
sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
केइन् वेर्बन्द् बेइ ॥।अबन्ध्याः पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्ता यदा च शोफदाहपाकरागतोदवेदनाभिभूताः क्षाराग्निदग्धाः पाकात् प्रकुथितप्रशीर्णमांसाश् च भवन्ति ॥ (३२।१)
kein verband bei ...abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā ca śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitapraśīrṇamāṃsāś ca bhavanti ||
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिडका मधुमेहिनाम् । (३३।१)
kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām |
कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे विषजुष्टव्रणाश् च ये ॥ (३३।२)
karṇikāśconduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत्कृत्याकृत्यांश् च बुद्धिमान् ॥ (३४।२)
svabuddhyā cāpi vibhajetkṛtyākṛtyāṃś ca buddhimān ||
क्रितेरिएन् ड़्र् औस्wअह्ल् देस् वेर्बन्द्स्देशं दोषं च विज्ञाय व्रणं च व्रणकोविदः । (३५।१)
Kriterien fr Auswahl des verbandsdeśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ |
ऋतूंश् च परिसंख्याय ततो बन्धान्निवेशयेत् ॥ (३५।२)
ṛtūṃś ca parisaṃkhyāya tato bandhānniveśayet ||
ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च यन्त्रणा त्रिविधा स्मृता । (३६।१)
ūrdhvaṃ tiryagadhastācca yantraṇā trividhā smṛtā |
तेछ्निक् देस् वेर्बिन्देन्स्यथा च बध्यते बन्धस्तथा वक्ष्याम्यशेषतः ॥ (३६।२)
Technik des verbindensyathā ca badhyate bandhastathā vakṣyāmyaśeṣataḥ ||
घनां कवलिकां दत्त्वा मृदु चैवापि पट्टकम् । (३७।१)
ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam |
विकेशिकामौषधं च नातिस्निग्धं समाचरेत् ॥ (३७।२)
vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret ||
प्रक्लेदयत्यतिस्निग्धा तथा रूक्षा क्षिणोति च । (३८।१)
prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca |
युक्तस्नेहा रोपयति दुर्न्यस्ता वर्त्म घर्षति ॥ (३८।२)
yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati ||
विषमं च व्रणं कुर्यात् स्तम्भयेत् स्रावयेत्तथा । (३९।१)
viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayettathā |
यथाव्रणं विदित्वा तु योगं वैद्यः प्रयोजयेत् ॥ (३९।२)
yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet ||
सर्वांश् च बन्धान् गूढान्तान् सन्धींश् च विनिवेशयेत् ॥ (४१।२)
sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet ||
ओष्ठस्याप्येष संधाने यथोद्दिष्टो विधिः स्मृतः । (४२।१)
oṣṭhasyāpyeṣa saṃdhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ |
बुद्ध्योत्प्रेक्ष्याभियुक्तेन तथा चास्थिषु जानता ॥ (४२।२)
buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā ||
पतिएन्त् ब्लेइब्त् मोबिलुत्तिष्ठतो निषण्णस्य शयनं वाधिगच्छतः । (४३।१)
Patient bleibt mobiluttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ vādhigacchataḥ |
गच्छतो विविधैर् यानैर् नास्य दुष्यति स व्रणः ॥ (४३।२)
gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ ||
बन्धन एइन्ज़िगेस् मित्तेल् बेइ ॥।ये च स्युर्मांससंस्था वै त्वग्गताश् च तथा व्रणाः । (४४।१)
bandhana einziges mittel bei ...ye ca syurmāṃsasaṃsthā vai tvaggatāś ca tathā vraṇāḥ |
सन्ध्यस्थिकोष्ठप्राप्ताश्च सिरास्नायुगतास्तथा ॥ (४४।२)
sandhyasthikoṣṭhaprāptāśca sirāsnāyugatāstathā ||
नैते साधयितुं शक्या ऋते बन्धाद्भवन्ति हि ॥ (४५।२)
naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhādbhavanti hi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.