Su, 2, 8

54 of 186 · 25 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथातो मूढगर्भनिदानं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

2.1२.१

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||

3.1३.१

ग्राम्यधर्मयानवाहनाध्वगमनप्रस्खलनप्रपतनप्रपीडनधावनाभिघातविषमशयनासनोपवासवेगाभिघातातिरूक्षकटुतिक्तभोजनशोकातिक्षारसेवनातिसारवमनविरेचनप्रेङ्खोलनाजीर्णगर्भशातनप्रभृतिभिर् विशेषैर् बन्धनान्मुच्यते गर्भः फलम् इव वृन्तबन्धनादभिघातविशेषैः स विमुक्तबन्धनो गर्भाशयमतिक्रम्य यकृत्प्लीहान्त्रविवरैर् अवस्रंसमानः कोष्ठसंक्षोभमापादयति तस्या जठरसंक्षोभाद् वायुरपानो मूढः पार्श्वबस्तिशीर्षोदरयोनिशूलानाहमूत्रसङ्गानाम् अन्यतमम् आपाद्य गर्भं च्यावयति तरुणं शोणितस्रावेण तम् एव कदाचिद् विवृद्धम् असम्यगागतम् अपत्यपथम् अनुप्राप्तम् अनिरस्यमानं विगुणापानसंमोहितं गर्भं मूढगर्भमित्याचक्षते ॥ (३।१)

grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍanadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir viśeṣair bandhanānmucyate garbhaḥ phalam iva vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ sa vimuktabandhano garbhāśayamatikramya yakṛtplīhāntravivarair avasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobhamāpādayati tasyā jaṭharasaṃkṣobhād vāyurapāno mūḍhaḥ pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānām anyatamam āpādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitasrāveṇa tam eva kadācid vivṛddham asamyagāgatam apatyapatham anuprāptam anirasyamānaṃ viguṇāpānasaṃmohitaṃ garbhaṃ mūḍhagarbhamityācakṣate ||

4.1४.१

ततः कीलः प्रतिखुरो बीजकः परिघ इति । (४।१)

tataḥ kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti |

4.2४.२

तत्र ऊर्ध्वबाहुशिरःपादो यो योनिमुखं निरुणद्धि कील इव स कीलो निःसृतहस्तपादशिराः कायसङ्गी प्रतिखुरो यो निर्गच्छत्येकशिरोभुजः स बीजको यस्तु परिघ इव योनिमुखमावृत्य तिष्ठति स परिघ इति चतुर्विधो भवतीत्येके भाषन्ते । (४।२)

tatra ūrdhvabāhuśiraḥpādo yo yonimukhaṃ niruṇaddhi kīla iva sa kīlo niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuro yo nirgacchatyekaśirobhujaḥ sa bījako yastu parigha iva yonimukhamāvṛtya tiṣṭhati sa parigha iti caturvidho bhavatītyeke bhāṣante |

4.3४.३

तत्तु न सम्यक् कस्मात् स यदा विगुणानिलप्रपीडितो ऽपत्यपथमनेकधा प्रपद्यते तदा संख्या हीयते ॥ (४।३)

tattu na samyak kasmāt sa yadā viguṇānilaprapīḍito 'patyapathamanekadhā prapadyate tadā saṃkhyā hīyate ||

5.1५.१

तत्र कश्चिद्द्वाभ्यां सक्थिभ्यां योनिमुखं प्रतिपद्यते कश्चिदाभुग्नैकसक्थिरेकेन कश्चिदाभुग्नसक्थिशरीरः स्फिग्देशेन तिर्यगागतः कश्चिदुरःपार्श्वपृष्ठानाम् अन्यतमेन योनिद्वारं पिधायावतिष्ठते अन्तःपार्श्वापवृत्तशिराः कश्चिदेकेन बाहुना कश्चिदाभुग्नशिरा बाहुद्वयेन कश्चिदाभुग्नमध्यो हस्तपादशिरोभिः कश्चिदेकेन सक्थ्ना योनिमुखं प्रतिपद्यते ऽपरेण पायुम् इत्यष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टा समासेन ॥ (५।१)

tatra kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ pratipadyate kaścidābhugnaikasakthirekena kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena tiryagāgataḥ kaściduraḥpārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāraṃ pidhāyāvatiṣṭhate antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā kaścidābhugnaśirā bāhudvayena kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ kaścidekena sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate 'pareṇa pāyum ityaṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsena ||

6.1६.१

तत्र द्वावन्त्यावसाध्यौ मूढगर्भौ शेषान् अपि विपरीतेन्द्रियार्थाक्षेपकयोनिभ्रंशसंवरणमक्कल्लश्वासकासभ्रमनिपीडितान् परिहरेत् ॥ (६।१)

tatra dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau śeṣān api viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān pariharet ||

7.1७.१

भवन्ति चात्र । (७।१)

bhavanti cātra |

7.2७.२

कालस्य परिणामेन मुक्तं वृन्ताद्यथा फलम् । (७।२)

kālasya pariṇāmena muktaṃ vṛntādyathā phalam |

7.3७.३

प्रपद्यते स्वभावेन नान्यथा पतितुं ध्रुवम् ॥ (७।३)

prapadyate svabhāvena nānyathā patituṃ dhruvam ||