अथातः पानात्ययप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

मद्यमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्मं विशदम् एव च । (३।१)

रूक्षमाशुकरं चैव व्यवायि च विकाशि च ॥ (३।२)

औष्ण्याच्छीतोपचारं तत्तैक्ष्ण्याद्धन्ति मनोगतिम् । (४।१)

विशत्यवयवान् सौक्ष्म्याद्वैशद्यात्कफशुक्रनुत् ॥ (४।२)

मारुतं कोपयेद्रौक्ष्याद् आशुत्वाच्चाशुकर्मकृत् । (५।१)

हर्षदं च व्यवायित्वाद्विकाशित्वाद्विसर्पति ॥ (५।२)

तदम्लं रसतः प्रोक्तं लघु रोचनदीपनम् । (६।१)

केचिल् लवणवर्ज्यांस्तु रसानत्रादिशन्ति हि ॥ (६।२)

स्निग्धैस्तदन्नैर् मांसैश्च भक्ष्यैश्च सह सेवितम् । (७।१)

भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च ॥ (७।२)

काम्यता मनसस्तुष्टिर्धैर्यं तेजो ऽतिविक्रमः । (८।१)

विधिवत् सेव्यमाने तु मद्ये संनिहिता गुणाः ॥ (८।२)

तदेवानन्नम् अज्ञेन सेव्यमानममात्रया । (९।१)

कायाग्निना ह्यग्निसमं समेत्य कुरुते मदम् ॥ (९।२)

मदेन करणानां तु भावान्यत्वे कृते सति । (१०।१)

निगूढम् अपि भावं स्वं प्रकाशीकुरुते ऽवशः ॥ (१०।२)

त्र्यवस्थश्च मदो ज्ञेयः पूर्वो मध्यो ऽथ पश्चिमः । (११।१)

पूर्वे वीर्यरतिप्रीतिहर्षभाष्यादिवर्धनम् ॥ (११।२)

प्रलापो मध्यमे मोहो युक्तायुक्तक्रियास्तथा । (१२।१)

विसंज्ञः पश्चिमे शेते नष्टकर्मक्रियागुणः ॥ (१२।२)

श्लैष्मिकानल्पपित्तांश्च स्निग्धान्मात्रोपसेविनः । (१३।१)

पानं न बाधते ऽत्यर्थं विपरीतांस्तु बाधते ॥ (१३।२)

निर्भक्तमेकान्तत एव मद्यं निषेव्यमाणं मनुजेन नित्यम् । (१४।१)

उत्पादयेत् कष्टतमान् विकारानापादयेच्चापि शरीरभेदम् ॥ (१४।२)

क्रुद्धेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितप्तेन बुभुक्षितेन । (१५।१)

व्यायामभाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि ॥ (१५।२)

अत्यम्लभक्ष्यावततोदरेण साजीर्णभुक्तेन तथाबलेन । (१६।१)

उष्णाभितप्तेन च सेव्यमानं करोति मद्यं विविधान् विकारान् ॥ (१६।२)

पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा । (१७।१)

पानविभ्रममुग्रं च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ (१७।२)

स्तम्भाङ्गमर्दहृदयग्रहतोदकम्पाः पानात्यये ऽनिलकृते शिरसो रुजश्च । (१८।१)

स्वेदप्रलापमुखशोषणदाहमूर्च्छाः पित्तात्मके वदनलोचनपीतता च ॥ (१८।२)

श्लेष्मात्मके वमथुशीतकफप्रसेकाः सर्वात्मके भवति सर्वविकारसंपत् । (१९।१)

ऊष्माणमङ्गगुरुतां विरसाननत्वं श्लेष्माधिकत्वमरुचिं मलमूत्रसङ्गम् ॥ (१९।२)

लिङ्गं परस्य तु मदस्य वदन्ति तज्ज्ञास्तृष्णां रुजां शिरसि सन्धिषु चापि भेदम् । (२०।१)

आध्मानमुद्गिरणमम्लरसो विदाहो ऽजीर्णस्य पानजनितस्य वदन्ति लिङ्गम् ॥ (२०।२)

ज्ञेयानि तत्र भिषजा सुविनिश्चितानि पित्तप्रकोपजनितानि च कारणानि । (२१।१)

हृद्गात्रतोदवमथुज्वरकण्ठधूममूर्च्छाकफस्रवणमूर्धरुजो विदाहः ॥ (२१।२)

द्वेषः सुरान्नविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्त्यखिलेन धीराः । (२२।१)

हीनोत्तरौष्ठम् अतिशीतम् अमन्ददाहं तैलप्रभास्यमतिपानहतं विजह्यात् ॥ (२२।२)

जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवापि नीलं पीते च यस्य नयने रुधिरप्रभे च । (२३।१)

हिक्काज्वरौ वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते ॥ (२३।२)

तेषां निवारणमिदं हि मयोच्यमानं व्यक्ताभिधानमखिलेन विधिं निबोध । (२४।१)

मद्यं तु चुक्रमरिचार्द्रकदीप्यकुष्ठसौवर्चलायुतम् अलं पवनस्य शान्त्यै ॥ (२४।२)

पृथ्वीकदीप्यकमहौषधहिङ्गुभिर् वा सौवर्चलेन च युतं वितरेत् सुखाय । (२५।१)

आम्रातकाम्रफलदाडिममातुलुङ्गैः कुर्याच्छुभान्यपि च षाडवपानकानि ॥ (२५।२)

सेवेत वा फलरसोपहितान् रसादीनानूपवर्गपिशितान्यपि गन्धवन्ति । (२६।१)

पित्तात्मके मधुरवर्गकषायमिश्रं मद्यं हितं समधुशर्करम् इष्टगन्धम् ॥ (२६।२)

पीत्वा च मद्यम् अपि चेक्षुरसप्रगाढं निःशेषतः क्षणमवस्थितमुल्लिखेच्च । (२७।१)

लावैणतित्तिरिरसांश्च पिबेदनम्लान् मौद्गान् सुखाय सघृतान् ससितांश्च यूषान् ॥ (२७।२)

पानात्यये कफकृते कफमुल्लिखेच्च मद्येन बिम्बिविदुलोदकसंयुतेन । (२८।१)

सेवेत तिक्तकटुकांश्च रसानुदारान् यूषांश्च तिक्तकटुकोपहितान् हिताय ॥ (२८।२)

पथ्यं यवान्नविकृतानि च जाङ्गलानि श्लेष्मघ्नमन्यद् अपि यच्च निरत्ययं स्यात् । (२९।१)

कुर्याच्च सर्वमथ सर्वभवे विधानं द्वन्द्वोद्भवे द्वयमवेक्ष्य यथाप्रधानम् ॥ (२९।२)

सामान्यमन्यद् अपि यच्च समग्रमग्र्यं वक्ष्यामि यच्च मनसो मदकृत् सुखं च । (३०।१)

त्वङ्नागपुष्पमगधैलमधूकधान्यैः श्लक्ष्णैरजाजिमरिचैश्च कृतं समांशैः ॥ (३०।२)

पानं कपित्थरसवारिपरूषकाढ्यं पानात्ययेषु विधिवत्स्रुतमम्बरान्ते । (३१।१)

ह्रीवेरपद्मपरिपेलवसम्प्रयुक्तैः पुष्पैर् विलिप्य करवीरजलोद्भवैश्च ॥ (३१।२)

पिष्टैः सपद्मकयुतैरपि सारिवाद्यैः सेकं जलैश्च वितरेदमलैः सुशीतैः । (३२।१)

त्वक्पत्रचोचमरिचैलभुजङ्गपुष्पश्लेष्मातकप्रसववल्कगुडैर् उपेतम् ॥ (३२।२)

द्राक्षायुतं हृतमलं मदिरामयार्तैस्तत्पानकं शुचि सुगन्धि नरैर् निषेव्यम् । (३३।१)

पिष्ट्वा पिबेच्च मधुकं कटुरोहिणीं च द्राक्षां च मूलमसकृत् त्रपुषीभवं यत् ॥ (३३।२)

कार्पासिनीम् अथ च नागबलां च तुल्यां पीत्वा सुखी भवति साधु सुवर्चलां च । (३४।१)

काश्मर्यदारुविडदाडिमपिप्पलीषु द्राक्षान्वितासु कृतमम्बुनि पानकं यत् ॥ (३४।२)

तद्बीजपूरकरसायुतमाशु पीतं शान्तिं परां परमदे त्वचिरात् करोति । (३५।१)

द्राक्षासितामधुकजीरकधान्यकृष्णास्वेवं कृतं त्रिवृतया च पिबेत्तथैव ॥ (३५।२)

सौवर्चलायुतमुदाररसं फलाम्लं भार्गीशृतेन च जलेन हितो ऽवसेकः ॥ (३६।१)

इक्ष्वाकुधामार्गववृक्षकाणि काकाह्वयोदुम्बरिकाश्च दुग्धे । (३७।१)

विपाच्य तस्याञ्जलिना वमेद्धि मद्यं पिबेच्चाह्नि गते त्वजीर्णे ॥ (३७।२)

त्वक्पिप्पलीभुजगपुष्पविडैरुपेतं सेवेत हिङ्गुमरिचैलयुतं फलाम्लम् । (३८।१)

उष्णाम्बुसैन्धवयुतास्त्वथवा विडत्वक्चव्यैलहिङ्गुमगधाफलमूलशुण्ठीः ॥ (३८।२)

हृद्यैः खडैरपि च भोजनमत्र शस्तं द्राक्षाकपित्थफलदाडिमपानकं यत् । (३९।१)

तत् पानविभ्रमहरं मधुशर्कराढ्यमाम्रातकोलरसपानकम् एव चापि ॥ (३९।२)

खर्जूरवेत्रककरीरपरूषकेषु द्राक्षात्रिवृत्सु च कृतं ससितं हिमं वा । (४०।१)

श्रीपर्णियुक्तमथवा तु पिबेदिमानि यष्ट्याह्वयोत्पलहिमाम्बुविमिश्रितानि ॥ (४०।२)

क्षीरिप्रवालबिसजीरकनागपुष्पपत्त्रैलवालुसितसारिवपद्मकानि । (४१।१)

आम्रातभव्यकरमर्दकपित्थकोलवृक्षाम्लवेत्रफलजीरकदाडिमानि ॥ (४१।२)

सेवेत वा मरिचजीरकनागपुष्पत्वक्पत्रविश्वचविकैलयुतान् रसांश्च । (४२।१)

सूक्ष्माम्बरस्रुतहिमांश्च सुगन्धिगन्धान् पानोद्भवान्नुदति सप्तगदानशेषान् ॥ (४२।२)

पञ्चेन्द्रियार्थविषया मृदुपानयोगा हृद्याः सुखाश्च मनसः सततं निषेव्याः । (४३।१)

पानात्ययेषु विकटोरुनितम्बवत्यः पीनोन्नतस्तनभरानतमध्यदेशाः ॥ (४३।२)

प्रौढाः स्त्रियो ऽभिनवयौवनपीनगात्र्यः सेव्याश्च पञ्चविषयातिशयस्वभावाः ॥ (४४।१)

पिबेद्रसं पुष्पफलोद्भवं वा सितामधूकत्रिसुगन्धियुक्तम् । (४५।१)

संचूर्ण्य संयोज्य च नागपुष्पैरजाजिकृष्णामरिचैश्च तुल्यैः ॥ (४५।२)

वर्षाभूयष्ट्याह्वमधूकलाक्षात्वक्कर्बुदाराङ्कुरजीरकाणि । (४६।१)

द्राक्षां च कृष्णामथ केशरं च क्षीरे समालोड्य पिबेत् सुखेप्सुः ॥ (४६।२)

भवेच्च मद्येन तु येन पातितः प्रकामपीतेन सुरासवादिना । (४७।१)

तदेव तस्मै विधिवत् प्रदापयेद्विपर्यये भ्रंशमवश्यमृच्छति ॥ (४७।२)

यथा नरेन्द्रोपहतस्य कस्यचिद्भवेत् प्रसादस्तत एव नान्यतः । (४८।१)

ध्रुवं तथा मद्यहतस्य देहिनो भवेत् प्रसादस्तत एव नान्यतः ॥ (४८।२)

विच्छिन्नमद्यः सहसा यो ऽतिमद्यं निषेवते । (४९।१)

तस्य पानात्ययोद्दिष्टा विकाराः सम्भवन्ति हि ॥ (४९।२)

मद्यस्याग्नेयवायव्यौ गुणावम्बुवहानि तु । (५०।१)

स्रोतांसि शोषयेयातां तेन तृष्णोपजायते ॥ (५०।२)

पाटलोत्पलकन्देषु मुद्गपर्ण्यां च साधितम् । (५१।१)

पिबेन्मागधिकोन्मिश्रं तत्राम्भो हिमशीतलम् ॥ (५१।२)

सर्पिस्तैलवसामज्जदधिभृङ्गरसैर् युतम् । (५२।१)

क्वाथेन बिल्वयवयोः सर्वगन्धैश्च पेषितैः ॥ (५२।२)

पक्वमभ्यञ्जने श्रेष्ठं सेके क्वाथश्च शीतलः । (५३।१)

रसवन्ति च भोज्यानि यथास्वमवचारयेत् ॥ (५३।२)

पानकानि सुशीतानि हृद्यानि सुरभीणि च । (५४।१)

त्वचं प्राप्तस्तु पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः । (५४।२)

दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ॥ (५४।३)

शीतं विधानमत ऊर्ध्वमहं प्रवक्ष्ये दाहप्रशान्तिकरमृद्धिमतां नराणाम् । (५५।१)

तत्रादितो मलयजेन हितः प्रदेहश्चन्द्रांशुहारतुहिनोदकशीतलेन ॥ (५५।२)

शीताम्बुशीतलतरैश्च शयानमेनं हारैर् मृणालवलयैरबलाः स्पृशेयुः । (५६।१)

भिन्नोत्पलोज्ज्वलहिमे शयने शयीत पत्रेषु वा सजलबिन्दुषु पद्मिनीनाम् ॥ (५६।२)

आसादयन् पवनमाहृतमङ्गनाभिः कह्लारपद्मदलशैवलसंचयेषु । (५७।१)

कान्तैर् वनान्तपवनैः परिमृश्यमानः शक्तश्चरेद् भवनकाननदीर्घिकासु ॥ (५७।२)

दाहाभिभूतमथवा परिषेचयेत्तु लामज्जकाम्बुरुहचन्दनतोयतोयैः । (५८।१)

विस्रावितां हृतमलां नववारिपूर्णां पद्मोत्पलाकुलजलामधिवासिताम्बुम् ॥ (५८।२)

वापीं भजेत हरिचन्दनभूषिताङ्गः कान्ताकरस्पृशन् अकर्कशरोमकूपः । (५९।१)

तत्रैनमम्बुरुहपत्रसमैः स्पृशन्त्यः शीतैः करोरुवदनैः कठिनैः स्तनैश्च ॥ (५९।२)

तोयावगाहकुशला मधुरस्वभावाः संहर्षयेयुरबलाः सुकलैः प्रलापैः । (६०।१)

धारागृहे प्रगलितोदकदुर्दिनाभे क्लान्तः शयीत सलिलानिलशीतकुक्षौ ॥ (६०।२)

गन्धोदकैः सकुसुमैर् उपसिक्तभूमौ पत्राम्बुचन्दनरसैरुपलिप्तकुड्ये । (६१।१)

जात्युत्पलप्रियककेशरपुण्डरीकपुन्नागनागकरवीरकृतोपचारे ॥ (६१।२)

तस्मिन् गृहे कमलरेण्वरुणे शयीत यत्नाहृतानिलविकम्पितपुष्पदाम्नि । (६२।१)

हेमन्तविन्ध्यहिमवन्मलयाचलानां शीताम्भसां सकदलीहरितद्रुमाणाम् ॥ (६२।२)

उद्भिन्ननीलनलिनाम्बुरुहाकराणां चन्द्रोदयस्य च कथाः शृणुयान्मनोज्ञाः । (६३।१)

म्लानं प्रतान्तमनसं मनसो ऽनुकूलाः पीनस्तनोरुजघना हरिचन्दनाङ्ग्यः ॥ (६३।२)

ता एनमार्द्रवसनाः सह संविशेयुः श्लिष्ट्वाबलाः शिथिलमेखलहारयष्ट्यः ॥ (६४।१)

हर्षयेयुर्नरं नार्यः स्वगुणै रहसि स्थिताः । (६५।१)

ताः शैत्याच्छमयेयुश्च पित्तपानात्ययान्तरम् ॥ (६५।२)

तृड्दाहरक्तपित्तेषु कार्यो ऽयं भेषजक्रमः । (६६।१)

सामान्यतो विशेषं तु शृणु दाहेष्वशेषतः ॥ (६६।२)

कृत्स्नदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ह्यति । (६७।१)

संचूष्यते दह्यते च ताम्राभस्ताम्रलोचनः ॥ (६७।२)

लोहगन्धाङ्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते । (६८।१)

तं विलङ्घ्य विधानेन संसृष्टाहारमाचरेत् ॥ (६८।२)

अप्रशाम्यति दाहे च रसैस्तृप्तस्य जाङ्गलैः । (६९।१)

शाखाश्रया यथान्यायं रोहिणीर्व्यधयेत् सिराः ॥ (६९।२)

पित्तज्वरसमः पित्तात् स चाप्यस्य विधिर्हितः । (७०।१)

तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेजः समुद्धतम् ॥ (७०।२)

सबाह्याभ्यन्तरं देहं दहेद्वै मन्दचेतसः । (७१।१)

संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते ॥ (७१।२)

तत्रोपशमयेत्तेजस्त्वब्धातुं च विवर्धयेत् । (७२।१)

पाययेत् काममम्भश्च शर्कराढ्यं पयो ऽपि वा ॥ (७२।२)

शीतमिक्षुरसं मन्थं वितरेच्चेरितं विधिम् । (७३।१)

असृजा पूर्णकोष्ठस्य दाहो भवति दुःसहः ॥ (७३।२)

विधिः सद्योव्रणीयोक्तस्तस्य लक्षणम् एव च । (७४।१)

धातुक्षयोक्तो यो दाहस्तेन मूर्च्छातृषान्वितः ॥ (७४।२)

क्षामस्वरः क्रियाहीनो भृशं सीदति पीडितः । (७५।१)

रक्तपित्तविधिस्तस्य हितः स्निग्धो ऽनिलापहः ॥ (७५।२)

क्षतजेनाश्नतश्चान्यः शोचतो वाप्यनेकधा । (७६।१)

तेनान्तर्दह्यते ऽत्यर्थं तृष्णामूर्च्छाप्रलापवान् ॥ (७६।२)

तमिष्टविषयोपेतं सुहृद्भिरभिसंवृतम् । (७७।१)

क्षीरमांसरसाहारं विधिनोक्तेन साधयेत् ॥ (७७।२)

मर्माभिघातजो ऽप्यस्ति स चासाध्यतमः स्मृतः । (७८।१)

सर्व एव च वर्ज्याः स्युः शीतगात्रेषु देहिषु ॥ (७८।२)

एवंविधो भवेद्यस्तु मदिरामयपीडितः । (७९।१)

प्रशान्तोपद्रवे चापि शोधनं प्राप्तमाचरेत् ॥ (७९।२)

सजीरकाण्यार्द्रकशृङ्गवेरसौवर्चलान्यर्धजलप्लुतानि । (८०।१)

मद्यानि हृद्यान्यथ गन्धवन्ति पीतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम् ॥ (८०।२)

जलप्लुतश्चन्दनभूषिताङ्गः स्रग्वी सभक्तां पिशितोपदंशाम् । (८१।१)

पिबेत् सुरां नैव लभेत रोगान् मनोऽनुविघ्नं च मदं न याति ॥ (८१।२)