अथातो ऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच प्रागभिहितः प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक्पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकप्रभावकर्माणीच्छामि ज्ञातुं न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्माद् अन्नपानविधिम् उपदिशतु मे भगवान् इत्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः अथ खलु वत्स सुश्रुत यथाप्रश्नमुच्यमानम् उपधारयस्व ॥ (३।१)

तत्र लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पकदीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः ॥ (४।१)

मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः । (५।१)

पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः ॥ (५।२)

तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः । (६।१)

चक्षुष्यो वर्णबलकृत् स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः ॥ (६।२)

व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः । (७।१)

तस्माद् अल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयो ऽवराः ॥ (७।२)

षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः ॥ (८।१)

रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः । (९।१)

शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः ॥ (९।२)

षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः । (१०।१)

मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः ॥ (१०।२)

विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः । (११।१)

शेषास्त्वल्पान्तरगुणाः षष्टिकाः क्रमशो गुणैः ॥ (११।२)

कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः ॥ (१२।१)

कषायमधुराः पाके ऽमधुरा वीर्यतो ऽहिमाः । (१३।१)

अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर् बद्धवर्चसः ॥ (१३।२)

कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः । (१४।१)

तस्माद् अल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयो ऽपरे ॥ (१४।२)

दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः । (१५।१)

कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः ॥ (१५।२)

स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः । (१६।१)

किंचित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः ॥ (१६।२)

कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः । (१७।१)

ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ॥ (१७।२)

रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः । (१८।१)

अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः ॥ (१८।२)

शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः । (१९।१)

तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः ॥ (१९।२)

विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः । (२०।१)

तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते ॥ (२०।२)

अथ कुधान्यवर्गः । (२१।१)

कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानान्दीमुखीकुरुविन्दगवेधुकसरवरुकतोदपर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः ॥ (२१।२)

उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः । (२२।१)

श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः ॥ (२२।२)

कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः । (२३।१)

कोद्रवश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः ॥ (२३।२)

कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः । (२४।१)

यथोत्तरम् प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः ॥ (२४।२)

मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा । (२५।१)

विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः ॥ (२५।२)

रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णाः कटुपाकिनः । (२६।१)

बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः ॥ (२६।२)

मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः ॥ (२७।१)

कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः । (२८।१)

बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा ॥ (२८।२)

नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनः । (२९।१)

प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ॥ (२९।२)

विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः । (३०।१)

मकुष्ठकाः कृमिकराः कलायाः प्रचुरानिलाः ॥ (३०।२)

आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी । (३१।१)

वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ॥ (३१।२)

कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः । (३२।१)

त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ॥ (३२।२)

हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः । (३३।१)

ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारकाः ॥ (३३।२)

माषो गुरुर्भिन्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरो ऽनिलघ्नः । (३४।१)

संतर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ॥ (३४।२)

कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता । (३५।१)

स्वादुर्विपाके मधुरो ऽलसान्द्रः संतर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ॥ (३५।२)

माषैः समानं फलम् आत्मगुप्तमुक्तं च काकाण्डफलं तथैव । (३६।१)

आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च ॥ (३६।२)

उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः । (३७।१)

शुक्राश्मरीगुल्मनिषूदनश्च सांग्राहिकः पीनसकासहारी ॥ (३७।२)

आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च । (३८।१)

कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः ॥ (३८।२)

ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः सांग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः । (३९।१)

तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणालेपन एव पथ्यः ॥ (३९।२)

दन्त्यो ऽग्निमेधाजननो ऽल्पमूत्रस्त्वच्यो ऽथ केश्यो ऽनिलहा गुरुश्च । (४०।१)

तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास्तथान्ये ॥ (४०।२)

यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी । (४१।१)

व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातवर्चाः ॥ (४१।२)

स्थैर्याग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सपिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च । (४२।१)

मेदोमरुत्तृड्ढरणो ऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च ॥ (४२।२)

एभिर् गुणैर् हीनतरैस्तु किंचिद्विद्याद्यवेभ्यो ऽतियवानशेषैः । (४३।१)

गोधूम उक्तो मधुरो गुरुश्च बल्यः स्थिरः शुक्ररुचिप्रदश्च ॥ (४३।२)

स्निग्धो ऽतिशीतो ऽनिलपित्तहन्ता संधानकृत् श्लेष्मकरः सरश्च । (४४।१)

रूक्षः कषायो विषशोषशुक्रबलासदृष्टिक्षयकृद् विदाही ॥ (४४।२)

कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रबन्धविण्मारुतपित्तलश्च । (४५।१)

सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति ये ऽनेकविधास्तु शिम्बाः ॥ (४५।२)

यथोदितास्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयाः कटूष्णा रसपाकयोश्च । (४६।१)

सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः कुशिम्बिवल्लीप्रभवास्तु शिम्बाः ॥ (४६।२)

ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च । (४७।१)

विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा विष्टभ्य जीर्यन्त्यनिलप्रदाश्च ॥ (४७।२)

रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च सर्वे स्मृता वैदलिकास्तु शिम्बाः । (४८।१)

कटुर्विपाके कटुकः कफघ्नो विदाहिभावादहितः कुसुम्भः ॥ (४८।२)

उष्णातसी स्वादुरसानिलघ्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके । (४९।१)

पाके रसे चापि कटुः प्रदिष्टः सिद्धार्थकः शोणितपित्तकोपी । (४९।२)

तीक्ष्णोष्णरूक्षः कफमारुतघ्नस् तथागुणश् चासितसर्षपो ऽपि ॥ (४९।३)

अनार्तवं व्याधिहतम् अपर्यागतम् एव च । (५०।१)

अभूमिजं नवं चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ॥ (५०।२)

नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् । (५१।१)

विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ॥ (५१।२)

शाल्यादेः सर्षपान्तस्य विविधस्यास्य भागशः । (५२।१)

कालप्रमाणसंस्कारमात्राः सम्परिकीर्तिताः ॥ (५२।२)

अथोर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः । (५३।१)

तद्यथा जलेशया आनूपा ग्राम्याः क्रव्यभुज एकशफा जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गाः । (५३।२)

एतेषां वर्गाणामुत्तरोत्तरं प्रधानतमाः । (५३।३)

ते पुनर्द्विविधा जाङ्गला आनूपाश्चेति । (५३।४)

तत्र जाङ्गलवर्गो ऽष्टविधः । (५३।५)

तद्यथा जङ्घाला विष्किराः प्रतुदा गुहाशयाः प्रसहाः पर्णमृगा बिलेशया ग्राम्याश्चेति । (५३।६)

तेषां जङ्घालविष्किरौ प्रधानतमौ ॥ (५३।७)

ताव् एणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्कमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च ॥ (५४।१)

कषायो मधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफरोगहा । (५५।१)

संग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ॥ (५५।२)

मधुरो मधुरः पाके दोषघ्नो ऽनलदीपनः । (५६।१)

शीतलो बद्धविण्मूत्रः सुगन्धिर्हरिणो लघुः ॥ (५६।२)

एणः कृष्णस्तयोर् ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते । (५७।१)

यो न कृष्णो न ताम्रश्च कुरङ्गः सो ऽभिधीयते ॥ (५७।२)

शीतासृक्पित्तशमनी विज्ञेया मृगमातृका । (५८।१)

सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत् ॥ (५८।२)

लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकचकोरकलविङ्कमयूरक्रकरोपचक्रकुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस् त्र्याहला विष्किराः ॥ (५९।१)

लघवः शीतमधुराः कषाया दोषनाशनाः । (६०।१)

संग्राही दीपनश्चैव कषायमधुरो लघुः । (६०।२)

लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते च पूजितः ॥ (६०।३)

ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्धनः । (६१।१)

तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ॥ (६१।२)

रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः । (६२।१)

कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते ॥ (६२।२)

हिक्काश्वासानिलहरो विशेषाद्गौरतित्तिरिः । (६३।१)

वातपित्तहरा वृष्या मेधाग्निबलवर्धनाः ॥ (६३।२)

लघवः क्रकरा हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः । (६४।१)

कषायः स्वादुलवणस्त्वच्यः केश्यो ऽरुचौ हितः ॥ (६४।२)

मयूरः स्वरमेधाग्निदृक्श्रोत्रेन्द्रियदार्ढ्यकृत् । (६५।१)

स्निग्धोष्णो ऽनिलहा वृष्यः स्वेदस्वरबलावहः ॥ (६५।२)

बृंहणः कुक्कुटो वन्यस्तद्वद्ग्राम्यो गुरुस्तु सः । (६६।१)

वातरोगक्षयवमीविषमज्वरनाशनः ॥ (६६।२)

कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डिमाणवकशतपत्रकमातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः प्रतुदाः ॥ (६७।१)

कषायमधुरा रूक्षाः फलाहारा मरुत्कराः । (६८।१)

पित्तश्लेष्महराः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः ॥ (६८।२)

सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकः । (६९।१)

कषायस्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ॥ (६९।२)

रक्तपित्तप्रशमनः कषायविशदो ऽपि च । (७०।१)

विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः स्मृतः ॥ (७०।२)

कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्धनः । (७१।१)

रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ॥ (७१।२)

गुहाशयाःसिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः ॥ (७२।१)

मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः । (७३।१)

उष्णवीर्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम् ॥ (७३।२)

प्रसहाःकाककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः ॥ (७४।१)

एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः । (७५।१)

रसवीर्यविपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः ॥ (७५।२)

मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः ॥ (७६।१)

मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः । (७७।१)

सृष्टमूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशनाः ॥ (७७।२)

श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रियकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः ॥ (७८।१)

वर्चोमूत्रं संहतं कुर्युरेते वीर्ये चोष्णाः पूर्ववत् स्वादुपाकाः । (७९।१)

वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते च कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाश्च ॥ (७९।२)

कषायमधुरस्तेषां शशः पित्तकफापहः । (८०।१)

नातिशीतलवीर्यत्वाद् वातसाधारणो मतः ॥ (८०।२)

गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका स्मृता । (८१।१)

वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी ॥ (८१।२)

शल्यकः स्वादुपित्तघ्नो लघुः शीतो विषापहः । (८२।१)

प्रियको मारुते पथ्यो ऽजगरस्त्वर्शसां हितः ॥ (८२।२)

दुर्नामानिलदोषघ्नाः कृमिदूषीविषापहाः । (८३।१)

चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्धनाः ॥ (८३।२)

दर्वीकरा दीपकाश्च तेषूक्ताः कटुपाकिनः । (८४।१)

मधुराश्चातिचक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमारुताः ॥ (८४।२)

अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदःपुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः ॥ (८५।१)

ग्राम्या वातहराः सर्वे बृंहणाः कफपित्तलाः । (८६।१)

मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्धनाः ॥ (८६।२)

नातिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः । (८७।१)

छगलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः ॥ (८७।२)

बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मावहं गुरु । (८८।१)

मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यम् औरभ्रसदृशं गुणैः ॥ (८८।२)

श्वासकासप्रतिश्यायविषमज्वरनाशनम् । (८९।१)

श्रमात्यग्निहितं गव्यं पवित्रमनिलापहम् ॥ (८९।२)

औरभ्रवत् सलवणं मांसमेकशफोद्भवम् । (९०।१)

अल्पाभिष्यन्द्ययं वर्गो जाङ्गलः समुदाहृतः ॥ (९०।२)

दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः । (९१।१)

ये मृगाश्च विहङ्गाश्च ते ऽल्पाभिष्यन्दिनो मताः ॥ (९१।२)

अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः । (९२।१)

ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते ॥ (९२।२)

आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः । (९३।१)

तद्यथा कूलचराः प्लवाः कोशस्थाः पादिनो मत्स्याश्चेति ॥ (९३।२)

तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखड्गिगोकर्णकालपुच्छकोद्रन्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ॥ (९४।१)

वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः । (९५।१)

शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्धनाः ॥ (९५।२)

विरूक्षणो लेखनश्च वीर्योष्णः पित्तदूषणः । (९६।१)

स्वाद्वम्ललवणस्तेषां गजः श्लेष्मानिलापहः ॥ (९६।२)

गवयस्य तु मांसं हि स्निग्धं मधुरकासजित् । (९७।१)

विपाके मधुरं चापि व्यवायस्य तु वर्धनम् ॥ (९७।२)

स्निग्धोष्णमधुरो वृष्यो महिषस्तर्पणो गुरुः । (९८।१)

निद्रापुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनो मांसदार्ढ्यकृत् ॥ (९८।२)

रुरोर् मांसं समधुरं कषायानुरसं स्मृतम् । (९९।१)

वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ॥ (९९।२)

तथा चमरमांसं तु स्निग्धं मधुरकासजित् । (१००।१)

विपाके मधुरं चापि वातपित्तप्रणाशनम् ॥ (१००।२)

सृमरस्य तु मांसं च कषायानुरसं स्मृतम् । (१०१।१)

वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ॥ (१०१।२)

स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु । (१०२।१)

श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम् ॥ (१०२।२)

कफघ्नम् खड्गिपिशितं कषायमनिलापहम् । (१०३।१)

पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम् ॥ (१०३।२)

गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् । (१०४।१)

विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तविनाशनम् ॥ (१०४।२)

हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुखनन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः संघातचारिणः ॥ (१०५।१)

रक्तपित्तहराः शीताः स्निग्धा वृष्या मरुज्जितः । (१०६।१)

सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ॥ (१०६।२)

गुरूष्णमधुरः स्निग्धः स्वरवर्णबलप्रदः । (१०७।१)

बृंहणः शुक्रलस्तेषां हंसो वातविकारनुत् ॥ (१०७।२)

शङ्खशङ्खनखशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः ॥ (१०८।१)

कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः ॥ (१०९।१)

शङ्खकूर्मादयः स्वादुरसपाका मरुन्नुदः । (११०।१)

शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ॥ (११०।२)

कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः कोष्णो ऽनिलापहः । (१११।१)

शुक्लः संधानकृत् सृष्टविण्मूत्रो ऽनिलपित्तहा ॥ (१११।२)

मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च ॥ (११२।१)

तत्र नादेयाः रोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्यकृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयो नादेयाः ॥ (११३।१)

नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाः । (११४।१)

रक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्चसः ॥ (११४।२)

कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः । (११५।१)

रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपनः ॥ (११५।२)

पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिताशनः । (११६।१)

दूषयेद्रक्तपित्तं तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ । (११६।२)

मुरलो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ॥ (११६।३)

सरस्तडागसम्भूताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः । (११७।१)

महाह्रदेषु बलिनः स्वल्पे ऽम्भस्यबलाः स्मृताः ॥ (११७।२)

तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलनन्दिवारलकमकरगर्गरकचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः ॥ (११८।१)

सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः । (११९।१)

उष्णा वातहरा वृष्या वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ॥ (११९।२)

बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्रजाः । (१२०।१)

समुद्रजेभ्यो नादेया बृंहणत्वाद् गुणोत्तराः ॥ (१२०।२)

तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तराः । (१२१।१)

स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर् वाप्या गुणाधिकाः ॥ (१२१।२)

नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः । (१२२।१)

सरस्तडागजानां तु विशेषेण शिरो लघु ॥ (१२२।२)

अदूरगोचरा यस्मात्तस्माद् उत्सोदपानजाः । (१२३।१)

किंचिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते ॥ (१२३।२)

अधस्ताद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सरसिजाः स्मृताः । (१२४।१)

उरोविचरणात्तेषां पूर्वमङ्गं लघु स्मृतम् ॥ (१२४।२)

इत्यानूपो महाभिष्यन्दिमांसवर्गो व्याख्यातः ॥ (१२५।१)

तत्र शुष्कपूतिव्याधितविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबालानाम् असात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि यस्माद् विगतव्यापन्नापहतपरिणताल्पासंपूर्णवीर्यत्वाद् दोषकराणि भवन्ति एभ्यो ऽन्येषामुपादेयं मांसम् इति ॥ (१२६।१)

अरोचकं प्रतिश्यायं गुरु शुष्कं प्रकीर्तितम् । (१२७।१)

विषव्याधिहतं मृत्युं बालं छर्दिं च कोपयेत् ॥ (१२७।२)

कासश्वासकरं वृद्धं त्रिदोषं व्याधिदूषितम् । (१२८।१)

क्लिन्नमुत्क्लेशजननं कृशं वातप्रकोपणम् ॥ (१२८।२)

स्त्रियश् चतुष्पात्सु पुमांसो विहङ्गेषु महाशरीरेष्वल्पशरीरा अल्पशरीरेषु महाशरीराः प्रधानतमाः एवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराः प्रधानतमाः ॥ (१२९।१)

स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवम् उपदेक्ष्यामः । (१३०।१)

तद्यथा रक्तादिषु शुक्रान्तेषु धातुषूत्तरोत्तरा गुरुतरास्तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकालेयकयकृदन्त्राणि ॥ (१३०।२)

शिरः स्कन्धं कटी पृष्ठं सक्थिनी चात्मपक्षयोः । (१३१।१)

गुरुपूर्वं विजानीयाद्धातवस्तु यथोत्तरम् ॥ (१३१।२)

सर्वस्य प्राणिनो देहे मध्यो गुरुरुदाहृतः । (१३२।१)

पूर्वभागो गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम् ॥ (१३२।२)

उरोग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् । (१३३।१)

पक्षोत्क्षेपात्समो दृष्टो मध्यभागस्तु पक्षिणाम् ॥ (१३३।२)

अतीव रूक्षं मांसं तु विहङ्गानां फलाशिनाम् । (१३४।१)

बृंहणं मांसमत्यर्थं खगानां पिशिताशिनाम् ॥ (१३४।२)

मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं धान्यचारिणाम् । (१३५।१)

जलजानूपजा ग्राम्याः क्रव्यादैकशफास्तथा ॥ (१३५।२)

प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसंज्ञिताः । (१३६।१)

प्रतुदा विष्किराश्चैव लघवः स्युर्यथोत्तरम् । (१३६।२)

अल्पाभिष्यन्दिनश्चैव यथापूर्वमतो ऽन्यथा ॥ (१३६।३)

प्रमाणाधिकास्तु स्वजातौ चाल्पसारा गुरवश्च । (१३७।१)

सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेषु ये प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीत प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसम् इति ॥ (१३७।२)

भवति चात्र । (१३८।१)

चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रियाः । (१३८।२)

लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ॥ (१३८।३)

अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः । (१३९।१)

तद्यथा दाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौवीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रातककरमर्दप्रियालनारङ्गजम्बीरलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतिन्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि ॥ (१३९।२)

अम्लानि रसतः पाके गुरूण्युष्णानि वीर्यतः । (१४०।१)

पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणि च ॥ (१४०।२)

कषायानुरसं तेषां दाडिमं नातिपित्तलम् । (१४१।१)

दीपनीयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ॥ (१४१।२)

द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लम् एव च । (१४२।१)

त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ॥ (१४२।२)

अम्लं समधुरं तिक्तं कषायं कटुकं सरम् । (१४३।१)

चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम् ॥ (१४३।२)

हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः । (१४४।१)

कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्यो ऽभ्यधिकं च तत् ॥ (१४४।२)

कर्कन्धुकोलबदरमामं पित्तकफावहम् । (१४५।१)

पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ॥ (१४५।२)

पुरातनं तृट्शमनं श्रमघ्नं दीपनं लघु । (१४६।१)

सौवीरं बदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ॥ (१४६।२)

कषायं स्वादु संग्राहि शीतं सिञ्चितिकाफलम् । (१४७।१)

आमं कपित्थम् अस्वर्यं कफघ्नं ग्राहि वातलम् ॥ (१४७।२)

कफानिलहरं पक्वं मधुराम्लरसं गुरु । (१४८।१)

श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ॥ (१४८।२)

लघ्वम्लं दीपनं हृद्यं मातुलुङ्गमुदाहृतम् । (१४९।१)

त्वक् तिक्ता दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहा ॥ (१४९।२)

स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं मांसं मारुतपित्तजित् । (१५०।१)

मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ॥ (१५०।२)

दीपनं लघु संग्राहि गुल्मार्शोघ्नं तु केसरम् । (१५१।१)

शूलाजीर्णविबन्धेषु मन्दे ऽग्नौ कफमारुते ॥ (१५१।२)

अरुचौ च विशेषेण रसस्तस्योपदिश्यते । (१५२।१)

पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेसरम् ॥ (१५२।२)

हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् । (१५३।१)

कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं बृंहणं गुरु ॥ (१५३।२)

पित्ताविरोधि सम्पक्वमाम्रं शुक्रविवर्धनम् । (१५४।१)

बृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्यति ॥ (१५४।२)

आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्धनम् । (१५५।१)

त्रिदोषविष्टम्भकरं लकुचं शुक्रनाशनम् ॥ (१५५।२)

अम्लं तृषापहं रुच्यं पित्तकृत् करमर्दकम् । (१५६।१)

वातपित्तहरं वृष्यं प्रियालं गुरु शीतलम् ॥ (१५६।२)

हृद्यं स्वादु कषायाम्लं भव्यमास्यविशोधनम् । (१५७।१)

पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥ (१५७।२)

पारावतं समधुरं रुच्यमत्यग्निवातनुत् । (१५८।१)

गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकं तथा ॥ (१५८।२)

वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलासकृत् । (१५९।१)

ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ॥ (१५९।२)

तस्माद् अल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलम् उच्यते । (१६०।१)

अम्लीकायाः फलं पक्वं तद्वद्भेदि तु केवलम् ॥ (१६०।२)

अम्लं समधुरं हृद्यं विशदं भक्तरोचनम् । (१६१।१)

वातघ्नं दुर्जरं प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु ॥ (१६१।२)

तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् । (१६२।१)

वातश्लेष्मविबन्धघ्नं जम्बीरं गुरु पित्तकृत् । (१६२।२)

ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ॥ (१६२।३)

क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गुपरूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि ॥ (१६३।१)

फलान्येतानि शीतानि कफपित्तहराणि च । (१६४।१)

संग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुरानि च ॥ (१६४।२)

क्षीरवृक्षफलं तेषां गुरु विष्टम्भि शीतलम् । (१६५।१)

कषायं मधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ॥ (१६५।२)

अत्यर्थं वातलं ग्राहि जाम्बवं कफपित्तजित् । (१६६।१)

स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु ॥ (१६६।२)

कषायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् । (१६७।१)

अम्लोष्णं लघु संग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्धनम् ॥ (१६७।२)

आमं कषायं संग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् । (१६८।१)

विपाके गुरु संपक्वं मधुरं कफपित्तजित् ॥ (१६८।२)

मधुरं च कषायं च स्निग्धं संग्राहि बाकुलम् । (१६९।१)

स्थिरीकरं च दन्तानां विशदं फलम् उच्यते ॥ (१६९।२)

सकषायं हिमं स्वादु धान्वनं कफवातजित् । (१७०।१)

तद्वद्गाङ्गेरुकं विद्यादश्मन्तकफलानि च ॥ (१७०।२)

विष्टम्भि मधुरं स्निग्धं फल्गुजं तर्पणं गुरु । (१७१।१)

अत्यम्लमीषन्मधुरं कषायानुरसं लघु ॥ (१७१।२)

वातघ्नं पित्तजननमामं विद्यात् परूषकम् । (१७२।१)

तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम् ॥ (१७२।२)

विपाके मधुरं शीतं रक्तपित्तप्रसादनम् । (१७३।१)

पौष्करं स्वादु विष्टम्भि बल्यं कफकरं गुरु ॥ (१७३।२)

कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं संग्राहि दीपनम् । (१७४।१)

कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ॥ (१७४।२)

विद्यात्तदेव संपक्वं मधुरानुरसं गुरु । (१७५।१)

विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ॥ (१७५।२)

बिम्बीफलं साश्वकर्णं स्तन्यकृत् कफपित्तजित् । (१७६।१)

तृड्दाहज्वरपित्तासृक्कासश्वासक्षयापहम् ॥ (१७६।२)

तालनारिकेलपनसमौचप्रभृतीनि ॥ (१७७।१)

स्वादुपाकरसान्याहुर्वातपित्तहराणि च । (१७८।१)

बलप्रदानि स्निग्धानि बृंहणानि हिमानि च ॥ (१७८।२)

फलं स्वादुरसं तेषां तालजं गुरु पित्तजित् । (१७९।१)

तद्बीजं स्वादुपाकं च मूत्रलं वातपित्तजित् ॥ (१७९।२)

नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् । (१८०।१)

बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम् ॥ (१८०।२)

पनसं सकषायं तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु । (१८१।१)

मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् । (१८१।२)

रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु ॥ (१८१।३)

द्राक्षाकाश्मर्यखर्जूरमधूकपुष्पप्रभृतीनि ॥ (१८२।१)

रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च । (१८३।१)

तेषां द्राक्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला ॥ (१८३।२)

रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा । (१८४।१)

हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम् ॥ (१८४।२)

केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलम् उच्यते । (१८५।१)

क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ॥ (१८५।२)

रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तजित् । (१८६।१)

बृंहणीयमहृद्यं च मधूककुसुमं गुरु । (१८६।२)

वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते ॥ (१८६।३)

वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि ॥ (१८७।१)

पित्तश्लेष्महराण्याहुः स्निग्धोष्णानि गुरूणि च । (१८८।१)

बृंहणान्यनिलघ्नानि बल्यानि मधुराणि च ॥ (१८८।२)

कषायं कफपित्तघ्नं किंचित्तिक्तं रुचिप्रदम् । (१८९।१)

हृद्यं सुगन्धि विशदं लवलीफलम् उच्यते ॥ (१८९।२)

वसिरं शीतपाक्यं च सारुष्करनिबन्धनम् । (१९०।१)

विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं शीतलं वातकोपनम् ॥ (१९०।२)

विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तप्रसादनम् । (१९१।१)

ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ॥ (१९१।२)

शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद्गुरु । (१९२।१)

स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मघ्नमैङ्गुदम् ॥ (१९२।२)

शमीफलं गुरु स्वादु रूक्षोष्णं केशनाशनम् । (१९३।१)

गुरु श्लेष्मातकफलं कफकृन्मधुरं हिमम् ॥ (१९३।२)

करीराक्षिकपीलूनि तृणशून्यफलानि च । (१९४।१)

स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च ॥ (१९४।२)

तिक्तं पित्तकरं तेषां सरं कटुविपाकि च । (१९५।१)

तीक्ष्णोष्णं कटुकं पीलु सस्नेहं कफवातजित् ॥ (१९५।२)

आरुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि तथैव च । (१९६।१)

उष्णं कृमिज्वरानाहमेहोदावर्तनाशनम् । (१९६।२)

कुष्ठगुल्मोदरार्शोघ्नं कटुपाकि तथैव च ॥ (१९६।३)

अङ्कोलस्य फलं विस्रं गुरु श्लेष्महरं हिमम् । (१९७।१)

करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् ॥ (१९७।२)

रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् । (१९८।१)

तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं कृमिनाशनम् ॥ (१९८।२)

व्रण्यमुष्णं सरं मेध्यं दोषघ्नं शोफकुष्ठनुत् । (१९९।१)

कषायं दीपनं चाम्लं चक्षुष्यं चाभयाफलम् ॥ (१९९।२)

भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यं क्रिमिनाशनम् । (२००।१)

चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित् ॥ (२००।२)

कफपित्तहरं रूक्षं वक्त्रक्लेदमलापहम् । (२०१।१)

कषायमीषन्मधुरं किंचित् पूगफलं सरम् ॥ (२०१।२)

जातीकोशो ऽथ कर्पूरं जातीकटुकयोः फलम् । (२०२।१)

कक्कोलकं लवङ्गं च तिक्तं कटु कफापहम् ॥ (२०२।२)

लघु तृष्णापहं वक्त्रक्लेददौर्गन्ध्यनाशनम् । (२०३।१)

सतिक्तः सुरभिः शीतः कर्पूरो लघुलेखनः ॥ (२०३।२)

तृष्णायां मुखशोषे च वैरस्ये चापि पूजितः । (२०४।१)

लताकस्तूरिका तद्वच्छीता बस्तिविशोधनी ॥ (२०४।२)

प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः । (२०५।१)

वैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ॥ (२०५।२)

कषायमधुरो मज्जा कोलानां पित्तनाशनः । (२०६।१)

तृष्णाछर्द्यनिलघ्नश्च तद्वदामलकस्य च ॥ (२०६।२)

बीजपूरकशम्याकमज्जा कोशाम्रसंभवः । (२०७।१)

स्वादुपाको ऽग्निबलकृत् स्निग्धः पित्तानिलापहः ॥ (२०७।२)

यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् । (२०८।१)

तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानम् अपि निर्दिशेत् ॥ (२०८।२)

फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् । (२०९।१)

बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् । (२०९।२)

ग्राह्युष्णं दीपनं तद्धि कषायं कटु तिक्तकम् ॥ (२०९।३)

व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतम् अकालजम् । (२१०।१)

वर्जनीयं फलं सर्वमपर्यागतम् एव च ॥ (२१०।२)

शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः । (२११।१)

तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि ॥ (२११।२)

पित्तघ्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च । (२१२।१)

सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च ॥ (२१२।२)

पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम् । (२१३।१)

शुक्लं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम् ॥ (२१३।२)

सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम् । (२१४।१)

दृष्टिशुक्रक्षयकरं कालिन्दं कफवातकृत् ॥ (२१४।२)

अलाबुर्भिन्नविट्का तु रूक्षा गुर्व्यतिशीतला । (२१५।१)

तिक्तालाबुरहृद्या तु वामिनी वातपित्तजित् ॥ (२१५।२)

त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि ॥ (२१६।१)

स्वादुतिक्तरसान्याहुः कफवातकराणि च । (२१७।१)

सृष्टमूत्रपुरीषाणि रक्तपित्तहराणि च ॥ (२१७।२)

बालं सुनीलं त्रपुसं तेषां पित्तहरं स्मृतम् । (२१८।१)

तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ॥ (२१८।२)

एर्वारुकं सकर्कारु संपक्वं कफवातकृत् । (२१९।१)

सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ॥ (२१९।२)

सक्षारं मधुरं चैव शीर्णवृन्तं कफापहम् । (२२०।१)

भेदनं दीपनं हृद्यम् आनाहाष्ठीलनुल् लघु ॥ (२२०।२)

पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्रकहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभूस्तृणसुगन्धककासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफणिज्झकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिकावर्षाभूचित्रकमूलकलशुनपलाण्डुकलायप्रभृतीनि ॥ (२२१।१)

कटून्युष्णानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च । (२२२।१)

कृतान्नेषूपयुज्यन्ते संस्कारार्थमनेकधा ॥ (२२२।२)

तेषां गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा । (२२३।१)

शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी ॥ (२२३।२)

स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रसेकि च । (२२४।१)

कटूष्णं लघु तच्छुष्कमवृष्यं कफवातजित् ॥ (२२४।२)

नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् । (२२५।१)

गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ॥ (२२५।२)

नागरं कफवातघ्नं विपाके मधुरं कटु । (२२६।१)

वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ॥ (२२६।२)

कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलनुत् । (२२७।१)

कटूष्णं रोचनम् हृद्यं वृष्यं चैवार्द्रकं स्मृतम् ॥ (२२७।२)

लघूष्णं पाचनम् हिङ्गु दीपनं कफवातजित् । (२२८।१)

कटु स्निग्धं सरं तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ॥ (२२८।२)

तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके रुच्यं पित्ताग्निवर्धनम् । (२२९।१)

कटु श्लेष्मानिलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम् ॥ (२२९।२)

कारवी करवी तद्वद्विज्ञेया सोपकुञ्चिका । (२३०।१)

भक्ष्यव्यञ्जनभोज्येषु विविधेष्ववचारिता ॥ (२३०।२)

आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्यात् स्वादुसौगन्ध्यहृद्यताम् । (२३१।१)

सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृड्दाहनाशनी ॥ (२३१।२)

दोषघ्नी कटुका किंचित् तिक्ता स्रोतोविशोधनी । (२३२।१)

जम्बीरः पाचनस्तीक्ष्णः कृमिवातकफापहः ॥ (२३२।२)

सुरभिर् दीपनो रुच्यो मुखवैशद्यकारकः । (२३३।१)

कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः ॥ (२३३।२)

पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः । (२३४।१)

तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद्गरनाशनः ॥ (२३४।२)

कफघ्ना लघवो रूक्षास्तीक्ष्णोष्णाः पित्तवर्धनाः । (२३५।१)

कटुपाकरसाश्चैव सुरसार्जकभूस्तृणाः ॥ (२३५।२)

मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः । (२३६।१)

विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दकः ॥ (२३६।२)

कटुः सक्षारमधुरः शिग्रुस्तिक्तो ऽथ पिच्छिलः । (२३७।१)

मधुशिग्रुः सरस्तिक्तः शोफघ्नो दीपनः कटुः ॥ (२३७।२)

विदाहि बद्धविण्मूत्रं रूक्षं तीक्ष्णोष्णम् एव च । (२३८।१)

त्रिदोषं सार्षपं शाकं गाण्डीरं वेगनाम च ॥ (२३८।२)

चित्रकस्तिलपर्णी च कफशोफहरे लघू । (२३९।१)

वर्षाभूः कफवातघ्नी हिता शोफोदरार्शसाम् ॥ (२३९।२)

कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी । (२४०।१)

सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका ॥ (२४०।२)

महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् । (२४१।१)

तदेव स्नेहसिद्धं तु पित्तनुत् कफवातजित् ॥ (२४१।२)

त्रिदोषशमनं शुष्कं विषदोषहरं लघु । (२४२।१)

विष्टम्भि वातलं शाकं शुष्कमन्यत्र मूलकात् ॥ (२४२।२)

पुष्पं च पत्रं च फलं तथैव यथोत्तरम् ते गुरवः प्रदिष्टाः । (२४३।१)

तेषां तु पुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ च ॥ (२४३।२)

स्निग्धोष्णतीक्ष्णः कटुपिच्छिलश्च गुरुः सरः स्वादुरसश्च बल्यः । (२४४।१)

वृष्यश्च मेधास्वरवर्णचक्षुर्भग्नास्थिसंधानकरो रसोनः ॥ (२४४।२)

हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् । (२४५।१)

दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति ॥ (२४५।२)

नात्युष्णवीर्यो ऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च । (२४६।१)

बलावहः पित्तकरो ऽथ किंचित् पलाण्डुरग्निं च विवर्धयेत्तु ॥ (२४६।२)

स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकर्ता बल्यो ऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च । (२४७।१)

स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः स पिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः ॥ (२४७।२)

कलायशाकं पित्तघ्नं कफघ्नं वातलं गुरु । (२४८।१)

कषायानुरसं चैव विपाके मधुरं च तत् ॥ (२४८।२)

चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदीभल्लातकछगलान्त्रीवृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्रसवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि ॥ (२४९।१)

कषायस्वादुतिक्तानि रक्तपित्तहराणि च । (२५०।१)

कफघ्नान्यनिलं कुर्युः संग्राहीणि लघूनि च ॥ (२५०।२)

लघुः पाके च जन्तुघ्नः पिच्छिलो व्रणिनां हितः । (२५१।१)

कषायमधुरो ग्राही चुच्चूस्तेषां त्रिदोषहा ॥ (२५१।२)

चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती समुदाहृता । (२५२।१)

वृक्षादनी वातहरा फञ्जी त्वल्पबला मता ॥ (२५२।२)

क्षीरवृक्षोत्पलादीनां कषायाः पल्लवाः स्मृताः । (२५३।१)

शीताः संग्राहिणः शस्ता रक्तपित्तातिसारिणाम् ॥ (२५३।२)

पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि ॥ (२५४।१)

उष्णानि स्वादुतिक्तानि वातप्रशमनानि च । (२५५।१)

तेषु पौनर्नवं शाकं विशेषाच्छोफनाशनम् ॥ (२५५।२)

तण्डुलीयकोपोदिकाश्वबलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभृतीनि ॥ (२५६।१)

सृष्टमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च । (२५७।१)

मन्दवातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च ॥ (२५७।२)

मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः । (२५८।१)

तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः ॥ (२५८।२)

स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा । (२५९।१)

उपोदिका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा ॥ (२५९।२)

कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्धनः । (२६०।१)

सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः सरः ॥ (२६०।२)

चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत् । (२६१।१)

वातकृद्बद्धविण्मूत्रा रूक्षा पित्तकफे हिता । (२६१।२)

शाकमाश्वबलं रूक्षं बद्धविण्मूत्रमारुतम् ॥ (२६१।३)

मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वाकाकमाचीप्रपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिकाफलपटोलवार्ताकुकारवेल्लककटुकिकाकेवुकोरुबूकपर्पटककिराततिक्तकर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरीराटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि ॥ (२६२।१)

रक्तपित्तहराण्याहुर्हृद्यानि सुलघूनि च । (२६३।१)

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च ॥ (२६३।२)

कषाया तु हिता पित्ते स्वादुपाकरसा हिमा । (२६४।१)

लघ्वी मण्डूकपर्णी तु तद्वद्गोजिह्विका मता ॥ (२६४।२)

अविदाही त्रिदोषघ्नः संग्राही सुनिषण्णकः । (२६५।१)

अवल्गुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ॥ (२६५।२)

ईषत्तिक्तं त्रिदोषघ्नं शाकं कटु सतीनजम् । (२६६।१)

नात्युष्णशीतं कुष्ठघ्नं काकमाच्यास्तु तद्विधम् ॥ (२६६।२)

कण्डुकुष्ठकृमिघ्नानि कफवातहराणि च । (२६७।१)

फलानि बृहतीनां तु कटुतिक्तलघूनि च ॥ (२६७।२)

कफपित्तहरं व्रण्यमुष्णं तिक्तमवातलम् । (२६८।१)

पटोलं कटुकं पाके वृष्यं रोचनदीपनम् ॥ (२६८।२)

कफवातहरं तिक्तं रोचनं कटुकं लघु । (२६९।१)

वार्ताकं दीपनं प्रोक्तं जीर्णं सक्षारपित्तलम् । (२६९।२)

तद्वत् कर्कोटकं विद्यात् कारवेल्लकम् एव च ॥ (२६९।३)

अटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः । (२७०।१)

किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ॥ (२७०।२)

कफापहं शाकमुक्तं वरुणप्रपुनाडयोः । (२७१।१)

रूक्षं लघु च शीतं च वातपित्तप्रकोपणम् ॥ (२७१।२)

दीपनं कालशाकं तु गरदोषहरं कटु । (२७२।१)

कौसुम्भं मधुरं रूक्षमुष्णं श्लेष्महरं लघु ॥ (२७२।२)

वातलं नालिकाशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् । (२७३।१)

ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी साम्ला वातकफे हिता । (२७३।२)

उष्णा कषायमधुरा चाङ्गेरी चाग्निदीपनी ॥ (२७३।३)

लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः ॥ (२७४।१)

स्वादुपाकरसाः शीताः कफघ्ना नातिपित्तलाः । (२७५।१)

लवणानुरसा रूक्षाः सक्षारा वातलाः सराः ॥ (२७५।२)

स्वादुतिक्ता कुन्तलिका कषाया सकुरण्टिका । (२७६।१)

संग्राहि शीतलं चापि लघु दोषापहं तथा । (२७६।२)

राजक्षवकशाकं तु शटीशाकं च तद्विधम् ॥ (२७६।३)

स्वादुपाकरसं शाकं दुर्जरं हरिमन्थजम् । (२७७।१)

भेदनं मधुरं रूक्षं कालायम् अतिवातलम् ॥ (२७७।२)

स्रंसनं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् । (२७८।१)

शोफघ्नमुष्णवीर्यं च पत्रं पूतिकरञ्जजम् ॥ (२७८।२)

ताम्बूलपत्रं तीक्ष्णोष्णं कटु पित्तप्रकोपणम् । (२७९।१)

सुगन्धि विशदं तिक्तं स्वर्यं वातकफापहम् ॥ (२७९।२)

स्रंसनं कटुकं पाके कषायं वह्निदीपनम् । (२८०।१)

वक्त्रकण्डूमलक्लेददौर्गन्ध्यादिविशोधनम् ॥ (२८०।२)

कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च ॥ (२८१।१)

आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते ॥ (२८२।१)

करीरमधुशिग्रुकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ॥ (२८३।१)

रक्तवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्कासनस्य च । (२८४।१)

कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ॥ (२८४।२)

सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् । (२८५।१)

मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम् । (२८५।२)

तस्माद् अल्पान्तरगुणे विद्यात् कुवलयोत्पले ॥ (२८५।३)

सिन्धुवारं विजानीयाद्धिमं पित्तविनाशनम् । (२८६।१)

मालतीमल्लिके तिक्ते सौरभ्यात् पित्तनाशने ॥ (२८६।२)

सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च । (२८७।१)

श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम् ॥ (२८७।२)

चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् । (२८८।१)

किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम् ॥ (२८८।२)

यथावृक्षं विजानीयात् पुष्पं वृक्षोचितं तथा । (२८९।१)

मधुशिग्रुकरीराणि कटुश्लेष्महराणि च ॥ (२८९।२)

क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ॥ (२९०।१)

क्षवकं कृमिलं तेषु स्वादुपाकं सपिच्छलम् । (२९१।१)

विष्यन्दि वातलं नातिपित्तश्लेष्मकरं च तत् ॥ (२९१।२)

वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः । (२९२।१)

विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः ॥ (२९२।२)

उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि । (२९३।१)

तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुकं शीतलं च तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च वेणुजातं कषायं वातकोपनं च भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः ॥ (२९३।२)

पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकाणि सर्वदोषप्रकोपणानि ॥ (२९४।१)

विष्टम्भिनः स्मृताः सर्वे वटका वातकोपनाः । (२९५।१)

सिण्डाकी वातला सार्द्रा रुचिष्यानलदीपनी ॥ (२९५।२)

विड्भेदि गुरु रूक्षं च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् । (२९६।१)

सकषायं च सर्वं हि स्वादु शाकमुदाहृतम् । (२९६।२)

पुष्पं पत्रं फलं नालं कन्दाश्च गुरवः क्रमात् ॥ (२९६।३)

कर्कशं परिजीर्णं च कृमिजुष्टमदेशजम् । (२९७।१)

वर्जयेत् पत्रशाकं तद्यदकालविरोहि च ॥ (२९७।२)

कन्दानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः विदारीकन्दशतावरीबिसमृणालशृङ्गाटककशेरुकपिण्डालुकमध्वालुकहस्त्यालुककाष्ठालुकशङ्खालुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि ॥ (२९८।१)

रक्तपित्तहराण्याहुः शीतानि मधुराणि च । (२९९।१)

गुरूणि बहुशुक्राणि स्तन्यवृद्धिकराणि च ॥ (२९९।२)

मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्यो ऽतिमूत्रलः । (३००।१)

विदारीकन्दो बल्यस्तु पित्तवातहरश्च सः ॥ (३००।२)

वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी । (३०१।१)

महती चैव हृद्या च मेधाग्निबलवर्धिनी ॥ (३०१।२)

ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी । (३०२।१)

कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ॥ (३०२।२)

अविदाहि बिसं प्रोक्तं रक्तपित्तप्रसादनम् । (३०३।१)

विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ॥ (३०३।२)

गुरू विष्टम्भिशीतौ च शृङ्गाटककशेरुकौ । (३०४।१)

पिण्डालुकं कफकरं गुरु वातप्रकोपणम् ॥ (३०४।२)

सुरेन्द्रकन्दः श्लेष्मघ्नो विपाके कटुपित्तकृत् । (३०५।१)

वेणोः करीरा गुरवः कफमारुतकोपनाः ॥ (३०५।२)

स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च ॥ (३०६।१)

मानकं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्तितम् । (३०७।१)

स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुदकीलहा ॥ (३०७।२)

कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः । (३०८।१)

कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः ॥ (३०८।२)

वराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः । (३०९।१)

मेहकुष्ठकृमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ॥ (३०९।२)

तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः ॥ (३१०।१)

स्वादुपाकरसानाहू रक्तपित्तहरांस्तथा । (३११।१)

शुक्रलाननिलघ्नांश्च कफवृद्धिकरान् अपि ॥ (३११।२)

बालं ह्यनार्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् । (३१२।१)

कन्दं विवर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ्न रोहति ॥ (३१२।२)

सैन्धवसामुद्रविडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि लवणानि यथोत्तरम् उष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ॥ (३१३।१)

चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् । (३१४।१)

स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ॥ (३१४।२)

सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च । (३१५।१)

भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥ (३१५।२)

सक्षारं दीपनं सूक्ष्मं शूलहृद्रोगनाशनम् । (३१६।१)

रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ॥ (३१६।२)

लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु । (३१७।१)

गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ॥ (३१७।२)

रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च । (३१८।१)

वातघ्नं लघु विष्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ॥ (३१८।२)

लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् । (३१९।१)

सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ॥ (३१९।२)

कफवातक्रिमिहरं लेखनं पित्तकोपनम् । (३२०।१)

दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ॥ (३२०।२)

ऊषसूतं वालुकैलं शैलमूलाकरोद्भवम् । (३२१।१)

लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ॥ (३२१।२)

यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः । (३२२।१)

गुल्मार्शोग्रहणीदोषप्रतिश्यायविनाशनाः । (३२२।२)

क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः ॥ (३२२।३)

ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ । (३२३।१)

शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ॥ (३२३।२)

उष्णो ऽनिलघ्नः प्रक्लेदी चोषक्षारो बलापहः । (३२४।१)

मेदोघ्नः पाकिमः क्षारस्तेषां बस्तिविशोधनः ॥ (३२४।२)

विरूक्षणो ऽनिलकरः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः । (३२५।१)

अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते ॥ (३२५।२)

सुवर्णं स्वादु हृद्यं च बृंहणीयं रसायनम् । (३२६।१)

दोषत्रयापहं शीतं चक्षुष्यं विषसूदनम् ॥ (३२६।२)

रूप्यमम्लं सरं शीतं सस्नेहं पित्तवातनुत् । (३२७।१)

ताम्रं कषायं मधुरं लेखनं शीतलं सरम् ॥ (३२७।२)

सतिक्तं लेखनं कांस्यं चक्षुष्यं कफवातजित् । (३२८।१)

वातकृच्छीतलं लोहं तृष्णापित्तकफापहम् ॥ (३२८।२)

कटु क्रिमिघ्नं लवणं त्रपु सीसं विलेखनम् । (३२९।१)

मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादयः ॥ (३२९।२)

चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः । (३३०।१)

पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ॥ (३३०।२)

धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् । (३३१।१)

आस्वादतो भूतगुणैश्च मत्वा तदादिशेद् द्रव्यम् अनल्पबुद्धिः ॥ (३३१।२)

षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः । (३३२।१)

मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ॥ (३३२।२)

लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैणकपिञ्जलाः । (३३३।१)

मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ॥ (३३३।२)

दाडिमामलकं द्राक्षा खर्जूरं सपरूषकम् । (३३४।१)

राजादनं मातुलुङ्गं फलवर्गे प्रशस्यते ॥ (३३४।२)

सतीनो वास्तुकश्चुच्चूचिल्लीमूलकपोतिकाः । (३३५।१)

मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ॥ (३३५।२)

गव्यं क्षीरं घृतं श्रेष्ठं सैन्धवं लवणेषु च । (३३६।१)

धात्रीदाडिममम्लेषु पिप्पली नागरं कटौ ॥ (३३६।२)

तिक्ते पटोलवार्ताके मधुरे घृतम् उच्यते । (३३७।१)

क्षौद्रं पूगफलं श्रेष्ठं कषाये सपरूषकम् ॥ (३३७।२)

शर्करेक्षुविकारेषु पाने मध्वासवौ तथा । (३३८।१)

परिसंवत्सरं धान्यं मांसं वयसि मध्यमे ॥ (३३८।२)

अपर्युषितमन्नं तु संस्कृतं मात्रया शुभम् । (३३९।१)

फलं पर्यागतं शाकमशुष्कं तरुणं नवम् ॥ (३३९।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि कृतान्नगुणविस्तरम् ॥ (३४०।१)

लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः । (३४१।१)

वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः ॥ (३४१।२)

स्वेदाग्निजननी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी । (३४२।१)

क्षुत्तृट्श्रमग्लानिहरी पेया वातानुलोमनी ॥ (३४२।२)

विलेपी तर्पणी हृद्या ग्राहिणी बलवर्धनी । (३४३।१)

पथ्या स्वादुरसा लघ्वी दीपनी क्षुत्तृषापहा ॥ (३४३।२)

हृद्या संतर्पणी वृष्या बृंहणी बलवर्धनी । (३४४।१)

शाकमांसफलैर् युक्ता विलेप्यम्ला च दुर्जरा ॥ (३४४।२)

सिक्थैर् विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता । (३४५।१)

विलेपी बहुसिक्था स्याद्यवागूर्विरलद्रवा ॥ (३४५।२)

विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः । (३४६।१)

कफपित्तकरी बल्या कृशरानिलनाशनी ॥ (३४६।२)

धौतस्तु विमलः शुद्धो मनोज्ञः सुरभिः समः । (३४७।१)

स्विन्नः सुप्रस्रुतस्तूष्णो विशदस्त्वोदनो लघुः ॥ (३४७।२)

अधौतो ऽप्रस्रुतो ऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः । (३४८।१)

लघुः सुगन्धिः कफहा विज्ञेयो भृष्टतण्डुलः ॥ (३४८।२)

स्नेहैर् मांसैः फलैः कन्दैर् वैदलाम्लैश्च संयुताः । (३४९।१)

गुरवो बृंहणा बल्या ये च क्षीरोपसाधिताः ॥ (३४९।२)

सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत्सूपो लघुर्हितः । (३५०।१)

स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् ॥ (३५०।२)

अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतो ऽन्यथा । (३५१।१)

मांसं स्वभावतो वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् ॥ (३५१।२)

स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लकटुकैः सह । (३५२।१)

सिद्धं मांसं हितं बल्यं रोचनं बृंहणं गुरु ॥ (३५२।२)

तदेव गोरसादानं सुरभिद्रव्यसंस्कृतम् । (३५३।१)

विद्यात्पित्तकफोद्रेकि बलमांसाग्निवर्धनम् ॥ (३५३।२)

परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु । (३५४।१)

रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्धनम् ॥ (३५४।२)

तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वाद् उल्लुप्तमिति पाचकाः । (३५५।१)

परिशुष्कगुणैर् युक्तं वह्नौ पक्वमतो लघु ॥ (३५५।२)

तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम् । (३५६।१)

ज्ञेयं गुरुतरं किंचित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः ॥ (३५६।२)

उल्लुप्तं भर्जितं पिष्टं प्रतप्तं कन्दुपाचितम् । (३५७।१)

परिशुष्कं प्रदिग्धं च शूल्यं यच्चान्यदीदृशम् ॥ (३५७।२)

मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्योष्णं पित्तकृद्गुरु । (३५८।१)

लघ्वग्निदीपनं हृद्यं रुच्यं दृष्टिप्रसादनम् ॥ (३५८।२)

अनुष्णवीर्यं पित्तघ्नं मनोज्ञं घृतसाधितम् । (३५९।१)

प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः ॥ (३५९।२)

वातपित्तश्रमहरो हृद्यो मांसरसः स्मृतः । (३६०।१)

स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् ॥ (३६०।२)

भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम् । (३६१।१)

आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्धनः ॥ (३६१।२)

स दाडिमयुतो वृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः । (३६२।१)

प्रीणनः सर्वभूतानां विशेषान्मुखशोषिणाम् ॥ (३६२।२)

क्षुत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सौरावः स्वादुशीतलः । (३६३।१)

यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् ॥ (३६३।२)

विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् । (३६४।१)

दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः ॥ (३६४।२)

मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम् । (३६५।१)

पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिः समन्वितम् ॥ (३६५।२)

ऐकध्यं पाचयेत्सम्यग्वेसवार इति स्मृतः । (३६६।१)

वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः ॥ (३६६।२)

कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनाम् अपि । (३६७।१)

ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः ॥ (३६७।२)

स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद् रागषाडवः । (३६८।१)

रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् ॥ (३६८।२)

मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः । (३६९।१)

कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते ॥ (३६९।२)

मृद्वीकादाडिमैर् युक्तः स चाप्युक्तो ऽनिलार्दिते । (३७०।१)

रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते ॥ (३७०।२)

पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ । (३७१।१)

पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ ॥ (३७१।२)

श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान् । (३७२।१)

हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलामयान् । (३७२।२)

कुलत्थयूषो ऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः ॥ (३७२।३)

तूणीप्रतूणीकासार्शोगुल्मोदावर्तनाशनः । (३७३।१)

दाडिमामलकैर् यूषो हृद्यः संशमनो लघुः ॥ (३७३।२)

प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नः पित्तवातजित् । (३७४।१)

मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ॥ (३७४।२)

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्यो ऽनिलापहः । (३७५।१)

सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृंहणः प्राणवर्धनः ॥ (३७५।२)

खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ । (३७६।१)

बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लो ऽग्निदीपनः ॥ (३७६।२)

दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः । (३७७।१)

तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः ॥ (३७७।२)

खडाः खडयवाग्वश्च षाडवाः पानकानि च । (३७८।१)

एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ॥ (३७८।२)

अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर् विना । (३७९।१)

विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम् ॥ (३७९।२)

अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरन्वितं च यत् । (३८०।१)

यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम् ॥ (३८०।२)

दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः । (३८१।१)

तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम् ॥ (३८१।२)

सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च । (३८२।१)

तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च ॥ (३८२।२)

लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः । (३८३।१)

तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः ॥ (३८३।२)

रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी । (३८४।१)

स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम् ॥ (३८४।२)

सक्तवः सर्पिषाभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः । (३८५।१)

नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते ॥ (३८५।२)

मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः । (३८६।१)

साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः ॥ (३८६।२)

शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् । (३८७।१)

द्राक्षामधूकसंयुक्तः कफरोगनिबर्हणः ॥ (३८७।२)

वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः । (३८८।१)

गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम् ॥ (३८८।२)

तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः । (३८९।१)

साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम् ॥ (३८९।२)

मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् । (३९०।१)

परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम् ॥ (३९०।२)

द्रव्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः । (३९१।१)

पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत् ॥ (३९१।२)

वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः । (३९२।१)

भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ॥ (३९२।२)

अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः । (३९३।१)

तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः ॥ (३९३।२)

वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः । (३९४।१)

बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवो ऽनिलनाशनाः ॥ (३९४।२)

अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः । (३९५।१)

मधुमस्तकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः ॥ (३९५।२)

गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः । (३९६।१)

रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः ॥ (३९६।२)

गुरुर्मृष्टतमश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः । (३९७।१)

हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः ॥ (३९७।२)

वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्दनः स्मृतः । (३९८।१)

बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः ॥ (३९८।२)

हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः । (३९९।१)

मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ॥ (३९९।२)

वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुबृंहणाः । (४००।१)

पाललाः श्लेष्मजननाः शष्कुल्यः कफपित्तलाः ॥ (४००।२)

वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः । (४०१।१)

विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः ॥ (४०१।२)

वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः । (४०२।१)

विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः ॥ (४०२।२)

बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः । (४०३।१)

कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः ॥ (४०३।२)

विरूढककृता भक्ष्या गुरवो ऽनिलपित्तलाः । (४०४।१)

विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः ॥ (४०४।२)

हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः । (४०५।१)

वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ॥ (४०५।२)

विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः । (४०६।१)

उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः ॥ (४०६।२)

फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः । (४०७।१)

भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः ॥ (४०७।२)

कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः । (४०८।१)

सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः ॥ (४०८।२)

सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः । (४०९।१)

कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ॥ (४०९।२)

उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् । (४१०।१)

धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ॥ (४१०।२)

शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः । (४११।१)

पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः ॥ (४११।२)

गुर्वी पिण्डी खरात्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् । (४१२।१)

शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ॥ (४१२।२)

लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः । (४१३।१)

बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः ॥ (४१३।२)

तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस् तत्सक्तवो मताः । (४१४।१)

रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः ॥ (४१४।२)

पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः । (४१५।१)

बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः ॥ (४१५।२)

संधानकृत्पिष्टमामं ताण्डुलं कृमिमेहनुत् । (४१६।१)

सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः ॥ (४१६।२)

संधानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः । (४१७।१)

द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य तु ॥ (४१७।२)

यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतो ऽपि वा । (४१८।१)

अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत् ॥ (४१८।२)

अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः । (४१९।१)

अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति । (४१९।२)

तथाम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम् ॥ (४१९।३)

शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् । (४२०।१)

यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रया तत् ॥ (४२०।२)

व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर् द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि । (४२१।१)

सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मेध्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम् ॥ (४२१।२)

लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः । (४२२।१)

संक्षेप एषो ऽभिहितो ऽनुपानेष्वतः परं विस्तरतो ऽभिधास्ये ॥ (४२२।२)

उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते । (४२३।१)

ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा ॥ (४२३।२)

अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् । (४२४।१)

शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ॥ (४२४।२)

दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च । (४२५।१)

केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ॥ (४२५।२)

पयो मांसरसो वापि शालिमुद्गादिभोजिनाम् । (४२६।१)

युद्धाध्वातपसंतापविषमद्यरुजासु च ॥ (४२६।२)

माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा । (४२७।१)

मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम् ॥ (४२७।२)

अमद्यपानाम् उदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते । (४२८।१)

क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम् ॥ (४२८।२)

सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् । (४२९।१)

निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम् ॥ (४२९।२)

स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं कफे रूक्षोष्णमिष्यते । (४३०।१)

अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम् ॥ (४३०।२)

हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा । (४३१।१)

अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु ॥ (४३१।२)

अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् । (४३२।१)

प्रवक्ष्याम्यानुपूर्व्येण सर्वेषाम् एव मे शृणु ॥ (४३२।२)

तत्र पूर्वशस्यजातीनां बदराम्लं वैदलानां धान्याम्लं जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः विष्किराणां कोलबदरासवः प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः प्रसहानामश्वगन्धासवः पर्णमृगाणां कृष्णगन्धासवः बिलेशयानां फलसारासवः एकशफानां त्रिफलासवः अनेकशफानां खदिरासवः कूलचराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः कोशवासिनां पादिनां च स एव प्लवानामिक्षुरसासवः नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः सामुद्राणां तु मातुलुङ्गासवः अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः कषायाणां दाडिमवेत्रासवः मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः तालफलादीनां धान्याम्लं कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः चुच्चुप्रभृतीनां लोध्रासवः जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः कुसुम्भशाकस्य स एव मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः तालमस्तकादीनाम् अम्लफलासवः सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च तोयं वा सर्वत्रेति ॥ (४३३।१)

भवन्ति चात्र । (४३४।१)

सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् । (४३४।२)

सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितम् उच्यते ॥ (४३४।३)

उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् । (४३५।१)

दोषवद्गुरु वा भुक्तम् अतिमात्रम् अथापि वा ॥ (४३५।२)

यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति । (४३६।१)

रोचनम् बृंहणं वृष्यं दोषसंघातभेदनम् ॥ (४३६।२)

तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् । (४३७।१)

दीपनं दोषशमनं पिपासाछेदनं परम् ॥ (४३७।२)

बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते । (४३८।१)

तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् ॥ (४३८।२)

पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद् वीक्ष्य प्रयोजयेत् । (४३९।१)

स्थिरतां गतम् अक्लिन्नम् अन्नम् अद्रवपायिनाम् ॥ (४३९।२)

भवत्याबाधजननम् अनुपानम् अतः पिबेत् । (४४०।१)

न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे ॥ (४४०।२)

क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः । (४४१।१)

पीत्वाध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत् ॥ (४४१।२)

प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् । (४४२।१)

स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीन् आमयाञ्जनयेद् बहून् ॥ (४४२।२)

गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते । (४४३।१)

तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम् ॥ (४४३।२)

मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः । (४४४।१)

जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते ॥ (४४४।२)

बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः । (४४५।१)

कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते ॥ (४४५।२)

अथाहारविधिं वत्स विस्तरेणाखिलं शृणु । (४४६।१)

आप्तास्थितमसंकीर्णं शुचि कार्यं महानसम् ॥ (४४६।२)

तत्राप्तैर् गुणसम्पन्नम् अन्नं भक्ष्यं सुसंस्कृतम् । (४४७।१)

शुचौ देशे सुसंगुप्तं समुपस्थापयेद् भिषक् ॥ (४४७।२)

विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः । (४४८।१)

सिद्धैर् मन्त्रैर् हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत् ॥ (४४८।२)

वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नामाहारस्योपकल्पनाम् । (४४९।१)

घृतं कार्ष्णायसे देयं पेया देया तु राजते ॥ (४४९।२)

फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु च । (४५०।१)

परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ॥ (४५०।२)

प्रद्रवाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् । (४५१।१)

कट्वराणि खडांश्चैव सर्वान् शैलेषु दापयेत् ॥ (४५१।२)

दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः । (४५२।१)

पानीयं पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत् ॥ (४५२।२)

काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च । (४५३।१)

दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान् ॥ (४५३।२)

पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे । (४५४।१)

सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ॥ (४५४।२)

फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च । (४५५।१)

तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ॥ (४५५।२)

प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः । (४५६।१)

खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ॥ (४५६।२)

सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् । (४५७।१)

पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ॥ (४५७।२)

एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् । (४५८।१)

भोक्तारं विजने रम्ये निःसंपाते शुभे शुचौ ॥ (४५८।२)

सुगन्धपुष्परचिते समे देशे ऽथ भोजयेत् । (४५९।१)

विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैर् इष्टै रसादिभिः ॥ (४५९।२)

मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् । (४६०।१)

पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्ये ऽम्ललवणौ रसौ ॥ (४६०।२)

पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् । (४६१।१)

आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान् ॥ (४६१।२)

ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् । (४६२।१)

घनं पूर्वं समश्नीयात् केचिदाहुर्विपर्ययम् ॥ (४६२।२)

आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते । (४६३।१)

निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम् ॥ (४६३।२)

मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च । (४६४।१)

पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन ॥ (४६४।२)

सुखमुच्चैः समासीनः समदेहो ऽन्नतत्परः । (४६५।१)

काले सात्म्यं लघु स्निग्धं क्षिप्रमुष्णं द्रवोत्तरम् ॥ (४६५।२)

बुभुक्षितो ऽन्नमश्नीयान्मात्रावद् विदितागमः । (४६६।१)

काले भुक्तं प्रीणयति सात्म्यमन्नं न बाधते ॥ (४६६।२)

लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् । (४६७।१)

क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्रवोत्तरम् ॥ (४६७।२)

सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च । (४६८।१)

अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः ॥ (४६८।२)

तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुञ्जीत प्रातरेव तु । (४६९।१)

येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः ॥ (४६९।२)

तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते । (४७०।१)

रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः ॥ (४७०।२)

कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् । (४७१।१)

नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकम् अथापि वा ॥ (४७१।२)

अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः । (४७२।१)

तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति ॥ (४७२।२)

अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहते ऽनले । (४७३।१)

कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति ॥ (४७३।२)

हीनमात्रम् असंतोषं करोति च बलक्षयम् । (४७४।१)

आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुते ऽधिकम् ॥ (४७४।२)

तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर् विवर्जितम् । (४७५।१)

यथोक्तगुणसम्पन्नम् उपसेवेत भोजनम् ॥ (४७५।२)

विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि । (४७६।१)

अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत् ॥ (४७६।२)

द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् । (४७७।१)

चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः ॥ (४७७।२)

अशान्तम् उपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते । (४७८।१)

यद्यत् स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् ॥ (४७८।२)

प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः । (४७९।१)

विशुद्धरसने तस्मै रोचते ऽन्नमपूर्ववत् ॥ (४७९।२)

स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् । (४८०।१)

न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा ॥ (४८०।२)

सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् । (४८१।१)

स्वादु संजनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम् ॥ (४८१।२)

भुक्त्वापि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् । (४८२।१)

अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत् ॥ (४८२।२)

दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः । (४८३।१)

कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम् ॥ (४८३।२)

जीर्णे ऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तम् एव तु । (४८४।१)

भुक्तमात्रे कफश्चापि तस्माद् भुक्तेरितं कफम् ॥ (४८४।२)

धूमेनापोह्य हृद्यैर् वा कषायकटुतिक्तकैः । (४८५।१)

पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः ॥ (४८५।२)

फलैः कटुकषायैर् वा मुखवैशद्यकारकैः । (४८६।१)

ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर् वा विचक्षणः ॥ (४८६।२)

भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः । (४८७।१)

ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् ॥ (४८७।२)

शब्दरूपरसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् । (४८८।१)

भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति ॥ (४८८।२)

शब्दरूपरसाः स्पर्शा गन्धाश्चापि जुगुप्सिताः । (४८९।१)

अशुच्यन्नं तथा भुक्तम् अतिहास्यं च वामयेत् ॥ (४८९।२)

शयनं चासनं चापि नेच्छेद्वापि द्रवोत्तरम् । (४९०।१)

नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम् ॥ (४९०।२)

न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन । (४९१।१)

शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत् ॥ (४९१।२)

एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्रसान् सदा । (४९२।१)

प्राग्भुक्ते त्वविविक्ते ऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत् ॥ (४९२।२)

पूर्वभुक्ते विदग्धे ऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् । (४९३।१)

मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्रव्यतश्च यः ॥ (४९३।२)

पिष्टान्नं नैव भुञ्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः । (४९४।१)

द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति । (४९४।२)

पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ॥ (४९४।३)

गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते । (४९५।१)

द्रवोत्तरो द्रवश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते ॥ (४९५।२)

द्रवाढ्यम् अपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते । (४९६।१)

विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति ॥ (४९६।२)

पिण्डीकृतम् असंक्लिन्नं विदाहम् उपगच्छति । (४९७।१)

स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति ॥ (४९७।२)

विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते । (४९८।१)

शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत् ॥ (४९८।२)

आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः । (४९९।१)

अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ॥ (४९९।२)

अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा संधारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च । (५००।१)

काले ऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ॥ (५००।२)

ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन । (५०१।१)

प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति ॥ (५०१।२)

माधुर्यम् अन्नं गतमामसंज्ञं विदग्धसंज्ञं गतमम्लभावम् । (५०२।१)

किंचिद्विपक्वं भृशतोदशूलं विष्टब्धम् आनद्धविरुद्धवातम् ॥ (५०२।२)

उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य । (५०३।१)

रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम् ॥ (५०३।२)

मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः । (५०४।१)

उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ॥ (५०४।२)

तत्रामे लङ्घनं कार्यं विदग्धे वमनं हितम् । (५०५।१)

विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं रसशेषे शयीत च ॥ (५०५।२)

वामयेदाशु तं तस्माद् उष्णेन लवणाम्बुना । (५०६।१)

कार्यं चानशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत् ॥ (५०६।२)

लघुकायम् अतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् । (५०७।१)

यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ॥ (५०७।२)

हिताहितोपसंयुक्तम् अन्नं समशनं स्मृतम् । (५०८।१)

बहु स्तोकमकाले वा विज्ञेयं विषमाशनम् ॥ (५०८।२)

अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनम् उच्यते । (५०९।१)

त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा ॥ (५०९।२)

अन्नं विदग्धम् हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति । (५१०।१)