अथातो भगन्दराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

पञ्च भगन्दरा व्याख्याताः तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तश्च शेषाः कृच्छ्रसाध्याः ॥ (३।०)

गेनेरेल्ले बेहन्द्लुन्ग्तत्र भगन्दरपिडकोपद्रुतम् आतुरम् अपतर्पणादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमेणोपक्रमेतापक्वपिडकं पक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां संनिवेश्यार्शसम् इव यन्त्रयित्वा भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा ततः प्रणिधायैषणीमुन्नम्य साशयम् उद्धरेच्छस्त्रेणान्तर्मुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहमाणस्य भगन्दरमुखमासाद्यैषणीं दत्त्वा शस्त्रं पातयेत् आसाद्य वाग्निं क्षारं चेति एतत् सामान्यं सर्वेषु ॥ (४।०)

शतपोनकविशेषतस्तु । (५।१)

नाड्यन्तरे व्रणान् कुर्याद्भिषक् तु शतपोनके । (५।२)

ततस्तेषूपरूढेषु शेषा नाडीरुपाचरेत् ॥ (५।३)

वोर्स्छ्रिड़्तेन् ड़्र् ओपेरतिओन्गतयो ऽन्योन्यसम्बद्धा बाह्याश्छेद्यास्त्वनेकधा । (६।१)

नाडीरनभिसंबद्धा यश्छिनत्त्येकधा भिषक् ॥ (६।२)

स कुर्याद्विवृतं जन्तोर् व्रणं गुदविदारणम् । (७।१)

तस्य तद्विवृतं मार्गं विण्मूत्रमनुगच्छति ॥ (७।२)

आटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम् । (८।१)

तत्राधिगततन्त्रो ऽपि भिषङ्मुह्येद् असंशयम् ॥ (८।२)

तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणस्तु शतपोनके । (९।१)

स्छ्नित्त्तेछ्निकेन्व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ॥ (९।२)

अर्धलाङ्गलकश्छेदः कार्यो लाङ्गलको ऽपि वा । (१०।१)

सर्वतोभद्रको वापि कार्यो गोतीर्थको ऽपि वा ॥ (१०।२)

सर्वतः स्रावमार्गांस्तु दहेद्वैद्यस्तथाग्निना । (११।१)

सुकुमारस्य भीरोर् हि दुष्करः शतपोनकः ॥ (११।२)

मेदिकमेन्त्￶से बेहन्द्लुन्ग्रुजास्रावापहं तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत् । (१२।१)

स्वेदद्रव्यैर् यथोद्दिष्टैः कृशरापायसादिभिः ॥ (१२।२)

ग्राम्यानूपौदकैर् मांसैर् लावाद्यैर् वापि विष्किरैः । (१३।१)

वृक्षादनीमथैरण्डं बिल्वादिं च गणं तथा ॥ (१३।२)

कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत् । (१४।१)

नाडीस्वेदेन तेनास्य तं व्रणं स्वेदयेद्भिषक् ॥ (१४।२)

तिलैरण्डातसीमाषयवगोधूमसर्षपान् । (१५।१)

लवणान्यम्लवर्गं च स्थाल्यामेवोपसाधयेत् ॥ (१५।२)

आतुरं स्वेदयेत्तेन तथा सिध्यति कुर्वतः । (१६।१)

स्विन्नं च पाययेदेनं कुष्ठं च लवणानि च ॥ (१६।२)

वचाहिङ्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा । (१७।१)

मार्द्वीकेनाथवाम्लेन सुरासौवीरकेण वा ॥ (१७।२)

ततो मधुकतैलेन तस्य सिञ्चेद्भिषग्व्रणम् । (१८।१)

परिषिञ्चेद्गुदं चास्य तैलैर् वातरुजापहैः ॥ (१८।२)

विधिनानेन विण्मूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति । (१९।१)

अन्ये चोपद्रवास्तीव्राः सिध्यन्त्यत्र न संशयः ॥ (१९।२)

शतपोनक आख्यात उष्ट्रग्रीवे क्रियां शृणु । (२०।१)

उष्ट्रग्रीवअथोष्ट्रग्रीवम् एषित्वा छित्त्वा क्षारं निपातयेत् ॥ (२०।२)

पूतिमांसव्यपोहार्थम् अग्निरत्र न पूजितः । (२१।१)

अथैनं घृतसंसृष्टैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ (२१।२)

बन्धं ततो ऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा । (२२।१)

तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्भिषक् ॥ (२२।२)

ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेत्तु यथाक्रमम् । (२३।१)

परिस्राविनुत्कृत्यास्रावमार्गांस्तु परिस्राविणि बुद्धिमान् ॥ (२३।२)

क्षारेण वा स्रावगतिं दहेद्धुतवहेन वा । (२४।१)

सुखोष्णेनाणुतैलेन सेचयेद्गुदमण्डलम् ॥ (२४।२)

उपनाहाः प्रदेहाश् च मूत्रक्षारसमन्विताः । (२५।१)

वामनीयौषधैः कार्याः परिषेकाश् च मात्रया ॥ (२५।२)

मृदुभूतं विदित्वैनमल्पस्रावरुगन्वितम् । (२६।१)

गतिमन्विष्य शस्त्रेण छिन्द्यात् खर्जूरपत्रकम् ॥ (२६।२)

चन्द्रार्धं चन्द्रचक्रं च सूचीमुखम् अवाङ्मुखम् । (२७।१)

छित्त्वाग्निना दहेत् सम्यगेवं क्षारेण वा पुनः ॥ (२७।२)

ततः संशोधनैर् एव मृदुपूर्वैर् विशोधयेत् । (२८।१)

बहिरन्तर्मुखश् चापि शिशोर् यस्य भगन्दरः ॥ (२८।२)

तस्याहितं विरेकाग्निशस्त्रक्षारावचारणम् । (२९।१)

यद्यन्मृदु च तीक्ष्णं च तत्तत्तस्यावचारयेत् ॥ (२९।२)

आरग्वधनिशाकालाचूर्णं मधुघृताप्लुतम् । (३०।१)

अग्रवर्तिप्रणिहितं व्रणानां शोधनं हितम् ॥ (३०।२)

योगो ऽयं नाशयत्याशु गतिं मेघमिवानिलः । (३१।१)

आगन्तुकभगंदरआगन्तुजे भिषङ्नाडीं शस्त्रेणोत्कृत्य यत्नतः ॥ (३१।२)

जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन तप्तया वा शलाकया । (३२।१)

दहेद्यथोक्तं मतिमांस्तं व्रणं सुसमाहितः ॥ (३२।२)

कृमिघ्नं च विधिं कुर्याच्छल्यानयनम् एव च । (३३।१)

त्रिदोषजभगंदरप्रत्याख्यायैष चारभ्यो वर्ज्यश् चापि त्रिदोषजः ॥ (३३।२)

एतत् कर्म समाख्यातं सर्वेषामनुपूर्वशः । (३४।१)

एषां तु शस्त्रपतनाद्वेदना यत्र जायते ॥ (३४।२)

तत्राणुतैलेनोष्णेन परिषेकः प्रशस्यते । (३५।१)

वातघ्नौषधसम्पूर्णां स्थालीं छिद्रशराविकाम् ॥ (३५।२)

स्नेहाभ्यक्तगुदस्तप्तामध्यासीत सबाष्पिकाम् । (३६।१)

नाड्या वास्याहरेत् स्वेदं शयानस्य रुजापहम् । (३६।२)

उष्णोदके ऽवगाह्यो वा तथा शाम्यति वेदना ॥ (३६।३)

कदलीमृगलोपाकप्रियकाजिनसंभृतान् । (३७।१)

कारयेदुपनाहांश् च साल्वणादीन् विचक्षणः ॥ (३७।२)

कटुत्रिकं वचाहिङ्गुलवणान्यथ दीप्यकम् । (३८।१)

पाययेच्चाम्लकौलत्थसुरासौवीरकादिभिः ॥ (३८।२)

ज्योतिष्मतीलाङ्गलकीश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः । (३९।१)

कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका ॥ (३९।२)

कासीसं काञ्चनक्सीर्यौ वर्गः शोधन इष्यते । (४०।१)

त्रिवृत्तिला नागदन्ती मञ्जिष्ठा पयसा सह ॥ (४०।२)

उत्सादनं भवेदेतत् सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् । (४१।१)

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ॥ (४१।२)

त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः । (४२।१)

कुष्ठं त्रिवृत्तिला दन्ती मागध्यः सैन्धवं मधु ॥ (४२।२)

रजनी त्रिफला तुत्थं हितं स्याद्व्रणशोधनम् । (४३।१)

मागध्यो मधुकं रोध्रं कुष्ठमेला हरेणवः ॥ (४३।२)

समङ्गा धातकी चैव सारिवा रजनीद्वयम् । (४४।१)

प्रियङ्गवः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम् ॥ (४४।२)

सुधा वचा लाङ्गलकी मधूच्छिष्टं ससैन्धवम् । (४५।१)

एतत् संभृत्य संभारं तैलं धीरो विपाचयेत् ॥ (४५।२)

एतद्वै गण्डमालासु मण्डलेष्वथ मेहिषु । (४६।१)

रोपणार्थं हितं तैलं भगन्दरविनाशनम् ॥ (४६।२)

न्यग्रोधादिगणश् चैव हितः शोधनरोपणे । (४७।१)

तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ॥ (४७।२)

त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूलं लोहाश्वमारकौ । (४८।१)

विडङ्गसारं त्रिफला स्नुह्यर्कपयसी मधु ॥ (४८।२)

मधूच्छिष्टसमायुक्तैस्तैलमेतैर् विपाचयेत् । (४९।१)

भगन्दरविनाशार्थमेतद्योज्यं विशेषतः ॥ (४९।२)

चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूं हयमारकम् । (५०।१)

सुधां वचां लाङ्गलकीं सप्तपर्णं सुवर्चिकाम् ॥ (५०।२)

ज्योतिष्मतीं च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् । (५१।१)

एतद्धि स्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ॥ (५१।२)

शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा । (५२।१)

द्विव्रणीयमवेक्षेत व्रणावस्थासु बुद्धिमान् ॥ (५२।२)

छिद्रादूर्ध्वं हरेदोष्ठमर्शोयन्त्रस्य यन्त्रवित् । (५३।१)

ततो भगन्दरे दद्यादेतदर्धेन्दुसन्निभम् ॥ (५३।२)

व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरूणि च । (५४।१)

संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ॥ (५४।२)