अथातो निवृत्तसंतापीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

यथा निवृत्तसंतापा मोदन्ते दिवि देवताः । (३।१)

तथौषधीरिमाः प्राप्य मोदन्ते भुवि मानवाः ॥ (३।२)

रसायन निछ्त् अन्wएन्देन् बेइ ॥।अथ खलु सप्त पुरुषा रसायनं नोपयुञ्जीरन् तद्यथा अनात्मवानलसो दरिद्रः प्रमादी व्यसनी पापकृद् भेषजापमानी चेति । (४।१)

सप्तभिर् एव कारणैर् न संपद्यते तद्यथा अज्ञानाद् अनारम्भाद् अस्थिरचित्तत्वाद् दारिद्र्याद् अनायत्तत्वाद् अधर्माद् औषधालाभाच्चेति ॥ (४।२)

ओषधीस् ड़्र् रसायनअथौषधीर् व्याख्यास्यामः तत्राजगरी श्वेतकापोती कृष्णकापोती गोनसी वाराही कन्या छत्त्रातिच्छत्रा करेणुर् अजा चक्रका आदित्यपर्णी ब्रह्मसुवर्चला श्रावणी महाश्रावणी गोलोमी अजलोमी महावेगवती चेत्यष्टादश सोमसमवीर्या महौषधयो व्याख्याताः । (५।१)

तासां सोमवत् क्रियाशीःस्तुतयः शास्त्रे ऽभिहिताः । (५।२)

रेज़ेप्त्तासामागारे ऽभिहुतानां याः क्षीरवत्यस्तासां क्षीरकुडवं सकृद् एवोपयुञ्जीत यास्त्वक्षीरा मूलवत्यस्तासां प्रदेशिनीप्रमाणानि त्रीणि काण्डानि प्रमाणम् उपयोगे श्वेतकापोती समूलपत्त्रा भक्षयितव्या गोनस्यजगरीकृष्णकापोतीनां सनखमुष्टिं खण्डशः कल्पयित्वा क्षीरेण विपाच्य परिस्राव्याभिघारितमभिहुतं च सकृद् एवोपयुञ्जीत चक्रकायाः पयः सकृदेव ब्रह्मसुवर्चला सप्तरात्रम् उपयोक्तव्या भक्ष्यकल्पेन शेषाणां पञ्च पञ्च पलानि क्षीराढकक्वथितानि प्रस्थे ऽवशिष्टे ऽवतार्य परिस्राव्य सकृदेवोपयुञ्जीत । (५।३)

सोमवदाहारविहारौ व्याख्यातौ केवलं नवनीतम् अभ्यङ्गार्थे शेषं सोमवद् आ निर्गमाद् इति ॥ (५।४)

भवन्ति चात्र । (६।१)

Wइर्कुन्गेन् देस् रसायनस्युवानं सिंहविक्रान्तं कान्तं श्रुतनिगादिनम् । (६।२)

कुर्युरेताः क्रमेण इव द्विसहस्रायुषं नरम् ॥ (६।३)

अङ्गदी कुण्डली मौली दिव्यस्रक्चन्दनाम्बरः । (७।१)

चरत्यमोघसंकल्पो नभस्यम्बुददुर्गमे ॥ (७।२)

व्रजन्ति पक्षिणो येन जललम्बाश् च तोयदाः । (८।१)

गतिः सौषधिसिद्धस्य सोमसिद्धे गतिः परा ॥ (८।२)

बोतनिस्छे बेसोन्देर्हेइतेन् देर् ओषधीसथ वक्ष्यामि विज्ञानमौषधीनां पृथक् पृथक् । (९।१)

मण्डलैः कपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी ॥ (९।२)

पञ्चारत्निप्रमाणा च विज्ञेयाजगरी बुधैः । (१०।१)

निष्पत्त्रा कनकाभासा मूले द्व्यङ्गुलसंमिता ॥ (१०।२)

सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोतिर् उच्यते । (११।१)

द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम् ॥ (११।२)

द्व्यरत्निमात्रां जानीयाद्गोनसीं गोनसाकृतिम् । (१२।१)

सक्षीरां रोमशां मृद्वीं रसेनेक्षुरसोपमाम् ॥ (१२।२)

एवंरूपरसां चापि कृष्णकापोतिम् आदिशेत् । (१३।१)

कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही कन्दसम्भवा ॥ (१३।२)

एकपत्त्रा महावीर्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा । (१४।१)

छत्त्रातिछत्त्रके विद्याद् रक्षोघ्ने कन्दसम्भवे ॥ (१४।२)

जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेतकापोतिसंस्थिते । (१५।१)

कान्तैर् द्वादशभिः पत्त्रैर् मयूराङ्गरुहोपमैः ॥ (१५।२)

कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या नाम महौषधी । (१६।१)

करेणुः सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी ॥ (१६।२)

हस्तिकर्णपलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी । (१७।१)

अजास्तनाभकन्दा तु सक्षीरा क्षुपरूपिणी ॥ (१७।२)

अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरा । (१८।१)

श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षुपाम् ॥ (१८।२)

चक्रकामोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् । (१९।१)

मूलिनी पञ्चभिः पत्त्रैः सुरक्तांशुककोमलैः ॥ (१९।२)

आदित्यपर्णिनी ज्ञेया सदादित्यानुवर्तिनी । (२०।१)

कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति ॥ (२०।२)

सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्मसुवर्चला । (२१।१)

अरत्निमात्रक्षुपका पत्त्रैर् द्व्यङ्गुलसंमितैः ॥ (२१।२)

पुष्पैर् नीलोत्पलाकारैः फलैश् चाञ्जनसंनिभैः । (२२।१)

श्रावणी महती ज्ञेया कनकाभा पयस्विनी ॥ (२२।२)

श्रावणी पाण्डुराभासा महाश्रावणिलक्षणा । (२३।१)

गोलोमी चाजलोमी च रोमशे कन्दसम्भवे ॥ (२३।२)

हंसपादीव विच्छिन्नैः पत्त्रैर् मूलसमुद्भवैः । (२४।१)

अथवा शङ्खपुष्प्या च समाना सर्वरूपतः ॥ (२४।२)

वेगेन महताविष्टा सर्पनिर्मोकसंनिभा । (२५।१)

एषा वेगवती नाम जायते ह्य् अम्बुदक्षये ॥ (२५।२)

सप्तादौ सर्परूपिण्यो ह्य् औषध्यो याः प्रकीर्तिताः । (२६।१)

तासाम् उद्धरणं कार्यं मन्त्रेणानेन सर्वदा ॥ (२६।२)

महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवाम् अपि । (२७।१)

तपसा तेजसा वापि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै ॥ (२७।२)

मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वा एवाभिमन्त्रयेत् । (२८।१)

अश्रद्दधानैर् अलसैः कृतघ्नैः पापकर्मभिः ॥ (२८।२)

नैवासादयितुं शक्याः सोमाः सोमसमास्तथा । (२९।१)

पीतावशेषम् अमृतं देवैर् ब्रह्मपुरोगमैः ॥ (२९।२)

निहितं सोमवीर्यासु सोमे चाप्योषधीपतौ । (३०।१)

देवसुन्दे ह्रदवरे तथा सिन्धौ महानदे ॥ (३०।२)

दृश्यते च जलान्तेषु मेध्या ब्रह्मसुवर्चला । (३१।१)

आदित्यपर्णिनी ज्ञेया तथैव हिमसंक्षये ॥ (३१।२)

दृश्यते ऽजगरी नित्यं गोनसी चाम्बुदागमे । (३२।१)

काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् ॥ (३२।२)

करेणुस्तत्र कन्या च छत्त्रातिछत्त्रके तथा । (३३।१)

गोलोमी चाजलोमी च महती श्रावणी तथा ॥ (३३।२)

वसन्ते कृष्णसर्पाख्या गोनसी च प्रदृश्यते । (३४।१)

कौशिकीं सरितं तीर्त्वा संजयन्त्यास् तु पूर्वतः ॥ (३४।२)

क्षितिप्रदेशो वल्मीकैर् आचितो योजनत्रयम् । (३५।१)

विज्ञेया तत्र कापोती श्वेता वल्मीकमूर्धसु ॥ (३५।२)

मलये नलसेतौ च वेगवत्यौषधी ध्रुवा । (३६।१)

कार्त्तिक्यां पौर्णमास्यां च भक्षयेत् तामुपोषितः ॥ (३६।२)

सोमवच्चात्र वर्तेत फलं तावच् च कीर्तितम् । (३७।१)

सर्वा विचेयास् त्व् ओषध्यः सोमाश्चाप्यर्बुदे गिरौ ॥ (३७।२)

स शृङ्गैर् देवचरितैर् अम्बुदानीकभेदिभिः । (३८।१)

व्याप्तस् तीर्थैश् च विख्यातैः सिद्धर्षिसुरसेवितैः ॥ (३८।२)

गुहाभिर् भीमरूपाभिः सिंहोन्नादितकुक्षिभिः । (३९।१)

विविधैर् धातुभिश्चित्रैः सर्वत्रैवोपशोभितः ॥ (३९।२)

नदीषु शैलेषु सरःसु चापि पुण्येष्वरण्येषु तथाश्रमेषु । (४०।१)

सर्वत्र सर्वाः परिमार्गितव्याः सर्वत्र भूमिर्हि वसूनि धत्ते ॥ (४०।२)