अथातो जङ्गमविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

जङ्गमस्य विषस्योक्तान्यधिष्ठानानि षोडश । (३।१)

समासेन मया यानि विस्तरस्तेषु वक्ष्यते ॥ (३।२)

तत्र दृष्टिनिःश्वासदंष्ट्रानखमूत्रपुरीषशुक्रलालार्तवमुखसंदंशविशर्धिततुण्डास्थिपित्तशूकशवानीति ॥ (४।१)

तत्र दृष्टिनिःश्वासविषा दिव्याः सर्पाः भौमास्तु दंष्ट्राविषाः मार्जारश्ववानरमकरमण्डूकपाकमत्स्यगोधाशम्बूकप्रचलाकगृहगोधिकाचतुष्पादकीटास् तथान्ये दंष्ट्रानखविषाः चिपिटपिच्चिटककषायवासिकसर्षपकतोटकवर्चःकीटकौण्डिन्यकाः शकृन्मूत्रविषाः मूषिकाः शुक्रविषाः लूता लालामूत्रपुरीषमुखसंदंशनखशुक्रार्तवविषाः वृश्चिकविश्वम्भरवरटीराजीवमत्स्योच्चिटिङ्गाः समुद्रवृश्चिकाश्चालविषाः चित्रशिरःसरावकुर्दिशतदारुकारिमेदकसारिकामुखा मुखसंदंशविशर्धितमूत्रपुरीषविषाः मक्षिकाकणभजलायुका मुखसंदंशविषाः विषहतास्थि सर्पकण्टकवरटीमत्स्यास्थि चेत्यस्थिविषाणि शकुलीमत्स्यरक्तराजिवरटीमत्स्याश्च पित्तविषाः सूक्ष्मतुण्डोच्चिटिङ्गवरटीशतपदीशूकवलभिकाशृङ्गिभ्रमराः शूकतुण्डविषाः कीटसर्पदेहा गतासवः शवविषाः शेषास्त्वनुक्ता मुखसंदंशविषेष्वेव गणयितव्याः ॥ (५।१)

भवन्ति चात्र । (६।१)

राज्ञो ऽरिदेशे रिपवस्तृणाम्बुमार्गान्नधूमश्वसनान् विषेण । (६।२)

संदूषयन्त्येभिर् अतिप्रदुष्टान् विज्ञाय लिङ्गैर् अभिशोधयेत्तान् ॥ (६।३)

दुष्टं जलं पिच्छिलमुग्रगन्धि फेनान्वितं राजिभिर् आवृतं च । (७।१)

मण्डूकमत्स्यं म्रियते विहङ्गा मत्ताश्च सानूपचरा भ्रमन्ति ॥ (७।२)

मज्जन्ति ये चात्र नराश्वनागास्ते छर्दिमोहज्वरदाहशोफान् । (८।१)

ऋच्छन्ति तेषामपहृत्य दोषान् दुष्टं जलं शोधयितुं यतेत ॥ (८।२)

धवाश्वकर्णासनपारिभद्रान् सपाटलान् सिद्धकमोक्षकौ च । (९।१)

दग्ध्वा सराजद्रुमसोमवल्कांस्तद्भस्म शीतं वितरेत् सरःसु ॥ (९।२)

भस्माञ्जलिं चापि घटे निधाय विशोधयेदीप्सितमेवमम्भः । (१०।१)

क्षितिप्रदेशं विषदूषितं तु शिलातलं तीर्थमथेरिणं वा ॥ (१०।२)

स्पृशन्ति गात्रेण तु येन येन गोवाजिनागोष्ट्रखरा नरा वा । (११।१)

तच्छूनतां यात्यथ दह्यते च विशीर्यते रोमनखं तथैव ॥ (११।२)

तत्राप्यनन्तां सह सर्वगन्धैः पिष्ट्वा सुराभिर् विनियोज्य मार्गम् । (१२।१)

सिञ्चेत् पयोभिः सुमृदन्वितैस्तं विडङ्गपाठाकटभीजलैर् वा ॥ (१२।२)

तृणेषु भक्तेषु च दूषितेषु सीदन्ति मूर्छन्ति वमन्ति चान्ये । (१३।१)

विड्भेदमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते तेषां चिकित्सां प्रणयेद्यथोक्ताम् ॥ (१३।२)

विषापहैर् वाप्यगदैर् विलिप्य वाद्यानि चित्राण्यपि वादयेत । (१४।१)

तारः सुतारः ससुरेन्द्रगोपः सर्वैश्च तुल्यः कुरुविन्दभागः ॥ (१४।२)

पित्तेन युक्तः कपिलान्वयेन वाद्यप्रलेपो विहितः प्रशस्तः । (१५।१)

वाद्यस्य शब्देन हि यान्ति नाशं विषाणि घोराण्यपि यानि सन्ति ॥ (१५।२)

धूमे ऽनिले वा विषसम्प्रयुक्ते खगाः श्रमार्ताः प्रपतन्ति भूमौ । (१६।१)

कासप्रतिश्यायशिरोरुजश्च भवन्ति तीव्रा नयनामयाश्च ॥ (१६।२)

लाक्षाहरिद्रातिविषाभयाब्दहरेणुकैलादलवक्रकुष्ठम् । (१७।१)

प्रियङ्गुकां चाप्यनले निधाय धूमानिलौ चापि विशोधयेत ॥ (१७।२)

प्रजामिमामात्मयोनेर्ब्रह्मणः सृजतः किल । (१८।१)

अकरोदसुरो विघ्नं कैटभो नाम दर्पितः ॥ (१८।२)

तस्य क्रुद्धस्य वै वक्त्राद्ब्रह्मणस्तेजसो निधेः । (१९।१)

क्रोधो विग्रहवान् भूत्वा निपपातातिदारुणः ॥ (१९।२)

स तं ददाह गर्जन्तमन्तकाभं महाबलम् । (२०।१)

ततो ऽसुरं घातयित्वा तत्तेजो ऽवर्धताद्भुतम् ॥ (२०।२)

ततो विषादो देवानामभवत्तं निरीक्ष्य वै । (२१।१)

विषादजननत्वाच्च विषमित्यभिधीयते ॥ (२१।२)

ततः सृष्ट्वा प्रजाः शेषं तदा तं क्रोधमीश्वरः । (२२।१)

विन्यस्तवान् स भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ (२२।२)

यथाव्यक्तरसं तोयमन्तरीक्षान्महीगतम् । (२३।१)

तेषु तेषु प्रदेशेषु रसं तं तं नियच्छति ॥ (२३।२)

एवम् एव विषं यद्यद्द्रव्यं व्याप्यावतिष्ठते । (२४।१)

स्वभावादेव तं तस्य रसं समनुवर्तते ॥ (२४।२)

विषे यस्माद्गुणाः सर्वे तीक्ष्णाः प्रायेण सन्ति हि । (२५।१)

विषं सर्वमतो ज्ञेयं सर्वदोषप्रकोपणम् ॥ (२५।२)

ते तु वृत्तिं प्रकुपिता जहति स्वां विषार्दिताः । (२६।१)

नोपयाति विषं पाकमतः प्राणान् रुणद्धि च ॥ (२६।२)

श्लेष्मणावृतमार्गत्वादुच्छ्वासो ऽस्य निरुध्यते । (२७।१)

विसंज्ञः सति जीवे ऽपि तस्मात् तिष्ठति मानवः ॥ (२७।२)

शुक्रवत् सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम् । (२८।१)

क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव ॥ (२८।२)

तेषां बडिशवद्दंष्ट्रास्तासु सजति चागतम् । (२९।१)

अनुद्वृत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः ॥ (२९।२)

यस्मादत्यर्थमुष्णं च तीक्ष्णं च पठितं विषम् । (३०।१)

अतः सर्वविषेषूक्तः परिषेकस्तु शीतलः ॥ (३०।२)

मन्दं कीटेषु नात्युष्णं बहुवातकफं विषम् । (३१।१)

अतः कीटविषे चापि स्वेदो न प्रतिषिध्यते ॥ (३१।२)

कीटैर् दष्टानुग्रविषैः सर्पवत् समुपाचरेत् । (३२।१)

स्वभावादेव तिष्ठेत्तु प्रहारादंशयोर् विषम् ॥ (३२।२)

व्याप्य सावयवं देहं दिग्धविद्धाहिदष्टयोः । (३३।१)

लौल्याद्विषान्वितं मांसं यः खादेन्मृतमात्रयोः ॥ (३३।२)

यथाविषं स रोगेण क्लिश्यते म्रियते ऽपि वा । (३४।१)

अतश्चाप्यनयोर् मांसमभक्ष्यं मृतमात्रयोः ॥ (३४।२)

मुहूर्तात्तदुपादेयं प्रहाराद् अंशवर्जितम् । (३५।१)

सवातं गृहधूमाभं पुरीषं यो ऽतिसार्यते ॥ (३५।२)

आध्मातो ऽत्यर्थमुष्णास्रो विवर्णः सादपीडितः । (३६।१)

उद्वमत्यथ फेनं च विषपीतं तमादिशेत् ॥ (३६।२)

न चास्य हृदयं वह्निर्विषजुष्टं दहत्यपि । (३७।१)

तद्धि स्थानं चेतनायाः स्वभावाद् व्याप्य तिष्ठति ॥ (३७।२)

अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु । (३८।१)

याम्ये सपित्र्ये परिवर्जनीया ऋक्षे नरा मर्मसु ये च दष्टाः ॥ (३८।२)

दर्वीकराणां विषमाशुघाति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीभवन्ति । (३९।१)

अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालप्रमेहिष्वथ गर्भिणीषु ॥ (३९।२)

वृद्धातुरक्षीणबुभुक्षितेषु रूक्षेषु भीरुष्वथ दुर्दिनेषु । (४०।१)

शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमेति राज्यो लताभिश्च न सम्भवन्ति ॥ (४०।२)

शीताभिर् अद्भिश्च न रोमहर्षो विषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् । (४१।१)

जिह्वा सिता यस्य च केशशातो नासावभङ्गश्च सकण्ठभङ्गः ॥ (४१।२)

कृष्णः सरक्तः श्वयथुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वं च स वर्जनीयः । (४२।१)

वर्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्रक्तं स्रवेदूर्ध्वमधश्च यस्य ॥ (४२।२)

दंष्ट्रानिपाताः सकलाश्च यस्य तं चापि वैद्यः परिवर्जयेत्तु । (४३।१)

उन्मत्तमत्यर्थम् उपद्रुतं वा हीनस्वरं वाप्यथवा विवर्णम् ॥ (४३।२)

सारिष्टम् अत्यर्थम् अवेगिनं च जह्यान्नरं तत्र न कर्म कुर्यात् ॥ (४४।१)