अथातो दृष्टिगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

त्रयः साध्यास्त्रयो ऽसाध्या याप्याः षट् च भवन्ति हि । (३।१)

तत्रैकस्य प्रतीकारः कीर्तितो धूमदर्शिनः ॥ (३।२)

दृष्टौ पित्तविदग्धायां विदग्धायां कफेन च । (४।१)

पित्तश्लेष्महरं कुर्याद्विधिं शस्त्रक्षतादृते ॥ (४।२)

नस्यसेकाञ्जनालेपपुटपाकैः सतर्पणैः । (५।१)

आद्ये तु त्रैफलं पेयं सर्पिस्त्रैवृतमुत्तरे ॥ (५।२)

तैल्वकं चोभयोः पथ्यं केवलं जीर्णम् एव वा । (६।१)

गैरिकं सैन्धवं कृष्णा गोदन्तस्य मषी तथा ॥ (६।२)

गोमांसं मरिचं बीजं शिरीषस्य मनःशिला । (७।१)

वृन्तं कपित्थान्मधुना स्वयंगुप्ताफलानि च ॥ (७।२)

चत्वार एते योगाः स्युरुभयोरञ्जने हिताः । (८।१)

कुब्जकाशोकशालाम्रप्रियङ्गुनलिनोत्पलैः ॥ (८।२)

पुष्पैर् हरेणुकृष्णाह्वापथ्यामलकसंयुतैः । (९।१)

सर्पिर्मधुयुतैश्चूर्णैर् वेणुनाड्यामवस्थितैः ॥ (९।२)

अञ्जयेद् द्वावपि भिषक् पित्तश्लेष्मविभावितौ । (१०।१)

आम्रजम्बूद्भवं पुष्पं तद्रसेन हरेणुकाम् ॥ (१०।२)

पिष्ट्वा क्षौद्राज्यसंयुक्तं प्रयोज्यमथवाञ्जनम् । (११।१)

नलिनोत्पलकिञ्जल्कगैरिकैर् गोशकृद्रसैः ॥ (११।२)

गुडिकाञ्जनमेतद्वा दिनरात्र्यन्धयोर् हितम् । (१२।१)

रसाञ्जनरसक्षौद्रतालीशस्वर्णगैरिकम् ॥ (१२।२)

गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये । (१३।१)

शीतं सौवीरकं वापि पिष्ट्वाथ रसभावितम् ॥ (१३।२)

कूर्मपित्तेन मतिमान् भावयेद्रौहितेन वा । (१४।१)

चूर्णाञ्जनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये ॥ (१४।२)

काश्मरीपुष्पमधुकदार्वीरोध्ररसाञ्जनैः । (१५।१)

सक्षौद्रमञ्जनं तद्वद्धितमत्रामये सदा ॥ (१५।२)

स्रोतोजं सैन्धवं रेणुकां चापि पेषयेत् । (१६।१)

अजामूत्रेण ता वर्त्यः क्षणदान्ध्याञ्जने हिताः ॥ (१६।२)

कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा । (१७।१)

तालीशपत्रं क्षणदे गाङ्गेयं च यकृद्रसे ॥ (१७।२)

कृतास्ता वर्तयः पिष्टाश्छायाशुष्काः सुखावहाः । (१८।१)

मनःशिलाभयाव्योषबलाकालानुसारिवाः ॥ (१८।२)

सफेना वर्तयः पिष्टाश्छागक्षीरसमन्विताः । (१९।१)

गोमूत्रपित्तमदिरायकृद्धात्रीरसे पचेत् ॥ (१९।२)

क्षुद्राञ्जनं रसेनान्यद् यकृतस्त्रैफले ऽपि वा । (२०।१)

गोमूत्राज्यार्णवमलपिप्पलीक्षौद्रकट्फलैः ॥ (२०।२)

सैन्धवोपहितं युञ्ज्यान्निहितं वेणुगह्वरे । (२१।१)

मेदो यकृद्घृतं चाजं पिप्पल्यः सैन्धवं मधु ॥ (२१।२)

रसमामलकाच्चापि पक्वं सम्यङ्निधापयेत् । (२२।१)

कोशे खदिरनिर्माणे तद्वत् क्षुद्राञ्जनं हितम् ॥ (२२।२)

हरेणुमगधाजास्थिमज्जैलायकृदन्वितम् । (२३।१)

यकृद्रसेनाञ्जनं वा श्लेष्मोपहतदृष्टये ॥ (२३।२)

विपाच्य गोधायकृदर्धपाटितं सुपूरितं मागधिकाभिरग्निना । (२४।१)

निषेवितं तद्यकृदञ्जनेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु ॥ (२४।२)

तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्मगधासमन्वितम् । (२५।१)

प्रयोजितं पूर्ववदाश्वसंशयं जयेत् क्षपान्ध्यं सकृद् अञ्जनान्नॄणाम् ॥ (२५।२)

प्लीहा यकृच्चाप्युपभक्षिते उभे प्रकल्प्य शूल्ये घृततैलसंयुते । (२६।१)

ते सार्षपस्नेहसमायुते ऽञ्जनं नक्तान्ध्यमाश्वेव हतः प्रयोजिते ॥ (२६।२)

नदीजशिम्बीत्रिकटून्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशे यकृद्गवाम् । (२७।१)

सचन्दनेयं गुटिकाथवाञ्जनं प्रशस्यते वै दिवसेष्वपश्यताम् ॥ (२७।२)

भवन्ति याप्याः खलु ये षडामया हरेदसृक्तेषु सिराविमोक्षणैः । (२८।१)

विरेचयेच्चापि पुराणसर्पिषा विरेचनाङ्गोपहितेन सर्वदा ॥ (२८।२)

पयोविमिश्रं पवनोद्भवे हितं वदन्ति पञ्चाङ्गुलतैलम् एव तु । (२९।१)

भवेद्घृतं त्रैफलम् एव शोधनं विशेषतः शोणितपित्तरोगयोः ॥ (२९।२)

त्रिवृद्विरेकः कफजे प्रशस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्कृतम् । (३०।१)

पुराणसर्पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायसभाजनस्थितम् ॥ (३०।२)

हितं च विद्यात् त्रिफलाघृतं सदा कृतं च यन्मेषविषाणनामभिः । (३१।१)

सदावलिह्यात्त्रिफलां सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरे ऽथ पित्तजे ॥ (३१।२)

समीरजे तैलयुतां कफात्मके मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः । (३२।१)

गवां शकृत्क्वाथविपक्वमुत्तमं हितं तु तैलं तिमिरेषु नावनम् ॥ (३२।२)

हितं घृतं केवल एव पैत्तिके ह्यजाविकं यन्मधुरैर् विपाचितम् । (३३।१)

तैलं स्थिरादौ मधुरे च यद्गणे तथाणुतैलं पवनासृगुत्थयोः ॥ (३३।२)

सहाश्वगन्धातिबलावरीशृतं हितं च नस्ये त्रिवृतं यदीरितम् । (३४।१)

जलोद्भवानूपजमांससंस्कृताद् घृतं विधेयं पयसो यदुत्थितम् ॥ (३४।२)

ससैन्धवः क्रव्यभुगेणमांसयोर् हितः ससर्पिः समधुः पुटाह्वयः । (३५।१)

वसाथ गृध्रोरगताम्रचूडजा सदा प्रशस्ता मधुकान्विताञ्जने ॥ (३५।२)

प्रत्यञ्जनं स्रोतसि यत्समुत्थितं क्रमाद्रसक्षीरघृतेषु भावितम् । (३६।१)

स्थितं दशाहत्रयमेतदञ्जनं कृष्णोरगास्ये कुशसम्प्रवेष्टिते ॥ (३६।२)

तन्मालतीकोरकसैन्धवायुतं सदाञ्जनं स्यात्तिमिरे ऽथ रागिणि । (३७।१)

सुभावितं वा पयसा दिनत्रयं काचापहं शास्त्रविदः प्रचक्षते ॥ (३७।२)

हविर्हितं क्षीरभवं तु पैत्तिके वदन्ति नस्ये मधुरौषधैः कृतम् । (३८।१)

तत्तर्पणे चैव हितं प्रयोजितं सजाङ्गलस्तेषु च यः पुटाह्वयः ॥ (३८।२)

रसाञ्जनक्षौद्रसितामनःशिलाः क्षुद्राञ्जनं तन्मधुकेन संयुतम् । (३९।१)

समाञ्जनं वा कनकाकरोद्भवं सुचूर्णितं श्रेष्ठमुशन्ति तद्विदः ॥ (३९।२)

भिल्लोटगन्धोदकसेकसेचितं प्रत्यञ्जने चात्र हितं तु तुत्थकम् । (४०।१)

समेषशृङ्गाञ्जनभागसंमितं जलोद्भवं काचमलं व्यपोहति ॥ (४०।२)

पलाशरोहीतमधूकजा रसाः क्षौद्रेण युक्ता मदिराग्रमिश्रिताः । (४१।१)

उशीरलोध्रत्रिफलाप्रियङ्गुभिः पचेत्तु नस्यं कफरोगशान्तये ॥ (४१।२)

विडङ्गपाठाकिणिहीङ्गुदीत्वचः प्रयोजयेद्धूमम् उशीरसंयुताः । (४२।१)

वनस्पतिक्वाथविपाचितं घृतं हितं हरिद्रानलदे च तर्पणम् ॥ (४२।२)

समागधो माक्षिकसैन्धवाढ्यः सजाङ्गलः स्यात् पुटपाक एव च । (४३।१)

मनःशिलात्र्यूषणशङ्खमाक्षिकैः ससिन्धुकासीसरसाञ्जनैः क्रियाः ॥ (४३।२)

हिते च कासीसरसाञ्जने तथा वदन्ति पथ्ये गुडनागरैर् युते । (४४।१)

यदञ्जनं वा बहुशो निषेचितं समूत्रवर्गे त्रिफलोदके शृते ॥ (४४।२)

निशाचरास्थिस्थितमेतदञ्जनं क्षिपेच्च मासं सलिले ऽस्थिरे पुनः । (४५।१)

मेषस्य पुष्पैर् मधुकेन संयुतं तदञ्जनं सर्वकृते प्रयोजयेत् ॥ (४५।२)

क्रियाश्च सर्वाः क्षतजोद्भवे हितः क्रमः परिम्लायिनि चापि पित्तहृत् । (४६।१)

क्रमो हितः स्यन्दहरः प्रयोजितः समीक्ष्य दोषेषु यथास्वम् एव च ॥ (४६।२)

दोषोदये नैव च विप्लुतिंगते द्रव्याणि नस्यादिषु योजयेद्बुधः । (४७।१)

पुनश्च कल्पे ऽञ्जनविस्तरः शुभः प्रवक्ष्यते ऽन्यस्तमपीह योजयेत् ॥ (४७।२)

घृतं पुराणं त्रिफलां शतावरीं पटोलमुद्गामलकं यवान् अपि । (४८।१)

निषेवमाणस्य नरस्य यत्नतो भयं सुघोरात्तिमिरान्न विद्यते ॥ (४८।२)

शतावरीपायस एव केवलस्तथा कृतो वामलकेषु पायसः । (४९।१)

प्रभूतसर्पिस्त्रिफलोदकोत्तरो यवौदनो वा तिमिरं व्यपोहति ॥ (४९।२)

जीवन्तिशाकं सुनिषण्णकं च सतण्डुलीयं वरवास्तुकं च । (५०।१)

चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्टेर्हितं शाकुनजाङ्गलं च ॥ (५०।२)

पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्ताकुतर्कारिकरीरजानि । (५१।१)

शाकानि शिग्र्वार्तगलानि चैव हितानि दृष्टेर्घृतसाधितानि ॥ (५१।२)

विवर्जयेत्सिरामोक्षं तिमिरे रागमागते । (५२।१)

यन्त्रेणोत्पीडितो दोषो निहन्यादाशु दर्शनम् ॥ (५२।२)

अरागि तिमिरं साध्यमाद्यं पटलमाश्रितम् । (५३।१)

कृच्छ्रं द्वितीये रागि स्यात्तृतीये याप्यम् उच्यते ॥ (५३।२)

रागप्राप्तेष्वपि हितास्तिमिरेषु तथा क्रियाः । (५४।१)

यापनार्थं यथोद्दिष्टाः सेव्याश्चापि जलौकसः ॥ (५४।२)

श्लैष्मिके लिङ्गनाशे तु कर्म वक्ष्यामि सिद्धये । (५५।१)

न चेदर्धेन्दुघर्माम्बुबिन्दुमुक्ताकृतिः स्थिरः ॥ (५५।२)

विषमो वा तनुर्मध्ये राजिमान् वा बहुप्रभः । (५६।१)

दृष्टिस्थो लक्ष्यते दोषः सरुजो वा सलोहितः ॥ (५६।२)

स्निग्धस्विन्नस्य तस्याथ काले नात्युष्णशीतले । (५७।१)

यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्वां नासां पश्यतः समम् ॥ (५७।२)

मतिमान् शुक्लभागौ द्वौ कृष्णान्मुक्त्वा ह्यपाङ्गतः । (५८।१)

उन्मील्य नयने सम्यक् सिराजालविवर्जिते ॥ (५८।२)

नाधो नोर्ध्वं न पार्श्वाभ्यां छिद्रे दैवकृते ततः । (५९।१)

शलाकया प्रयत्नेन विश्वस्तं यववक्रया ॥ (५९।२)

मध्यप्रदेशिन्यङ्गुष्ठस्थिरहस्तगृहीतया । (६०।१)

दक्षिणेन भिषक् सव्यं विध्येत् सव्येन चेतरत् ॥ (६०।२)

वारिबिन्द्वागमः सम्यग् भवेच्छब्दस्तथा व्यधे । (६१।१)

संसिच्य विद्धमात्रं तु योषित्स्तन्येन कोविदः ॥ (६१।२)

स्थिरे दोषे चले वापि स्वेदयेदक्षि बाह्यतः । (६२।१)

सम्यक् शलाकां संस्थाप्य भङ्गैरनिलनाशनैः ॥ (६२।२)

शलाकाग्रेण तु ततो निर्लिखेद्दृष्टिमण्डलम् । (६३।१)

विध्यतो यो ऽन्यपार्श्वे ऽक्ष्णस्तं रुद्ध्वा नासिकापुटम् ॥ (६३।२)

उच्छिङ्घनेन हर्तव्यो दृष्टिमण्डलगः कफः । (६४।१)

निरभ्र इव घर्मांशुर्यदा दृष्टिः प्रकाशते ॥ (६४।२)

तदासौ लिखिता सम्यग् ज्ञेया या चापि निर्व्यथा । (६५।१)

एवं त्वशक्ये निर्हर्तुं दोषे प्रत्यागते ऽपि वा ॥ (६५।२)

स्नेहाद्यैरुपपन्नस्य व्यधो भूयो विधीयते । (६६।१)

ततो दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः ॥ (६६।२)

घृतेनाभ्यज्य नयनं वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् । (६७।१)

ततो गृहे निराबाधे शयीतोत्तान एव च ॥ (६७।२)

उद्गारकासक्षवथुष्ठीवनोत्कम्पनानि च । (६८।१)

तत्कालं नाचरेदूर्ध्वं यन्त्रणा स्नेहपीतवत् ॥ (६८।२)

त्र्यहात् त्र्यहाच्च धावेत कषायैरनिलापहैः । (६९।१)

वायोर् भयात् त्र्यहादूर्ध्वं स्वेदयेदक्षि पूर्ववत् ॥ (६९।२)

दशाहमेवं संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् । (७०।१)

पश्चात्कर्म च सेवेत लघ्वन्नं चापि मात्रया ॥ (७०।२)

सिराव्यधविधौ पूर्वं नरा ये च विवर्जिताः । (७१।१)

न तेषां नीलिकां विध्येदन्यत्राभिहिताद्भिषक् ॥ (७१।२)

पूर्यते शोणितेनाक्षि सिरावेधाद्विसर्पता । (७२।१)

तत्र स्त्रीस्तन्ययष्ट्याह्वपक्वं सेके हितं घृतम् ॥ (७२।२)

अपाङ्गासन्नविद्धे तु शोफशूलाश्रुरक्तताः । (७३।१)

तत्रोपनाहं भ्रूमध्ये कुर्याच्चोष्णाज्यसेचनम् ॥ (७३।२)

व्यधेनासन्नकृष्णेन रागः कृष्णं च पीड्यते । (७४।१)

तत्राधःशोधनं सेकः सर्पिषा रक्तमोक्षणम् ॥ (७४।२)

अथाप्युपरि विद्धे तु कष्टा रुक् सम्प्रवर्तते । (७५।१)

तत्र कोष्णेन हविषा परिषेकः प्रशस्यते ॥ (७५।२)

शूलाश्रुरागास् त्वत्यर्थम् अधोवेधेन पिच्छिलः । (७६।१)

शलाकामनु चास्रावस्तत्र पूर्वचिकित्सितम् ॥ (७६।२)

रागाश्रुवेदनास्तम्भहर्षाश्चातिविघट्टिते । (७७।१)

स्नेहस्वेदौ हितौ तत्र हितं चाप्यनुवासनम् ॥ (७७।२)

दोषस्त्वधो ऽपकृष्टो ऽपि तरुणः पुनरूर्ध्वगः । (७८।१)

कुर्याच्छुक्लारुणं नेत्रं तीव्ररुङ्नष्टदर्शनम् ॥ (७८।२)

मधुरैस्तत्र सिद्धेन घृतेनाक्ष्णः प्रसेचनम् । (७९।१)

शिरोबस्तिं च तेनैव दद्यान्मांसैश्च भोजनम् ॥ (७९।२)

दोषस्तु संजातबलो घनः सम्पूर्णमण्डलः । (८०।१)

प्राप्य नश्येच्छलाकाग्रं तन्वभ्रम् इव मारुतम् ॥ (८०।२)

मूर्धाभिघातव्यायामव्यवायवमिमूर्च्छनैः । (८१।१)

दोषः प्रत्येति कोपाच्च विद्धो ऽतितरुणश्च यः ॥ (८१।२)

शलाका कर्कशा शूलं खरा दोषपरिप्लुतिम् । (८२।१)

व्रणं विशालं स्थूलाग्रा तीक्ष्णा हिंस्यादनेकधा ॥ (८२।२)

जलास्रावं तु विषमा क्रियासङ्गमथास्थिरा । (८३।१)

करोति वर्जिता दोषैस्तस्माद् एभिर् हिता भवेत् ॥ (८३।२)

अष्टाङ्गुलायता मध्ये सूत्रेण परिवेष्टिता । (८४।१)

अङ्गुष्ठपर्वसंमिता वक्त्रयोर् मुकुलाकृतिः ॥ (८४।२)

ताम्रायसी शातकुम्भी शलाका स्यादनिन्दिता । (८५।१)

रागः शोफो ऽर्बुदं चोषो बुद्बुदं शूकराक्षिता ॥ (८५।२)

अधिमन्थादयश्चान्ये रोगाः स्युर्व्यधदोषजाः । (८६।१)

अहिताचारतो वापि यथास्वं तानुपाचरेत् ॥ (८६।२)

रुजायामक्षिरागे वा योगान् भूयो निबोध मे । (८७।१)

गैरिकं सारिवा दूर्वा यवपिष्टं घृतं पयः ॥ (८७।२)

सुखालेपः प्रयोज्यो ऽयं वेदनारागशान्तये । (८८।१)

मृदुभृष्टैस्तिलैर् वापि सिद्धार्थकसमायुतैः ॥ (८८।२)

मातुलुङ्गरसोपेतैः सुखालेपस् तदर्थकृत् । (८९।१)

पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुकैरपि ॥ (८९।२)

अजाक्षीरान्वितैर् लेपः सुखोष्णः पथ्य उच्यते । (९०।१)

दारुपद्मकशुण्ठीभिरेवम् एव कृतो ऽपि वा ॥ (९०।२)

द्राक्षामधुककुष्ठैर् वा तद्वत् सैन्धवसंयुतैः । (९१।१)

रोध्रसैन्धवमृद्वीकामधुकैर् वाप्यजापयः ॥ (९१।२)

शृतं सेके प्रयोक्तव्यं रुजारागनिवारणम् । (९२।१)

मधुकोत्पलकुष्ठैर् वा द्राक्षालाक्षासितायुतैः । (९२।२)

ससैन्धवैः शृतं क्षीरं रुजारागनिबर्हणम् ॥ (९२।३)

शतावरीपृथक्पर्णीमुस्तामलकपद्मकैः । (९३।१)

साजक्षीरैः शृतं सर्पिर्दाहशूलनिबर्हणम् ॥ (९३।२)

वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे । (९४।१)

काकोल्यादिप्रतीवापं तद्युञ्ज्यात् सर्वकर्मसु ॥ (९४।२)

शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् । (९५।१)

ततः सिरां दहेद्वापि मतिमान् कीर्तितं यथा ॥ (९५।२)

दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे । (९६।१)

मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि शिरीषधवयोरपि ॥ (९६।२)

सुमनायाश्च पुष्पाणि मुक्ता वैदूर्यम् एव च । (९७।१)

अजाक्षीरेण सम्पिष्य ताम्रे सप्ताहमावपेत् ॥ (९७।२)

प्रविधाय च तद्वर्तीर्योजयेच्चाञ्जने भिषक् । (९८।१)

स्रोतोजं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिलाम् ॥ (९८।२)

मरिचानि च तद्वर्तीः कारयेच्चापि पूर्ववत् । (९९।१)

दृष्टिस्थैर्यार्थम् एतत्तु विदध्यादञ्जने हितम् ॥ (९९।२)

भूयो वक्ष्यामि मुख्यानि विस्तरेणाञ्जनानि च । (१००।१)

कल्पे नानाप्रकाराणि तान्यपीह प्रयोजयेत् ॥ (१००।२)