Su, 1, 15

15 of 186 · 78 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथातो दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

2.1२.१

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||

3.1३.१

दोष उस्w। ग्रुन्द्लगे देस् क्￶र्पेर्स्दोषधातुमलमूलं हि शरीरं तस्माद् एतेषां लक्षणमुच्यमानम् उपधारय ॥ (३।१)

doṣa usw. Grundlage des K￶rpersdoṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ tasmād eteṣāṃ lakṣaṇamucyamānam upadhāraya ||

4.1४.१

एइगेन्स्छड़्तेन् वोन् वाततत्र प्रस्पन्दनोद्वहनपूरणविवेकधारणलक्षणो वायुः पञ्चधा प्रविभक्तः शरीरं धारयति । (४।१)

Eigenschaften von vātatatra praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati |

4.2४.२

एइग्। वोन् पित्तरागपक्त्योजस्तेजोमेधोष्मकृत्पित्तं पञ्चधा प्रविभक्तमग्निकर्मणानुग्रहं करोति । (४।२)

Eig. von pittarāgapaktyojastejomedhoṣmakṛtpittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇānugrahaṃ karoti |

4.3४.३

एइग्। वोन् कफसंधिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृच्छ्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्मणानुग्रहं करोति ॥ (४।३)

Eig. von kaphasaṃdhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇānugrahaṃ karoti ||

5.1५.१

एन्त्wइच्क्लुन्ग् रस -> शुक्ररसस्तुष्टिं प्रीणनं रक्तपुष्टिं च करोति रक्तं वर्णप्रसादं मांसपुष्टिं जीवयति च मांसं शरीरपुष्टिं मेदसश् च मेदः स्नेहस्वेदौ दृढत्वं पुष्टिमस्थ्नां च अस्थीनि देहधारणं मज्ज्ञः पुष्टिं च मज्जा प्रीतिं स्नेहं बलं शुक्रपुष्टिं पूरणमस्थ्नां च करोति शुक्रं धैर्यं च्यवनं प्रीतिं देहबलं हर्षं बीजार्थं च । (५।१)

Entwicklung rasa -> śukrarasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaś ca medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca majjā prītiṃ snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca |

5.2५.२

एxक्रेमेन्तेपुरीषम् उपस्तम्भं वाय्वग्निधारणं च वस्तिपूरणविक्लेदकृन्मूत्रं स्वेदः क्लेदत्वक्सौकुमार्यकृत् । (५।२)

Exkrementepurīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca vastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt |

5.3५.३

मेन्स्त्रुअतिओन्स्ब्लुत्रक्तलक्षणमार्तवं गर्भकृच्च गर्भो गर्भलक्षणं स्तन्यं स्तनयोर् आपीनत्वजननं जीवनं चेति ॥ (५।३)

menstruationsblutraktalakṣaṇamārtavaṃ garbhakṛcca garbho garbhalakṣaṇaṃ stanyaṃ stanayor āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti ||

6.1६.१

तत्र विधिवत्परिरक्षणं कुर्वीत ॥ (६।१)

tatra vidhivatparirakṣaṇaṃ kurvīta ||

7.1७.१

दोष:: सिग्न्स् ड़ोर् देच्रेअसेअत ऊर्ध्वम् एषां क्षीणलक्षणं वक्ष्यामः तत्र वातक्षये मन्दचेष्टताल्पवाक्त्वमप्रहर्षो मूढसंज्ञता च पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च श्लेष्मक्षये रूक्षतान्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशून्यता संधिशैथिल्यं तृष्णा दौर्बल्यं प्रजागरणं च ॥ (७।१)

doṣa:: signs for decreaseata ūrdhvam eṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra vātakṣaye mandaceṣṭatālpavāktvamapraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca śleṣmakṣaye rūkṣatāntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā saṃdhiśaithilyaṃ tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ ca ||

8.1८.१

मित्तेल् गेगेन् दोषक्षयतत्र स्वयोनिवर्धनान्येव प्रतीकारः ॥ (८।१)

mittel gegen doṣakṣayatatra svayonivardhanānyeva pratīkāraḥ ||

9.1९.१

स्य्म्प्तोमे ड़्र् धातुक्षयरसक्षये हृत्पीडाकम्पशून्यतास् तृष्णा च शोणितक्षये त्वक्पारुष्यमम्लशीतप्रार्थना सिराशैथिल्यं च मांसक्षये स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुवक्षःकक्षापिण्डिकोदरग्रीवाशुष्कता रौक्ष्यतोदौ गात्राणां सदनं धमनीशैथिल्यं च मेदःक्षये प्लीहाभिवृद्धिः संधिशून्यता रौक्ष्यं मेदुरमांसप्रार्थना च अस्थिक्षये ऽस्थिशूलं दन्तनखभङ्गो रौक्ष्यं च मज्जक्षये ऽल्पशुक्रता पर्वभेदो ऽस्थिनिस्तोदो ऽस्थिशून्यता च शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदनाशक्तिर्मैथुने चिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम् ॥ (९।१)

symptome fr dhātukṣayarasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatās tṛṣṇā ca śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca māṃsakṣaye sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ saṃdhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca asthikṣaye 'sthiśūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca majjakṣaye 'lpaśukratā parvabhedo 'sthinistodo 'sthiśūnyatā ca śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanāśaktirmaithune cirādvā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam ||

10.1१०.१

मित्तेल् गेगेन् धातुक्षयतत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्योपयोगः प्रतीकारः ॥ (१०।१)

mittel gegen dhātukṣayatatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ pratīkāraḥ ||

11.1११.१

मलक्षयपुरीषक्षये हृदयपार्श्वपीडा सशब्दस्य च वायोर् ऊर्ध्वगमनं कुक्षौ संचरणं च मूत्रक्षये वस्तितोदो ऽल्पमूत्रता च अत्रापि स्वयोनिवर्धनद्रव्याणि प्रतीकारः । (११।१)

malakṣayapurīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūrdhvagamanaṃ kukṣau saṃcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye vastitodo 'lpamūtratā ca atrāpi svayonivardhanadravyāṇi pratīkāraḥ |

11.2११.२

स्वेदक्षये स्तब्धरोमकूपता त्वक्शोषः स्पर्शवैगुण्यं स्वेदनाशश् च तत्राभ्यङ्गः स्वेदोपयोगश् च ॥ (११।२)

svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaś ca tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaś ca ||

12.1१२.१

आर्तवक्षये यथोचितकालादर्शनमल्पता वा योनिवेदना च तत्र संशोधनमाग्नेयानां च द्रव्याणां विधिवदुपयोगः । (१२।१)

ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ |

12.2१२.२

स्तन्यक्षये स्तनयोर् म्लानता स्तन्यासंभवो ऽल्पता वा तत्र श्लेष्मवर्धनद्रव्योपयोगः । (१२।२)

stanyakṣaye stanayor mlānatā stanyāsaṃbhavo 'lpatā vā tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ |

12.3१२.३

गर्भक्षये गर्भास्पन्दनम् अनुन्नतकुक्षिता च तत्र प्राप्तवस्तिकालायाः क्षीरवस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश् चेति ॥ (१२।३)

garbhakṣaye garbhāspandanam anunnatakukṣitā ca tatra prāptavastikālāyāḥ kṣīravastiprayogo medyānnopayogaś ceti ||

13.1१३.१

ￜबेर्म￟ वोन् दोषस्।धातुसत ऊर्ध्वम् अतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः । (१३।१)

ￜberma￟ von doṣas|dhātusata ūrdhvam ativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ |

13.2१३.२

वृद्धिः पुनरेषां स्वयोनिवर्धनात्युपसेवनाद् भवति । (१३।२)

vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanād bhavati |

13.3१३.३

तत्र वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणम् उष्णकामिता निद्रानाशो ऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च पित्तवृद्धौ पीतावभासता संतापः शीतकामित्वम् अल्पनिद्रता मूर्छा बलहानिरिन्द्रियदौर्बल्यं पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं च श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा संध्यस्थिविश्लेषश् च ॥ (१३।३)

tatra vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇam uṣṇakāmitā nidrānāśo 'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ śītakāmitvam alpanidratā mūrchā balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā saṃdhyasthiviśleṣaś ca ||

14.1१४.१

धातु:: वृद्धिरसो ऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च मेदः स्निग्धाङ्गताम् उदरपार्श्ववृद्धिं कासश्वासादीन् दौर्गन्ध्यं च अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश् च मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च शुक्रं शुक्राश्मरीम् अतिप्रादुर्भावं च ॥ (१४।१)

dhātu:: vṛddhiraso 'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃś ca majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca śukraṃ śukrāśmarīm atiprādurbhāvaṃ ca ||

15.1१५.१

मल:: वृद्धिपुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं वस्तितोदम् आध्मानं च स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च ॥ (१५।१)

mala:: vṛddhipurīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ vastitodam ādhmānaṃ ca svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca ||

16.1१६.१

आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च स्तन्यं स्तनयोर् आपीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च ॥ (१६।१)

ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayor āpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca ||

17.1१७.१

तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयादविरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत ॥ (१७।१)

teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta ||

18.1१८.१

पूर्वः पूर्वो ऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम् । (१८।१)

pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param |

18.2१८.२

तस्माद् अतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम् ॥ (१८।२)

tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam ||

19.1१९.१

बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वम् उपदेक्ष्यामः । (१९।१)

balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvam upadekṣyāmaḥ |

19.2१९.२

ओजस्।बलतत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत्परं तेजस्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्रसिद्धान्तात् ॥ (१९।२)

ojas|balatatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntāt ||

20.1२०.१

तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति ॥ (२०।१)

tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati ||

21.1२१.१

भवन्ति चात्र । (२१।१)

bhavanti cātra |

21.2२१.२

ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् । (२१।२)

ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram |

21.3२१.३

विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम् ॥ (२१।३)

viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamuttamam ||

22.1२२.१

देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनाम् । (२२।१)

dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām |

22.2२२.२

तदभावाच् च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् ॥ (२२।२)

tadabhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām ||

23.1२३.१

अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्यानाच्छ्रमात्क्षुधः । (२३।१)

abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ |

23.2२३.२

ओजः संक्षीयते ह्य् एभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् । (२३।२)

ojaḥ saṃkṣīyate hy ebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam |

23.3२३.३

तेजः समीरितं तस्माद् विस्रंसयति देहिनः ॥ (२३।३)

tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayati dehinaḥ ||

24.1२४.१

तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति लिङ्गानि व्यापन्नस्य भवन्ति संधिविश्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासंनिरोधश् च विस्रंसे स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने मूर्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति च क्षये ॥ (२४।१)

tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni vyāpannasya bhavanti saṃdhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsaṃnirodhaś ca visraṃse stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇamiti ca kṣaye ||

25.1२५.१

भवन्ति चात्र । (२५।१)

bhavanti cātra |

25.2२५.२

त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः । (२५।२)

trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |

25.3२५.३

विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः ॥ (२५।३)

viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ ||

26.1२६.१

अप्राचुर्यं क्रियानां च बलविस्रंसलक्षणम् । (२६।१)

aprācuryaṃ kriyānāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam |

26.2२६.२

गुरुत्वं स्तब्धताङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम् ॥ (२६।२)

gurutvaṃ stabdhatāṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam ||

27.1२७.१

तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम् । (२७।१)

tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam |

27.2२७.२

मूर्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो ऽज्ञानम् एव च ॥ (२७।२)

mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca ||

28.1२८.१

पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये । (२८।१)

pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye |

28.2२८.२

तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैर् अविरुद्धैर् बलमाप्याययेत् इतरं तु मूढसंज्ञं वर्जयेत् ॥ (२८।२)

tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balamāpyāyayet itaraṃ tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet ||

29.1२९.१

दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणो ऽपि वा नरः । (२९।१)

doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo 'pi vā naraḥ |

29.2२९.२

स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति ॥ (२९।२)

svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati ||

30.1३०.१

यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः । (३०।१)

yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ |

30.2३०.२

तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति ॥ (३०।२)

tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati ||

31.1३१.१

यस्य धातुक्षयाद्वायुः संज्ञां कर्म च नाशयेत् । (३१।१)

yasya dhātukṣayādvāyuḥ saṃjñāṃ karma ca nāśayet |

31.2३१.२

प्रक्षीणं च बलं यस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ (३१।२)

prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaścikitsitum ||

32.1३२.१

रसनिमित्तम् एव स्थौल्यं कार्श्यं च । (३२।१)

rasanimittam eva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca |

32.2३२.२

तत्र श्लेष्मलाहारसेविनो ऽध्यशनशीलस्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश् च शरीरमनुक्रामन्नतिस्नेहान्मेदो जनयति तदतिस्थौल्यमापादयति तमतिस्थूलं क्षुद्रश्वासपिपासाक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्यवायो भवति आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्ते ऽत्यर्थमतो ऽल्पप्राणो भवति प्रमेहपिडकाज्वरभगंदरविद्रधिवातविकाराणाम् अन्यतमं प्राप्य पञ्चत्वम् उपयाति । (३२।२)

tatra śleṣmalāhārasevino 'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso madhurataraś ca śarīramanukrāmannatisnehānmedo janayati tadatisthaulyamāpādayati tamatisthūlaṃ kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramevāviśanti saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavyavāyo bhavati āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyarthamato 'lpaprāṇo bhavati pramehapiḍakājvarabhagaṃdaravidradhivātavikārāṇām anyatamaṃ prāpya pañcatvam upayāti |

32.3३२.३

सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम् अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् । (३२।३)

sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām atastasyotpattihetuṃ pariharet |

32.4३२.४

उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफलालोहरजोरसाञ्जनमधुयवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां द्रव्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनवस्त्युपयोगश् चेति ॥ (३२।४)

utpanne tu śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo lekhanavastyupayogaś ceti ||

33.1३३.१

तत्र पुनर्वातलाहारसेविनो ऽतिव्यायामव्यवायाध्ययनभयशोकध्यानरात्रिजागरणपिपासाक्षुत्कषायाल्पाशनप्रभृतिभिर् उपशोषितो रसधातुः शरीरम् अननुक्रामन्न् अल्पत्वान्न प्रीणाति तस्माद् अतिकार्श्यं भवति सो ऽतिकृशः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षभारादानेष्व् असहिष्णुर् वातरोगप्रायो ऽल्पप्राणश् च क्रियासु भवति श्वासकासशोषप्लीहोदराग्निसादगुल्मरक्तपित्तानाम् अन्यतमम् आसाद्य मरणम् उपयाति सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यल्पप्राणत्वात् अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् । (३३।१)

tatra punarvātalāhārasevino 'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣutkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram ananukrāmann alpatvānna prīṇāti tasmād atikārśyaṃ bhavati so 'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv asahiṣṇur vātarogaprāyo 'lpaprāṇaś ca kriyāsu bhavati śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamam āsādya maraṇam upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt atastasyotpattihetuṃ pariharet |

33.2३३.२

उत्पन्ने तु पयस्याश्वगन्धाविदारिगन्धाशतावरीबलातिबलानागबलानां मधुराणामन्यासां चौषधीनाम् उपयोगः क्षीरदधिघृतमांसशालिषष्टिकयवगोधूमानां च दिवास्वप्नब्रह्मचर्याव्यायामबृंहणवस्त्युपयोगश् चेति ॥ (३३।२)

utpanne tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhīnām upayogaḥ kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇavastyupayogaś ceti ||

34.1३४.१

यः पुनरुभयसाधारणान्यासेवेत तस्यान्नरसः शरीरमनुक्रामन् समान् धातूनुपचिनोति समधातुत्वान्मध्यशरीरो भवति सर्वक्रियासु समर्थः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवर्षातपसहो बलवांश् च स सततम् अनुपालयितव्य इति ॥ (३४।१)

yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātūnupacinoti samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavarṣātapasaho balavāṃś ca sa satatam anupālayitavya iti ||

35.1३५.१

भवन्ति चात्र । (३५।१)

bhavanti cātra |

35.2३५.२

अत्यन्तगर्हितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ । (३५।२)

atyantagarhitāvetau sadā sthūlakṛśau narau |

35.3३५.३

श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु कृशः स्थूलात्तु पूजितः ॥ (३५।३)

śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ ||

36.1३६.१

दोषः प्रकुपितो धातून् क्षपयत्यात्मतेजसा । (३६।१)

doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā |