Su, 3, 6
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātaḥ pratyekamarmanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति तद्यथा मांसमर्माणि सिरामर्माणि स्नायुमर्माणि अस्थिमर्माणि सन्धिमर्माणि चेति न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति यस्मान्नोपलभ्यन्ते ॥ (३।२)
tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti tadyathā māṃsamarmāṇi sirāmarmāṇi snāyumarmāṇi asthimarmāṇi sandhimarmāṇi ceti na khalu māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti yasmānnopalabhyante ||
अन्ज़ह्ल् देर् मर्मन्स्तत्रैकादश मांसमर्माणि एकचत्वारिंशत्सिरामर्माणि सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि अष्टावस्थिमर्माणि विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति । (४।१)
Anzahl der marmanstatraikādaśa māṃsamarmāṇi ekacatvāriṃśatsirāmarmāṇi saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi aṣṭāvasthimarmāṇi viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti |
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ उदरोरसोर् द्वादश चतुर्दश पृष्ठे ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ॥ (५।१)
teṣāmekādaśaikasmin sakthni bhavanti etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau udarorasor dvādaśa caturdaśa pṛṣṭhe grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्यूर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् । (६।१)
tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyūrvilohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti etenetaratsakthi vyākhyātam |
उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति । (६।२)
udarorasostu gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau ceti |
पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति । (६।३)
pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau ceti |
बाहुमर्माणि तु क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्यूर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः । (६।४)
bāhumarmāṇi tu kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyūrvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti etenetaro bāhurvyākhyātaḥ |
जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्यो ऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येको ऽधिपतिर् इति ॥ (६।५)
jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣepau dvau śaṅkhāvekā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि आणीविटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश् चेति सन्धिमर्माणि ॥ (७।१)
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ sirāmarmāṇi āṇīviṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ snāyumarmāṇi kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś ceti sandhimarmāṇi ||
तद्यथा सद्यःप्राणहराणि कालान्तरप्राणहराणि विशल्यघ्नानि वैकल्यकराणि रुजाकराणीति । (८।२)
tadyathā sadyaḥprāṇaharāṇi kālāntaraprāṇaharāṇi viśalyaghnāni vaikalyakarāṇi rujākarāṇīti |
तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत् त्रीणि विशल्यघ्नानि चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि अष्टौ रुजाकराणीति ॥ (८।३)
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyekonaviṃśatiḥ kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat trīṇi viśalyaghnāni catuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi aṣṭau rujākarāṇīti ||
शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् । (९।२)
śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam |
हृदयं बस्तिनाभी च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ॥ (९।३)
hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu ||
वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः । (१०।१)
vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ |
उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ॥ (११।२)
utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||
गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च । (१४।१)
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca |
क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ॥ (१४।३)
kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||
मर्माणि नाम मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसंनिपातास् तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावान् आपद्यन्ते ॥ (१५।१)
marmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisaṃnipātās teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti tasmānmarmasvabhihatāstāṃstān bhāvān āpadyante ||
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते पाकात्पतितशल्यो वा जीवति वैकल्यकराणि सौम्यानि सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच् च त्राणावलम्बनं करोति रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि विशेषतश्च तौ रुजाकरौ पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ॥ (१६।१)
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni śalyamukhāvaruddho yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati tasmāt saśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate pākātpatitaśalyo vā jīvati vaikalyakarāṇi saumyāni somo hi sthiratvācchaityāc ca trāṇāvalambanaṃ karoti rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni viśeṣataśca tau rujākarau pāñcabhautikīṃ ca rujāmāhureke ||
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानाम् अपि समस्तानां विवृद्धानां च समवायात् सद्यःप्राणहराणि एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि त्रिहीनानां वैकल्यकराणि एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति । (१७।१)
kecidāhurmāṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ vivṛddhānāṃ ca samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi ekahīnānāmalpānāṃ vā kālāntaraprāṇaharāṇi dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi ekasminneva rujākarāṇīti |
नैवं यतो ऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ॥ (१७।२)
naivaṃ yato 'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु संनिविष्टाः । (१८।२)
caturvidhā yāstu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu saṃniviṣṭāḥ |
स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् संतर्प्य देहं प्रतिपालयन्ति ॥ (१८।३)
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn saṃtarpya dehaṃ pratipālayanti ||
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुर् अभिस्तृणोति । (१९।१)
tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ॥ (१९।२)
vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य संज्ञा । (२०।१)
rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā |
अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ॥ (२०।२)
ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet ||
तत्र सद्यःप्राणहरम् अन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति कालान्तरप्राणहरम् अन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति विशल्यप्राणहरं च वैकल्यकरं कालान्तरं क्लेशयति रुजां च करोति रुजाकरम् अतीव्रवेदनं भवति ॥ (२२।१)
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyamāpādayati viśalyaprāṇaharaṃ ca vaikalyakaraṃ kālāntaraṃ kleśayati rujāṃ ca karoti rujākaram atīvravedanaṃ bhavati ||
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयति कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा तेष्व् अपि क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिद् अत्यभिहतानि मारयन्ति ॥ (२३।१)
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayati kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā teṣv api kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||
अत ऊर्ध्वं प्रत्येकशो मर्मस्थानानि व्याख्यास्यामस्तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर् मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं मध्यमाङ्गुलीम् अनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम तत्रापि रुजाभिर् मरणं क्षिप्रस्योपरिष्टाद् उभयतः कूर्चो नाम तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतो गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरो नाम तत्र रुजाशोफौ पादजङ्घयोः संधाने गुल्फो नाम तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रवस्तिस् तत्र शोणितक्षयेण मरणं जङ्घोर्वोः संधाने जानु नाम तत्र खञ्जता जानुन ऊर्ध्वम् उभयतस् त्र्यङ्गुलमाणी तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च ऊरुमध्ये ऊर्वी तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोष ऊर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसंधेर् ऊरुमूले लोहिताक्षं तत्र लोहितक्षयेण पक्षाघातः सक्थिशोषो वा वङ्क्षणवृषणयोर् अन्तरे विटपं तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि । (२४।१)
ata ūrdhvaṃ pratyekaśo marmasthānāni vyākhyāsyāmastatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma tatrāpi rujābhir maraṇaṃ kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma tatra pādasya bhramaṇavepane bhavato gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiro nāma tatra rujāśophau pādajaṅghayoḥ saṃdhāne gulpho nāma tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indravastis tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ jaṅghorvoḥ saṃdhāne jānu nāma tatra khañjatā jānuna ūrdhvam ubhayatas tryaṅgulamāṇī tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca ūrumadhye ūrvī tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣa ūrvyā ūrdhvamadho vaṅkṣaṇasaṃdher ūrumūle lohitākṣaṃ tatra lohitakṣayeṇa pakṣāghātaḥ sakthiśoṣo vā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati evametānyekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni |
विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि यथा वङ्क्षणवृषणयोर् अन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर् मध्ये कक्षधरं तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवा विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता कूर्पराख्ये कुणिः कक्षधरे पक्षाघातः । (२४।३)
viśeṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapamevaṃ vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ tasmin viddhe ta evopadravā viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā kūrparākhye kuṇiḥ kakṣadhare pakṣāghātaḥ |
एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ॥ (२४।४)
evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||
अत ऊर्ध्वम् उदरोरसोर् मर्माण्यनुव्याख्यास्यामस् तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म तत्र सद्योमरणम् अल्पमांसशोणितो ऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिस् तत्रापि सद्योमरणम् अश्मरीव्रणाद् ऋते तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति पक्वामाशययोर् मध्ये सिराप्रभावा नाभिर् तत्रापि सद्योमरणं स्तनयोर् मध्यमधिष्ठायोरस्य् आमाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं तत्रापि सद्य एव मरणं स्तनयोर् अधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तत्र कफपूर्णकोष्ठतया म्रियते स्तनचूचुकयोर् ऊर्ध्वं द्व्यङ्गुलम् उभयतः स्तनरोहितौ तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते अंसकूटयोर् अधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोर् अपलापौ तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणम् उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम् एवम् एतान्युदरोरसोर् द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ॥ (२५।१)
ata ūrdhvam udarorasor marmāṇyanuvyākhyāsyāmas tatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma tatra sadyomaraṇam alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastis tatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte tatrāpyubhayato bhinne na jīvati ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati sa tu yatnenopakrānto rohati pakvāmāśayayor madhye sirāprabhāvā nābhir tatrāpi sadyomaraṇaṃ stanayor madhyamadhiṣṭhāyorasy āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ tatrāpi sadya eva maraṇaṃ stanayor adhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā mriyate stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhayataḥ stanarohitau tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇam ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam evam etānyudarorasor dvādaśa marmāṇi vyākhyātāni ||
पृष्ठमर्माणिअत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामस्तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डम् अस्थिनी कटीकतरुणे मर्माणी तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते पार्श्वजघनबहिर्भागे पृष्ठवंशम् उभयतः कुकुन्दरे तत्र स्पर्शाज्ञानम् अधःकाये चेष्टोपघातश्च श्रोणीकाण्डयोर् उपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणम् अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस् तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहत्यौ तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैर् उपद्रवैर् म्रियते पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ बाहुमूर्धग्रीवामध्ये ऽंसपीठस्कन्धनिबन्धनावंसौ तत्र स्तब्धबाहुता एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ॥ (२६।१)
pṛṣṭhamarmāṇiata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmastatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍam asthinī kaṭīkataruṇe marmāṇī tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaśca mriyate pārśvajaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ kukundare tatra sparśājñānam adhaḥkāye ceṣṭopaghātaśca śroṇīkāṇḍayor uparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇam adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayos tiryagūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatyau tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mriyate pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśamubhayatastrikasambaddhe aṃsaphalake tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau bāhumūrdhagrīvāmadhye 'ṃsapīṭhaskandhanibandhanāvaṃsau tatra stabdhabāhutā evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||
अत ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामस्तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन तत्र मूकता स्वरवैकृतम् अरसग्राहिता च ग्रीवायाम् उभयतश्चतस्रः सिरा मातृकास् तत्र सद्योमरणं शिरोग्रीवयोः संधाने कृकाटिके तत्र चलमूर्धता कर्णपृष्ठतो ऽधःसंश्रिते विधुरे तत्र बाधिर्यं घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे तत्र गन्धाज्ञानं भ्रूपुच्छान्तयोर् अधो ऽक्ष्णोर् बाह्यतो ऽपाङ्गौ तत्रान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोर् उपरि निम्नयोर् आवर्तौ तत्राप्यान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोः पुच्छान्तयोर् उपरि कर्णललाटयोर् मध्ये शङ्खौ तत्र सद्योमरणं शङ्खयोर् उपरि केशान्त उत्क्षेपौ तत्र सशल्यो जीवति पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यो भ्रुवोर् मध्ये स्थपनी तत्रोत्क्षेपवत् पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर् मरणं घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासंतर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि तानि चत्वारि मर्माणि तत्रापि सद्योमरणं मस्तकाभ्यन्तरत उपरिष्टात् सिरासंधिसन्निपातो रोमावर्तो ऽधिपतिः तत्रापि सद्य एव । (२७।१)
ata ūrdhvam ūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmastatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena tatra mūkatā svaravaikṛtam arasagrāhitā ca grīvāyām ubhayataścatasraḥ sirā mātṛkās tatra sadyomaraṇaṃ śirogrīvayoḥ saṃdhāne kṛkāṭike tatra calamūrdhatā karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure tatra bādhiryaṃ ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe tatra gandhājñānaṃ bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇor bāhyato 'pāṅgau tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvor upari nimnayor āvartau tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvoḥ pucchāntayor upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau tatra sadyomaraṇaṃ śaṅkhayor upari keśānta utkṣepau tatra saśalyo jīvati pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyo bhruvor madhye sthapanī tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ ghrāṇaśrotrākṣijihvāsaṃtarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni tāni catvāri marmāṇi tatrāpi sadyomaraṇaṃ mastakābhyantarata upariṣṭāt sirāsaṃdhisannipāto romāvarto 'dhipatiḥ tatrāpi sadya eva |
एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ॥ (२७।२)
evametāni saptatriṃśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||
ऊर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् । (२८।२)
ūrvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitaṃ stanapūrvamūlam |
विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ॥ (२८।३)
viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇyeva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām ||
हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे । (२९।१)
hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve |
तानि स्वपाणितलकुञ्चितसंमितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतो ऽङ्गुलार्धम् ॥ (२९।२)
tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato 'ṅgulārdham ||
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् । (३०।१)
etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam |
पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ॥ (३०।२)
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṃ parivarjanīyam ||
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां संकोचम् ईयुरसृगल्पमतो निरेति । (३१।१)
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ saṃkocam īyurasṛgalpamato nireti |
प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः संछिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ॥ (३१।२)
prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ saṃchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||
क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश् च रुजं करोति । (३२।१)
kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaś ca rujaṃ karoti |
एवं विनाशम् उपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधविघातनिकृत्तमूलाः ॥ (३२।२)
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhavighātanikṛttamūlāḥ ||
तस्मात् तयोर् अभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे । (३३।१)
tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe |
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच् च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ॥ (३३।२)
marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti yasmāc ca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ ||
जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित् ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि । (३४।१)
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te prāpnuvanti vikalatvamasaṃśayaṃ hi |
संभिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रविहतैश् च शरीरदेशैः ॥ (३४।२)
saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ ||
छिन्नैश् च सक्थिभुजपादकरैर् अशेषैर् येषां न मर्मपतिता विविधाः प्रहाराः सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च । (३५।१)
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ na marmapatitā vividhāḥ prahārāḥ somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca |
मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ॥ (३५।२)
marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||
इन्द्रियार्थेष्वसंप्राप्तिर् मनोबुद्धिविपर्ययः ॥ (३६।२)
indriyārtheṣvasaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||
रुजश् च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते । (३७।१)
rujaś ca vividhāstīvrā bhavantyāśuhare hate |
हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवो धातुक्षयो नृणाम् ॥ (३७।२)
hate kālāntaraghne tu dhruvo dhātukṣayo nṛṇām ||
ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश् च नश्यति । (३८।१)
tato dhātukṣayājjanturvedanābhiś ca naśyati |
शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् । (३९।१)
śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvamavāpnuyāt |
विशल्यघ्नेषु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ॥ (३९।२)
viśalyaghneṣu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yacca kāraṇam ||
कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ॥ (४०।२)
kurvantyante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
मर्माभिघातस्तु च कश्चिदस्ति यो ऽल्पात्ययो वापि निरत्ययो वा । (४२।१)
marmābhighātastu ca kaścidasti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ॥ (४२।२)
prāyeṇa marmasvabhitāḍitāstu vaikalyamṛcchantyathavā mriyante ||
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्छन्ति काये विविधा नराणाम् । (४३।१)
marmāṇyadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrchanti kāye vividhā narāṇām |
प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैर् अपि साध्यमानाः ॥ (४३।२)
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.