अथात औपद्रविकमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

अध्यायानां शते विंशे यदुक्तमसकृन्मया । (३।१)

वक्ष्यामि बहुधा सम्यगुत्तरे ऽर्थानिमानिति ॥ (३।२)

इदानीं तत् प्रवक्ष्यामि तन्त्रमुत्तरमुत्तमम् । (४।१)

निखिलेनोपदिश्यन्ते यत्र रोगाः पृथग्विधाः ॥ (४।२)

शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिताः । (५।१)

ये च विस्तरतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः ॥ (५।२)

षट्सु कायचिकित्सासु ये चोक्ताः परमर्षिभिः । (६।१)

उपसर्गादयो रोगा ये चाप्यागन्तवः स्मृताः ॥ (६।२)

त्रिषष्टी रससंसर्गाः स्वस्थवृत्तं तथैव च । (७।१)

युक्तार्था युक्तयश्चैव दोषभेदास्तथैव च ॥ (७।२)

यत्रोक्ता विविधा अर्था रोगसाधनहेतवः । (८।१)

महतस्तस्य तन्त्रस्य दुर्गाधस्याम्बुधेरिव ॥ (८।२)

आदावेवोत्तमाङ्गस्थान् रोगानभिदधाम्यहम् । (९।१)

संख्यया लक्षणैश्चापि साध्यासाध्यक्रमेण च ॥ (९।२)

विद्याद् द्व्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसंमितम् । (१०।१)

द्व्यङ्गुलं सर्वतः सार्धं भिषङ्नयनबुद्बुदम् ॥ (१०।२)

सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम् । (११।१)

पलं भुवो ऽग्नितो रक्तं वातात् कृष्णं सितं जलात् ॥ (११।२)

आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे । (१२।१)

दृष्टिं चात्र तथा वक्ष्ये यथा ब्रूयाद् विशारदः ॥ (१२।२)

नेत्रायामत्रिभागं तु कृष्णमण्डलम् उच्यते । (१३।१)

कृष्णात् सप्तमम् इच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः ॥ (१३।२)

मण्डलानि च सन्धींश्च पटलानि च लोचने । (१४।१)

यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च ॥ (१४।२)

पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु । (१५।१)

अनुपूर्वं तु ते मध्याश्चत्वारो ऽन्त्या यथोत्तरम् ॥ (१५।२)

पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर् वर्त्मशुक्लगतो ऽपरः । (१६।१)

शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतो ऽपरः । (१६।२)

ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः ॥ (१६।३)

द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्यन्यानि चाक्षिणि । (१७।१)

जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः ॥ (१७।२)

तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् । (१८।१)

मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् ॥ (१८।२)

पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते । (१९।१)

सिराणां कण्डराणां च मेदसः कालकस्य च ॥ (१९।२)

गुणाः कालात् परः श्लेष्मा बन्धने ऽक्ष्णोः सिरायुतः । (२०।१)

सिरानुसारिभिर् दोषैर् विगुणैरूर्ध्वमागतैः ॥ (२०।२)

जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः । (२१।१)

तत्राविलं ससंरम्भम् अश्रुकण्डूपदेहवत् ॥ (२१।२)

गुरूषातोदरागाद्यैर् जुष्टं चाव्यक्तलक्षणैः । (२२।१)

सशूलं वर्त्मकोशेषु शूकपूर्णाभम् एव च ॥ (२२।२)

विहन्यमानं रूपे वा क्रियास्वक्षि यथा पुरा । (२३।१)

दृष्ट्वैव धीमान् बुध्येत दोषेणाधिष्ठितं तु तत् ॥ (२३।२)

तत्र संभवमासाद्य यथादोषं भिषग्जितम् । (२४।१)

विदध्यान्नेत्रजा रोगा बलवन्तः स्युरन्यथा ॥ (२४।२)

संक्षेपतः क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम् । (२५।१)

वातादीनां प्रतीघातः प्रोक्तो विस्तरतः पुनः ॥ (२५।२)

उष्णाभितप्तस्य जलप्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च । (२६।१)

प्रसक्तसंरोदनकोपशोकक्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च ॥ (२६।२)

शुक्तारनालाम्लकुलत्थमाषनिषेवणाद्वेगविनिग्रहाच्च । (२७।१)

स्वेदादथो धूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् ॥ (२७।२)

बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारान् जनयन्ति दोषाः । (२८।१)

वाताद्दश तथा पित्तात् कफाच्चैव त्रयोदश ॥ (२८।२)

रक्तात् षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविंशतिः । (२९।१)

तथा बाह्यौ पुनर्द्वौ च रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः । (२९।२)

हताधिमन्थो निमिषो दृष्टिर्गम्भीरिका च या ॥ (२९।३)

यच्च वातहतं वर्त्म न ते सिध्यन्ति वातजाः । (३०।१)

याप्यो ऽथ तन्मयः काचः साध्याः स्युःसान्यमारुताः ॥ (३०।२)

शुष्काक्षिपाकाधीमन्थस्यन्दमारुतपर्ययाः । (३१।१)

असाध्यो ह्रस्वजाड्यो यो जलस्रावश्च पैत्तिकः ॥ (३१।२)

परिम्लायी च नीलश्च याप्यः काचो ऽथ तन्मयः । (३२।१)

अभिष्यन्दो ऽधिमन्थो ऽम्लाध्युषितं शुक्तिका च या ॥ (३२।२)

दृष्टिः पित्तविदग्धा च धूमदर्शी च सिध्यति । (३३।१)

असाध्यः कफजः स्रावो याप्यः काचश्च तन्मयः ॥ (३३।२)

अभिष्यन्दो ऽधिमन्थश्च बलासग्रथितं च यत् । (३४।१)

दृष्टिः श्लेष्मविदग्धा च पोथक्यो लगणश्च यः ॥ (३४।२)

क्रिमिग्रन्थिपरिक्लिन्नवर्त्मशुक्लार्मपिष्टकाः । (३५।१)

श्लेष्मोपनाहः साध्यास्तु कथिताः श्लेष्मजेषु तु ॥ (३५।२)

रक्तस्रावो ऽजकाजातं शोणितार्शोव्रणान्वितम् । (३६।१)

शुक्रं न साध्यं काचश्च याप्यस्तज्जः प्रकीर्तितः ॥ (३६।२)

मन्थस्यन्दौ क्लिष्टवर्त्म हर्षोत्पातौ तथैव च । (३७।१)

सिराजाताञ्जनाख्या च सिराजालं च यत् स्मृतम् ॥ (३७।२)

पर्वण्यथाव्रणं शुक्रं शोणितार्मार्जुनश्च यः । (३८।१)

एते साध्या विकारेषु रक्तजेषु भवन्ति हि ॥ (३८।२)

पूयास्रावो नाकुलान्ध्यम् अक्षिपाकात्ययो ऽलजी । (३९।१)

असाध्याः सर्वजा याप्यः काचः कोपश्च पक्ष्मणः ॥ (३९।२)

वर्त्मावबन्धो यो व्याधिः सिरासु पिडका च या । (४०।१)

प्रस्तार्यर्माधिमांसार्म स्नाय्वर्मोत्सङ्गिनी च या ॥ (४०।२)

पूयालसश्चार्बुदं च श्यावकर्दमवर्त्मनी । (४१।१)

तथार्शोवर्त्म शुष्कार्शः शर्करावर्त्म यच्च वै ॥ (४१।२)

सशोफश् चाप्यशोफश्च पाको बहलवर्त्म च । (४२।१)

अक्लिन्नवर्त्म कुम्भीका बिसवर्त्म च सिध्यति ॥ (४२।२)

सनिमित्तो ऽनिमित्तश्च द्वावसाध्यौ तु बाह्यजौ । (४३।१)

षट्सप्ततिर्विकाराणामेषा संग्रहकीर्तिता ॥ (४३।२)

नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः । (४४।१)

शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ॥ (४४।२)

सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु । (४५।१)

बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ । (४५।२)

भूय एतान् प्रवक्ष्यामि संख्यारूपचिकित्सितैः ॥ (४५।३)