Su, 1, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो द्रवयसंग्रहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto dravayasaṃgrahaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
तद्यथा विदारिगन्धा विदारी विश्वदेवा सहदेवा श्वदंष्ट्रा पृथक्पर्णी शतावरी सारिवा कृष्णसारिवा जीवकर्षभकौ महासहा क्षुद्रसहा बृहत्यौ पुनर्नवैरण्डो हंसपादी वृश्चिकाल्यृषभी चेति ॥ (४।१)
tadyathā vidārigandhā vidārī viśvadevā sahadevā śvadaṃṣṭrā pṛthakparṇī śatāvarī sārivā kṛṣṇasārivā jīvakarṣabhakau mahāsahā kṣudrasahā bṛhatyau punarnavairaṇḍo haṃsapādī vṛścikālyṛṣabhī ceti ||
आरग्वधमदनगोपघोण्टाकण्टकीकुटजपाठापाटलामूर्वेन्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टकगुडूचीचित्रकशार्ङ्गेष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति ॥ (६।१)
āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendrayavasaptaparṇanimbakuruṇṭakadāsīkuruṇṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgeṣṭākarañjadvayapaṭolakirātatiktakāni suṣavī ceti ||
वरुणार्तगलशिग्रुमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकनक्तमालमोरटाग्निमन्थसैरेयकद्वयबिम्बीवसुकवसिरचित्रकशतावरीबिल्वाजशृङ्गीदर्भा बृहतीद्वयं चेति ॥ (८।१)
varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaireyakadvayabimbīvasukavasiracitrakaśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā bṛhatīdvayaṃ ceti ||
वीरतरुसहचरद्वयदर्भवृक्षादनीगुन्द्रानलकुशकाशाश्मभेदकाग्निमन्थमोरटावसुकवसिरभल्लूककुरण्टकेन्दीवरकपोतवङ्का श्वदंष्ट्रा चेति ॥ (१०।१)
vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭāvasukavasirabhallūkakuraṇṭakendīvarakapotavaṅkā śvadaṃṣṭrā ceti ||
सालसाराजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जमेषशृङ्गतिनिशचन्दनकुचन्दनशिंशपाशिरीषासनधवार्जुनतालशाकनक्तमालपूतीकाश्वकर्णागुरूणि कालीयकं चेति ॥ (१२।१)
sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgatiniśacandanakucandanaśiṃśapāśirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśvakarṇāgurūṇi kālīyakaṃ ceti ||
रोध्रसावररोध्रपलाशकुटन्नटाशोकफञ्जीकट्फलैलवालुकशल्लकीजिङ्गिनीकदम्बसालाः कदली चेति ॥ (१४।१)
rodhrasāvararodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālukaśallakījiṅginīkadambasālāḥ kadalī ceti ||
अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गीरास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतामहाश्वेतावृश्चिकाल्यलवणास् तापसवृक्षश्चेति ॥ (१६।१)
arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendrapuṣpīkṣudraśvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇās tāpasavṛkṣaśceti ||
सुरसाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्जकभूस्तृणसुगन्धकसुमुखकालमालकासमर्दक्षवकखरपुष्पाविडङ्गकट्फलसुरसीनिर्गुण्डीकुलाहलोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्यो विषमुष्टिकश् चेति ॥ (१८।१)
surasāśvetasurasāphaṇijjhakārjakabhūstṛṇasugandhakasumukhakālamālakāsamardakṣavakakharapuṣpāviḍaṅgakaṭphalasurasīnirguṇḍīkulāhalondurukarṇikāphañjīprācībalakākamācyo viṣamuṣṭikaś ceti ||
मुष्ककपलाशधवचित्रकमदनवृक्षकशिंशपावज्रवृक्षस् त्रिफला चेति ॥ (२०।१)
muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣakaśiṃśapāvajravṛkṣas triphalā ceti ||
मुष्ककादिर्गणो ह्येष मेदोघ्नः शुक्रदोषहृत् । (२१।१)
muṣkakādirgaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahṛt |
मेहार्शःपाण्डुरोगघ्नः शर्करानाशनः परः ॥ (२१।२)
mehārśaḥpāṇḍurogaghnaḥ śarkarānāśanaḥ paraḥ ||
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदेन्द्रयवपाठाजीरकसर्षपमहानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गानि कटुरोहिणी चेति ॥ (२२।१)
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapamahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī ceti ||
पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः । (२३।१)
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ |
एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपुष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्रनखशुक्तिचण्डास्थौणेयकश्रीवेष्टकचोचचोरकवालुकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकागरुस्पृक्कोशीरभद्रदारुकुङ्कुमानि पुंनागकेशरं चेति ॥ (२४।१)
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyakaśrīveṣṭakacocacorakavālukaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāgaruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni puṃnāgakeśaraṃ ceti ||
वचामुस्तातिविषाभयाभद्रदारूणि नागकेशरं चेति ॥ (२६।१)
vacāmustātiviṣābhayābhadradārūṇi nāgakeśaraṃ ceti ||
हरिद्रादारुहरिद्राकलशीकुटजबीजानि मधुकं चेति ॥ (२७।१)
haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti ||
श्यामामहाश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खिनीतिल्वककम्पिल्लकरम्यकक्रमुकपुत्रश्रेणीगवाक्षीराजवृक्षकरञ्जद्वयगुडूचीसप्तलाच्छगलान्त्रीसुधाः सुवर्णक्षीरी चेति ॥ (२९।१)
śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī ceti ||
बृहतीकण्टकारिकाकुटजफलपाठा मधुकं चेति ॥ (३१।१)
bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukaṃ ceti ||
पटोलचन्दनकुचन्दनमूर्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चेति ॥ (३३।१)
paṭolacandanakucandanamūrvāguḍūcīpāṭhāḥ kaṭurohiṇī ceti ||
काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदामहामेदाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीतुगाक्षीरीपद्मकप्रपौण्डरीकर्द्धिवृद्धिमृद्वीकाजीवन्त्यो मधुकं चेति ॥ (३५।१)
kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīkarddhivṛddhimṛdvīkājīvantyo madhukaṃ ceti ||
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ॥ (३६।२)
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakarastathā ||
ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकं चेति ॥ (३७।१)
ūṣakasaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṅgūni tutthakaṃ ceti ||
सारिवामधुकचन्दनकुचन्दनपद्मककाश्मरीफलमधूकपुष्पाण्य् उशीरं चेति ॥ (३९।१)
sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmarīphalamadhūkapuṣpāṇy uśīraṃ ceti ||
अञ्जनरसाञ्जननागपुष्पप्रियङ्गुनीलोत्पलनलदनलिनकेसराणि मधुकं चेति ॥ (४१।१)
añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunīlotpalanaladanalinakesarāṇi madhukaṃ ceti ||
परूषकद्राक्षाकट्फलदाडिमराजादनकतकफलशाकफलानि त्रिफला चेति ॥ (४३।१)
parūṣakadrākṣākaṭphaladāḍimarājādanakatakaphalaśākaphalāni triphalā ceti ||
मूत्रदोषहरो हृद्यः पिपासाघ्नो रुचिप्रदः ॥ (४४।२)
mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ ||
प्रियङ्गुसमङ्गाधातकीपुंनागनागपुष्पचन्दनकुचन्दनमोचरसरसाञ्जनकुम्भीकस्रोतोञ्जनपद्मकेसरयोजनवल्ल्यो दीर्घमूला चेति ॥ (४५।१)
priyaṅgusamaṅgādhātakīpuṃnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhīkasrotoñjanapadmakesarayojanavallyo dīrghamūlā ceti ||
अम्बष्ठाधातकीकुसुमसमङ्गाकट्वङ्गमधुकबिल्वपेशिकासावररोध्रपलाशनन्दीवृक्षाः पद्मकेशराणि चेति ॥ (४६।१)
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ padmakeśarāṇi ceti ||
गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ । (४७।१)
gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
संधानीयौ हितौ पित्ते व्रणानां चापि रोपणौ ॥ (४७।२)
saṃdhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau ||
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षमधुककपीतनककुभाम्रकोशाम्रचोरकपत्त्रजम्बूद्वयपियालमधूकरोहिणीवञ्जुलकदम्बबदरीतिन्दुकीसल्लकीरोध्रसावररोध्रभल्लातकपलाशा नन्दीवृक्षश् चेति ॥ (४८।१)
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapattrajambūdvayapiyālamadhūkarohiṇīvañjulakadambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabhallātakapalāśā nandīvṛkṣaś ceti ||
न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः संग्राही भग्नसाधकः । (४९।१)
nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ |
गुडूचीनिम्बकुस्तुम्बुरुचन्दनानि पद्मकं चेति ॥ (५०।१)
guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakaṃ ceti ||
एष सर्वज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः । (५१।१)
eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ |
उत्पलरक्तोत्पलकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकाणि मधुकं चेति ॥ (५२।१)
utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkāṇi madhukaṃ ceti ||
मुस्ताहरिद्रादारुहरिद्राहरीतक्यामलकविभीतककुष्ठहैमवतीवचापाठाकटुरोहिणीशार्ङ्गष्टातिविषाद्राविडीभल्लातकानि चित्रकश् चेति ॥ (५४।१)
mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakavibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣṭātiviṣādrāviḍībhallātakāni citrakaś ceti ||
त्र्यूषणं कफमेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् । (५९।१)
tryūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān |
निहन्याद्दीपनं गुल्मपीनसाग्न्यल्पताम् अपि ॥ (५९।२)
nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatām api ||
त्रपुसीसताम्ररजतकृष्णलोहसुवर्णानि लोहमलश् चेति ॥ (६२।१)
trapusīsatāmrarajatakṛṣṇalohasuvarṇāni lohamalaś ceti ||
लाक्षारेवतकुटजाश्वमारकट्फलहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस् त्रायमाणा चेति ॥ (६४।१)
lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrādvayanimbasaptacchadamālatyas trāyamāṇā ceti ||
तत्र त्रिकण्टकबृहतीद्वयपृथक्पर्ण्यो विदारिगन्धा चेति कनीयः ॥ (६६।२)
tatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛthakparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ ||
बिल्वाग्निमन्थटिण्टुकपाटलाः काश्मर्यश् चेति महत् ॥ (६८।१)
bilvāgnimanthaṭiṇṭukapāṭalāḥ kāśmaryaś ceti mahat ||
सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् । (६९।१)
satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghvagnidīpanam |
विदारीसारिवारजनीगुडूच्यो ऽजशृङ्गी चेति वल्लीसंज्ञः ॥ (७२।१)
vidārīsārivārajanīguḍūcyo 'jaśṛṅgī ceti vallīsaṃjñaḥ ||
करमर्दत्रिकण्टकसैरीयकशतावरीगृध्रनख्य इति कण्टकसंज्ञः ॥ (७३।१)
karamardatrikaṇṭakasairīyakaśatāvarīgṛdhranakhya iti kaṇṭakasaṃjñaḥ ||
कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इति तृणसंज्ञकः ॥ (७५।१)
kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasaṃjñakaḥ ||
अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रम् एव विनाशयेत् ॥ (७६।१)
antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghram eva vināśayet ||
समासेन गणा ह्येते प्रोक्तास्तेषां तु विस्तरम् । (७९।१)
samāsena gaṇā hyete proktāsteṣāṃ tu vistaram |
चिकित्सितेषु वक्ष्यामि ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ॥ (७९।२)
cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā doṣabalābalam ||
एभिर् लेपान् कषायांश्च तैलं सर्पींषि पानकान् । (८०।१)
ebhir lepān kaṣāyāṃśca tailaṃ sarpīṃṣi pānakān |
प्रविभज्य यथान्यायं कुर्वीत मतिमान् भिषक् ॥ (८०।२)
pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak ||
धूमवर्षानिलक्लेदैः सर्वर्तुष्वनभिद्रुते । (८१।१)
dhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣvanabhidrute |
ग्राहयित्वा गृहे न्यस्येद्विधिनौषधसंग्रहम् ॥ (८१।२)
grāhayitvā gṛhe nyasyedvidhinauṣadhasaṃgraham ||
समीक्ष्य दोषभेदांश् च मिश्रान् भिन्नान् प्रयोजयेत् । (८२।१)
samīkṣya doṣabhedāṃś ca miśrān bhinnān prayojayet |
पृथङ्मिश्रान् समस्तान्वा गणं वा व्यस्तसंहतम् ॥ (८२।२)
pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.