अथातो विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

अरुणाभं त्रिवृन्मूलं श्रेष्ठं मूलविरेचने । (३।१)

प्रधानं तिल्वकस् त्वक्षु फलेष्वपि हरीतकी ॥ (३।२)

तैलेष्वेरण्डजं तैलं स्वरसे कारवेल्लिका । (४।१)

सुधापयः पयःसूक्तमिति प्राधान्यसंग्रहः । (४।२)

तेषां विधानं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ (४।३)

वैरेचनद्रव्यरसानुपीतं मूलं महत्त्रैवृतमस्तदोषम् । (५।१)

चूर्णीकृतम् सैन्धवनागराढ्यमम्लैः पिबेन्मारुतरोगजुष्टः ॥ (५।२)

इक्षोर् विकारैर् मधुरै रसैस्तत् पैत्ते गदे क्षीरयुतं पिबेच्च । (६।१)

गुडूच्यरिष्टत्रिफलारसेन सव्योषमूत्रं कफजे पिबेत्तत् ॥ (६।२)

त्रिवर्णकत्र्यूषणयुक्तमेतद्गुडेन लिह्यादनवेन चूर्णम् । (७।१)

प्रस्थे च तन्मूलरसस्य दत्त्वा तन्मूलकल्कं कुडवप्रमाणम् ॥ (७।२)

कर्षोन्मिते सैन्धवनागरे च विपाच्य कल्कीकृतमेतदद्यात् । (८।१)

तत्कल्कभागः समहौषधार्धः ससैन्धवो मूत्रयुतश् च पेयः ॥ (८।२)

समास्त्रिवृन्नागरकाभयाः स्युर्भागार्धकं पूगफलं सुपक्वम् । (९।१)

विडङ्गसारो मरिचं सदारु योगः ससिन्धूद्भवमूत्रयुक्तः ॥ (९।२)

विरेचनद्रव्यभवं तु चूर्णं रसेन तेषां भिषजा विमृद्य । (१०।१)

तन्मूलसिद्धेन च सर्पिषाक्तं सेव्यं तदाज्ये गुटिकीकृतं च ॥ (१०।२)

गुडे च पाकाभिमुखे निधाय चूर्णीकृतं सम्यगिदं विपाच्य । (११।१)

शीतं त्रिजाताक्तमथो विमृद्य योगानुरूपा गुटिकाः प्रयोज्याः ॥ (११।२)

वैरेकीयद्रव्यचूर्णस्य भागं सिद्धं सार्धं क्वाथभागैश्चतुर्भिः । (१२।१)

आमृद्नीयात् सर्पिषा तच्छृतेन तत्क्वाथोष्मस्वेदितं सामितं च ॥ (१२।२)

पाकप्राप्ते फाणिते चूर्णितं तत् क्षिप्तं पक्वं चावतार्य प्रयत्नात् । (१३।१)

शीतीभूता मोदका हृद्यगन्धाः कार्यास्त्वेते भक्ष्यकल्पाः समासात् ॥ (१३।२)

रसेन तेषां परिभाव्य मुद्गान् यूषः ससिन्धूद्भवसर्पिरिष्टः । (१४।१)

वैरेचने ऽन्यैर् अपि वैदलैः स्यादेवं विदध्याद्वमनौषधैश् च ॥ (१४।२)

भित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैस्त्रिभण्डिजातैः प्रतिबध्य रज्ज्वा । (१५।१)

पक्वं च सम्यक् पुटपाकयुक्त्या खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम् ॥ (१५।२)

सिताजगन्धात्वक्क्षीरीविदारीत्रिवृताः समाः । (१६।१)

लिह्यान्मधुघृताभ्यां तु तृड्दाहज्वरशान्तये ॥ (१६।२)

शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम् । (१७।१)

रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशकम् ॥ (१७।२)

पचेल्लेहं सिताक्षौद्रपलार्धकुडवान्वितम् । (१८।१)

त्रिवृच्चूर्णयुतं शीतं पित्तघ्नं तद्विरेचनम् ॥ (१८।२)

त्रिवृच्छ्यामाक्षारशुण्ठीपिप्पलीर्मधुनाप्नुयात् । (१९।१)

सर्वश्लेष्मविकाराणां श्रेष्ठमेतद्विरेचनम् ॥ (१९।२)

बीजाढ्यपथ्याकाश्मर्यधात्रीदाडिमकोलजान् । (२०।१)

तैलभृष्टान् रसानम्लफलैर् आवाप्य साधयेत् ॥ (२०।२)

घनीभूतं त्रिसौगन्ध्यं त्रिवृत्क्षौद्रसमन्वितम् । (२१।१)

लेह्यमेतत्कफप्रायैः सुकुमारैर् विरेचनम् ॥ (२१।२)

नीलीतुल्यं त्वगेलं च तैस्त्रिवृत्ससितोपला । (२२।१)

चूर्णं संतर्पणं क्षौद्रफलाम्लं संनिपातनुत् ॥ (२२।२)

त्रिवृच्छ्यामासिताकृष्णात्रिफलामाक्षिकैः समैः । (२३।१)

मोदकाः संनिपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहाः ॥ (२३।२)

त्रिवृद्भागास्त्रयः प्रोक्तास्त्रिफला तत्समा तथा । (२४।१)

क्षारकृष्णाविडङ्गानि संचूर्ण्य मधुसर्पिषा ॥ (२४।२)

लिह्याद्गुडेन गुटिकाः कृत्वा वाप्यथ भक्षयेत् । (२५।१)

कफवातकृतान् गुल्मान् प्लीहोदरहलीमकान् ॥ (२५।२)

हन्त्यन्यान् अपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम् । (२६।१)

चूर्णं श्यामात्रिवृन्नीली कट्वी मुस्ता दुरालभा ॥ (२६।२)

चव्येन्द्रबीजं त्रिफला सर्पिर्मांसरसाम्बुभिः । (२७।१)

पीतं विरेचनं तद्धि रूक्षाणाम् अपि शस्यते ॥ (२७।२)

वैरेचनिकनिःक्वाथभागाः शीतास्त्रयो मताः । (२८।१)

द्वौ फाणितस्य तच्चापि पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ (२८।२)

तत् साधुसिद्धं विज्ञाय शीतं कृत्वा निधापयेत् । (२९।१)

कलसे कृतसंस्कारे विभज्यर्तू हिमाहिमौ ॥ (२९।२)

मासाद् ऊर्ध्वं जातरसं मधुगन्धं वरासवम् । (३०।१)

पिबेदसावेव विधिः क्षारमूत्रासवेष्वपि ॥ (३०।२)

वैरेचनिकमूलाणां क्वाथे माषान् सुभावितान् । (३१।१)

सुधौतांस्तत्कषायेण शालीनां चापि तण्डुलान् ॥ (३१।२)

अवक्षुद्यैकतः पिण्डान् कृत्वा शुष्कान् सुचूर्णितान् । (३२।१)

शालितण्डुलचूर्णं च तत्कषायोष्मसाधितम् ॥ (३२।२)

तस्य पिष्टस्य भागांस्त्रीन् किण्वभागविमिश्रितान् । (३३।१)

मण्डोदकार्थे क्वाथं च दद्यात्तत्सर्वमेकतः ॥ (३३।२)

निदध्यात्कलसे तां तु सुरां जातरसां पिबेत् । (३४।१)

एष एव सुराकल्पो वमनेष्वपि कीर्तितः ॥ (३४।२)

सौवीरकमूलानि त्रिवृदादीनां प्रथमस्य गणस्य च । (३५।१)

महतः पञ्चमूलस्य मूर्वाशार्ङ्गष्टयोर् अपि ॥ (३५।२)

सुधां हैमवतीं चैव त्रिफलातिविषे वचाम् । (३६।१)

संहृत्यैतानि भागौ द्वौ कारयेदेकमेतयोः ॥ (३६।२)

कुर्यान्निःक्वाथम् एकस्मिन्नेकस्मिंश्चूर्णम् एव तु । (३७।१)

क्षुण्णांस्तस्मिंस्तु निःक्वाथे भावयेद्बहुशो यवान् ॥ (३७।२)

शुष्काणां मृदुभृष्टानां तेषां भागास्त्रयो मताः । (३८।१)

चतुर्थं भागमावाप्य चूर्णानामनुकीर्तितम् ॥ (३८।२)

प्रक्षिप्य कलसे सम्यक् समस्तं तदनन्तरम् । (३९।१)

तेषाम् एव कषायेण शीतलेन सुयोजितम् ॥ (३९।२)

पूर्ववत्संनिदध्यात्तु ज्ञेयं सौवीरकं हि तत् । (४०।१)

पूर्वोक्तं वर्गमाहृत्य द्विधा कृत्वैकमेतयोः ॥ (४०।२)

भागं संक्षुद्य संसृज्य यवैः स्थाल्यामधिश्रयेत् । (४१।१)

अजशृङ्ग्याः कषायेण तमभ्यासिच्य साधयेत् ॥ (४१।२)

सुसिद्धांश्चावतार्यैतानौषधिभ्यो विवेचयेत् । (४२।१)

विमृद्य सतुषान् सम्यक् ततस्तान् पूर्ववन्मितान् ॥ (४२।२)

पूर्वोक्तौषधभागस्य चूर्णं दत्त्वा तु पूर्ववत् । (४३।१)

तेनैव सह यूषेण कलसे पूर्ववत्क्षिपेत् ॥ (४३।२)

ज्ञात्वा जातरसं चापि तत्तुषोदकमादिशेत् । (४४।१)

तुषाम्बुसौवीरकयोर् विधिरेष प्रकीर्तितः ॥ (४४।२)

षड्रात्रात् सप्तरात्राद्वा ते च पेये प्रकीर्तिते । (४५।१)

वैरेचनेषु सर्वेषु त्रिवृन्मूलविधिः स्मृतः ॥ (४५।२)

दन्तीद्रवन्त्योर् मूलानि विशेषान्मृत्कुशान्तरे । (४६।१)

पिप्पलीक्षौद्रयुक्तानि स्विन्नान्युद्धृत्य शोषयेत् ॥ (४६।२)

ततस्त्रिवृद्विधानेन योजयेच्छ्लेष्मपित्तयोः । (४७।१)

तयोः कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् ॥ (४७।२)

सर्पिश् च पक्वं वीसर्पकक्षादाहालजीर्जयेत् । (४८।१)

मेहगुल्मानिलश्लेष्मविबन्धांस्तैलम् एव च ॥ (४८।२)

चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसंरोधजा रुजः । (४९।१)

दन्तीद्रवन्तीमरिचकनकाह्वयवासकैः ॥ (४९।२)

विश्वभेषजमृद्वीकाचित्रकैर् मूत्रभावितम् । (५०।१)

सप्ताहं सर्पिषा चूर्णं योज्यमेतद्विरेचनम् ॥ (५०।२)

जीर्णे संतर्पणं क्षौद्रं पित्तश्लेष्मरुजापहम् । (५१।१)

अजीर्णपार्श्वरुक्पाण्डुप्लीहोदरनिबर्हणम् ॥ (५१।२)

गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्युः पलं पलम् । (५२।१)

दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर् दश ॥ (५२।२)

कृत्वैतान्मोदकानेकं दशमे दशमे ऽहनि । (५३।१)

ततः खादेदुष्णतोयसेवी निर्यन्त्रणास्त्विमे ॥ (५३।२)

दोषघ्ना ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठनाशनाः । (५४।१)

व्योषं त्रिजातकं मुस्ता विडङ्गामलके तथा ॥ (५४।२)

नवैतानि समांशानि त्रिवृदष्टगुणानि वै । (५५।१)

श्लक्ष्णचूर्णीकृतानीह दन्तीभागद्वयं तथा ॥ (५५।२)

सर्वाणि चूर्णितानीह गालितानि विमिश्रयेत् । (५६।१)

षड्भिश्च शर्कराभागैर् ईषत्सैन्धवमाक्षिकैः ॥ (५६।२)

पिण्डितम् भक्षयित्वा तु ततः शीताम्बु पाययेत् । (५७।१)

बस्तिरुक्तृड्ज्वरच्छर्दिशोषपाण्डुभ्रमापहम् ॥ (५७।२)

निर्यन्त्रणमिदं सर्वं विषघ्नं तु विरेचनम् । (५८।१)

त्रिवृदष्टकसंज्ञो ऽयं प्रशस्तः पित्तरोगिणाम् ॥ (५८।२)

भक्ष्यः क्षीरानुपानो वा पित्तश्लेष्मातुरैर् नरैः । (५९।१)

भक्ष्यरूपसधर्मत्वादाढ्येष्वेव विधीयते ॥ (५९।२)

तिल्वकस्य त्वचं बाह्याम् अन्तर्वल्कविवर्जिताम् । (६०।१)

चूर्णयित्वा तु द्वौ भागौ तत्कषायेण गालयेत् ॥ (६०।२)

तृतीयं भावितं तेन भागं शुष्कं तु भावितम् । (६१।१)

दशमूलीकषायेण त्रिवृद्वत्संप्रयोजयेत् ॥ (६१।२)

विधानं त्वक्षु निर्दिष्टं फलानामथ वक्ष्यते । (६२।१)

हरीतक्याः फलं त्वस्थिविमुक्तं दोषवर्जितम् ॥ (६२।२)

योज्यं त्रिवृद्विधानेन सर्वव्याधिनिबर्हणम् । (६३।१)

रसायनं परं मेध्यं दुष्टान्तर्व्रणशोधनम् ॥ (६३।२)

हरीतकी विडङ्गानि सैन्धवं नागरं त्रिवृत् । (६४।१)

मरिचानि च तत्सर्वं गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ (६४।२)

हरीतकी भद्रदारु कुष्ठं पूगफलं तथा । (६५।१)

सैन्धवं शृङ्गवेरं च गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ (६५।२)

नीलिनीफलचूर्णं च नागराभययोस्तथा । (६६।१)

लिह्याद्गुडेन सलिलं पश्चादुष्णं पिबेन्नरः ॥ (६६।२)

पिप्पल्यादिकषायेण पिबेत्पिष्टां हरीतकीम् । (६७।१)

सैन्धवोपहितां सद्य एष योगो विरेचयेत् ॥ (६७।२)

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुडेन वा । (६८।१)

सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी ॥ (६८।२)

वातानुलोमनी वृष्या चेन्द्रियाणां प्रसादनी । (६९।१)

संतर्पणकृतान् रोगान् प्रायो हन्ति हरीतकी ॥ (६९।२)

शीतमामलकं रूक्षं पित्तमेदःकफापहम् । (७०।१)

विभीतकमनुष्णं तु कफपित्तनिबर्हणम् ॥ (७०।२)

त्रीण्यप्यम्लकषायाणि सतिक्तमधुराणि च । (७१।१)

त्रिफला सर्वरोगघ्नी त्रिभागघृतमूर्छिता ॥ (७१।२)

वयसः स्थापनं चापि कुर्यात् संततसेविता । (७२।१)

हरीतकीविधानेन फलान्येवं प्रयोजयेत् ॥ (७२।२)

विरेचनानि सर्वाणि विशेषाच्चतुरङ्गुलात् । (७३।१)

फलं काले समुद्धृत्य सिकतायां निधापयेत् ॥ (७३।२)

सप्ताहमातपे शुष्कं ततो मज्जानमुद्धरेत् । (७४।१)

तैलं ग्राह्यं जले पक्त्वा तिलवद्वा प्रपीड्य च ॥ (७४।२)

तस्योपयोगो बालानां यावद्वर्षाणि द्वादश । (७५।१)

लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठत्रिकटुकान्वितम् ॥ (७५।२)

सुखोदकं चानुपिबेदेष योगो विरेचयेत् । (७६।१)

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन त्रिगुणेन तु ॥ (७६।२)

युक्तं पीतं तथा क्षीररसाभ्यां तु विरेचयेत् । (७७।१)

बालवृद्धक्षतक्षीणसुकुमारेषु योजितम् ॥ (७७।२)

फलानां विधिरुद्दिष्टः क्षीराणां शृणु सुश्रुत । (७८।१)

विरेचनानां तीक्ष्णानां पयः सौधं परं मतम् ॥ (७८।२)

अज्ञप्रयुक्तं तद्धन्ति विषवत् कर्मविभ्रमात् । (७९।१)

विजानता प्रयुक्तं तु महान्तम् अपि संचयम् ॥ (७९।२)

भिनत्त्याश्वेव दोषाणां रोगान् हन्ति च दुस्तरान् । (८०।१)

महत्याः पञ्चमूल्यास्तु बृहत्योश्चैकशः पृथक् ॥ (८०।२)

कषायैः समभागं तु तदङ्गारैर् विशोषितम् । (८१।१)

अम्लादिभिः पूर्ववत्तु प्रयोज्यं कोलसंमितम् ॥ (८१।२)

महावृक्षपयःपीतैर् यवागूस्तण्डुलैः कृता । (८२।१)

पीता विरेचयत्याशु गुडेनोत्कारिका कृता ॥ (८२।२)

लेहो वा साधितः सम्यक् स्नुहीक्षीरपयोघृतैः । (८३।१)

भावितास्तु स्नुहीक्षीरे पिप्पल्यो लवणान्विताः ॥ (८३।२)

चूर्णं काम्पिल्लकं वापि तत्पीतं गुटिकीकृतम् । (८४।१)

सप्तला शङ्खिनी दन्ती त्रिवृदारग्वधं गवाम् ॥ (८४।२)

मूत्रेणाप्लाव्य सप्ताहं स्नुहीक्षीरे ततः परम् । (८५।१)

कीर्णं तेनैव चूर्णेन माल्यं वसनम् एव च ॥ (८५।२)

आघ्रायावृत्य वा सम्यङ्मृदुकोष्ठो विरिच्यते । (८६।१)

क्षीरत्वक्फलमूलानां विधानैः परिकीर्तितैः । (८६।२)

अवेक्ष्य सम्यग्रोगादीन् यथावदुपयोजयेत् ॥ (८६।३)

त्रिवृच्छाणा मितास्तिस्रस्तिस्रश्च त्रिफलात्वचः । (८७।१)

विडङ्गपिप्पलीक्षारशाणास्तिस्रश्च चूर्णिताः ॥ (८७।२)

लिह्यात् सर्पिर्मधुभ्यां च मोदकं वा गुडेन वा । (८८।१)

भक्षयेन्निष्परीहारमेतच्छ्रेष्ठं विरेचनम् ॥ (८८।२)

गुल्मान् प्लीहोदरम् कासं हलीमकमरोचकम् । (८९।१)

कफवातकृतांश्चान्यान् व्याधीनेतद्व्यपोहति ॥ (८९।२)

घृतेषु तैलेषु पयःसु चापि मद्येषु मूत्रेषु तथा रसेषु । (९०।१)

भक्ष्यान्नलेह्येषु च तेषु तेषु विरेचनान्यग्रमतिर्विदध्यात् ॥ (९०।२)

क्षीरं रसः कल्कमथो कषायः शृतश् च शीतश् च तथैव चूर्णम् । (९१।१)

कल्पाः षडेते खलु भेषजानां यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टाः ॥ (९१।२)