अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः । (३।१)

निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः ॥ (३।२)

सो ऽन्नैरत्यर्थगुरुभिर् उपयुक्तैः प्रशाम्यति । (४।१)

अल्पो महद्भिर् बहुभिश्छादितो ऽग्निरिवेन्धनैः ॥ (४।२)

स चाल्पैर् लघुभिश्चान्नैर् उपयुक्तैर् विवर्धते । (५।१)

काष्ठैर् अणुभिर् अल्पैश्च संधुक्षित इवानलः ॥ (५।२)

हृतदोषप्रमाणेन सदाहारविधिः स्मृतः । (६।१)

त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थो ऽर्धाढकमाढकम् ॥ (६।२)

तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे । (७।१)

प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला ॥ (७।२)

द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते । (८।१)

विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः ॥ (८।२)

दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् । (९।१)

अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः ॥ (९।२)

अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् । (१०।१)

ततस्तु कृतसंज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना ॥ (१०।२)

त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु । (११।१)

ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुम् अस्मै विचक्षणः ॥ (११।२)

लावैणहरिणादीनां रसैर् दद्यात् सुसंस्कृतैः । (१२।१)

हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः ॥ (१२।२)

एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम् । (१३।१)

कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान् हीनविशोधितान् ॥ (१३।२)

पेयाभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः । (१४।१)

वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः ॥ (१४।२)

नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत् । (१५।१)

आढकार्धाढकप्रस्थसंख्या ह्येषा विरेचने ॥ (१५।२)

श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः । (१६।१)

एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन ॥ (१६।२)

बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा । (१७।१)

तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत् ॥ (१७।२)

द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन् वारान् दुर्बलस्तथा । (१८।१)

केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु ॥ (१८।२)

संसर्गेण विवृद्धे ऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत् । (१९।१)

प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः ॥ (१९।२)

स्वाद्वम्ललवणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् । (२०।१)

स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः ॥ (२०।२)

केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् । (२१।१)

स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम् ॥ (२१।२)

कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम् । (२२।१)

स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् ॥ (२२।२)

त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः । (२३।१)

तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ॥ (२३।२)

तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः । (२४।१)

स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये ॥ (२४।२)

क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् । (२५।१)

आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ॥ (२५।२)

मैथुनोपगमाद्घोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः । (२६।१)

आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहम् एव च ॥ (२६।२)

गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ । (२७।१)

रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते ॥ (२७।२)

लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान् । (२८।१)

प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम् ॥ (२८।२)

मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथारुचिम् । (२९।१)

तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ॥ (२९।२)

उच्चैः संभाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् । (३०।१)

आन्ध्यं जाड्यम् अजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा ॥ (३०।२)

हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम् । (३१।१)

नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ॥ (३१।२)

लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान् । (३२।१)

यानयानेन लभते छर्दिमूर्च्छाभ्रमक्लमान् ॥ (३२।२)

तथैवाङ्गग्रहं घोरम् इन्द्रियाणां च विभ्रमम् । (३३।१)

चिरासनात्तथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ॥ (३३।२)

अतिचङ्क्रमणाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः । (३४।१)

सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ॥ (३४।२)

शीतसंभोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये । (३५।१)

ततो ऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ॥ (३५।२)

वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात् । (३६।१)

विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति ॥ (३६।२)

असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम् । (३७।१)

अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते ये ऽप्रमाणतः । (३७।२)

रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ॥ (३७।३)

व्यापदां कारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् । (३८।१)

प्रयतेतातुरारोग्ये प्रत्यनीकेन हेतुना ॥ (३८।२)

विरिक्तवान्तैर् हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरिः । (३९।१)

सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैव मुद्गा लघु यच्च कीर्तितम् ॥ (३९।२)