Su, 3, 9
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
धमनी: अन्ज़ह्ल्चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः । (३।१)
dhamanī: Anzahlcaturviṃśatirdhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ |
सिरा <> धमनी <> स्रोतस्तत्र केचिदाहुः सिराधमनीस्रोतसामविभागः सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति । (३।२)
sirā <> dhamanī <> srotastatra kecidāhuḥ sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ceti |
तत्तु न सम्यक् अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः कस्मात् व्यञ्जनान्यत्वान्मूलसंनियमात् कर्मवैशेष्यादागमाच्च केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ॥ (३।३)
tattu na samyak anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ kasmāt vyañjanānyatvānmūlasaṃniyamāt karmavaiśeṣyādāgamācca kevalaṃ tu parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva karmasu bhavati ||
वेर्तेइलुन्ग् देर् धमनीस्तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश दश चाधोगामिन्यश् चतस्रस्तिर्यग्गाः ॥ (४।०)
verteilung der dhamanīstāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnāmūrdhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasrastiryaggāḥ ||
१। ऊर्ध्वगऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषान् अभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति तास्तु हृदयम् अभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते तास्त्रिंशत् । (५।१)
1. ūrdhvagaūrdhvagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti tāstu hṛdayam abhiprapannāstridhā jāyante tāstriṃśat |
तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश शब्दरूपरसगन्धान् अष्टाभिर् गृह्णीते द्वाभ्यां भाषते द्वाभ्यां घोषं करोति द्वाभ्यां स्वपिति द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते द्वे चाश्रुवाहिण्यौ द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतस् तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः । (५।२)
tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa śabdarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhṇīte dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ pratibudhyate dve cāśruvāhiṇyau dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahatas tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ |
एताभिर् ऊर्ध्वं नाभेर् उदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ॥ (५।३)
etābhir ūrdhvaṃ nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca ||
ऊर्ध्वंगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः । (६।२)
ūrdhvaṃgamāstu kurvanti karmāṇyetāni sarvaśaḥ |
२। अधोगमधमनीअधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म तासां यथायथम् ॥ (६।३)
2. adhogamadhamanīadhogamāstu vakṣyāmi karma tāsāṃ yathāyatham ||
अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति । (७।१)
adhogamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadho vahanti |
तास्तु पित्ताशयम् अभिप्रपन्नास्तत्रस्थम् एवान्नपानरसं विपक्वम् औष्ण्याद् विवेचयन्त्यो ऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च रसस्थानं चाभिपूरयन्ति मूत्रपुरीषस्वेदांश् च विवेचयन्ति आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते तास्त्रिंशत् तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश द्वे ऽन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते तोयवहे द्वे मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय द्वे विसर्गाय ते एव रक्तमभिवहतो नारीणामार्तवसंज्ञं द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे अष्टावन्यास्तिर्यग्गाणां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः । (७।२)
tāstu pittāśayam abhiprapannāstatrastham evānnapānarasaṃ vipakvam auṣṇyād vivecayantyo 'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca rasasthānaṃ cābhipūrayanti mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayanti āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante tāstriṃśat tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa dve 'nnavāhinyāvantrāśrite toyavahe dve mūtrabastimabhiprapanne mūtravahe dve śukravahe dve śukraprādurbhāvāya dve visargāya te eva raktamabhivahato nārīṇāmārtavasaṃjñaṃ dve varconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe aṣṭāvanyāstiryaggāṇāṃ dhamanīnāṃ svedamarpayanti tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ |
एताभिर् अधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ॥ (७।३)
etābhir adhonābheḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante yāpyante ca ||
३। तिर्यग्गधमनीतिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ॥ (८।३)
3. tiryaggadhamanītiryaggāḥ sampravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||
तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते तास्त्वसंख्येयास् ताभिर् इदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च तैर् एव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्य् अन्तःशरीरम् अभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि तैर् एव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णाति तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ॥ (९।१)
tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante tāstvasaṃkhyeyās tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddhamātataṃ ca tāsāṃ mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca tair eva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy antaḥśarīram abhipratipadyante tvaci vipakvāni tair eva ca sparśaṃ sukhamasukhaṃ vā gṛhṇāti tāstvetāścatasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति । (११।१)
pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti |
पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ॥ (११।२)
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||
देड़्। स्रोतसत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणम् उपदेक्ष्यामः । (१२।१)
Def. srotasata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ |
तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि येष्वधिकारः एकेषां बहूनि एतेषां विशेषा बहवः । (१२।२)
tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni yeṣvadhikāraḥ ekeṣāṃ bahūni eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ |
अन्ज़ह्ल्।ड़ुन्क्तिओन् देर् स्रोतस्; क्रन्खेइतेन् बेइ वेर्लेत्ज़ुन्ग्तत्र प्राणवहे द्वे तयोर् मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यस् तत्र विद्धस्य क्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति अन्नवहे द्वे तयोर् मूलमामाशयो ऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यस् तत्र विद्धस्याध्मानं शूलान्नद्वेषश्छर्दिः पिपासान्ध्यं मरणं च उदकवहे द्वे तयोर् मूलं तालु क्लोम च तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च रसवहे द्वे तयोर् मूलं हृदयं रसवाहिन्यश् च धमन्यस् तत्र विद्धस्य शोषः प्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च रक्तवहे द्वे तयोर् मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यस् तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च मांसवहे द्वे तयोर् मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश् च धमन्यस् तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च मेदोवहे द्वे तयोर् मूलं कटी वृक्कौ च तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च मूत्रवहे द्वे तयोर् मूलं बस्तिर्मेढ्रं च तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च पुरीषवहे द्वे तयोर् मूलं पक्वाशयो गुदं च तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च शुक्रवहे द्वे तयोर् मूलं स्तनौ वृषणौ च तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च आर्तववहे द्वे तयोर् मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश् च धमन्यस् तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च सेवनीछेदाद्रुजाप्रादुर्भावो बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तम् इति । (१२।३)
Anzahl|Funktion der srotas; Krankheiten bei verletzungtatra prāṇavahe dve tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaśca dhamanyas tatra viddhasya krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati annavahe dve tayor mūlamāmāśayo 'nnavāhinyaśca dhamanyas tatra viddhasyādhmānaṃ śūlānnadveṣaśchardiḥ pipāsāndhyaṃ maraṇaṃ ca udakavahe dve tayor mūlaṃ tālu kloma ca tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇaṃ ca rasavahe dve tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyas tatra viddhasya śoṣaḥ prāṇavahaviddhavacca maraṇaṃ talliṅgāni ca raktavahe dve tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaśca dhamanyas tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca māṃsavahe dve tayor mūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāś ca dhamanyas tatra viddhasya śvayathurmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca medovahe dve tayor mūlaṃ kaṭī vṛkkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca mūtravahe dve tayor mūlaṃ bastirmeḍhraṃ ca tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ stabdhameḍhratā ca purīṣavahe dve tayor mūlaṃ pakvāśayo gudaṃ ca tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca śukravahe dve tayor mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca tatra viddhasya klībatā cirāt praseko raktaśukratā ca ārtavavahe dve tayor mūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaś ca dhamanyas tatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca sevanīchedādrujāprādurbhāvo bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti |
स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत् उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ॥ (१२।४)
srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||
स्रोतस् कोम्म्त् औस् हेर्ज़्मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् । (१३।२)
srotas kommt aus Herzmūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.