सुश्रुतसंहिताSuśrutasaṃhitā

Su, 4, 26

98 of 186 · 77 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अथातः क्षीणबलीयं वाजीकरणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

athātaḥ kṣīṇabalīyaṃ vājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||

2.1२.१

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||

3.1३.१

कल्यस्योदग्रवयसो वाजीकरणसेविनः । (३।१)

kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ |

3.2३.२

सर्वेष्वृतुष्वहरहर्व्यवायो न निवारितः ॥ (३।२)

sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāritaḥ ||

4.1४.१

स्थविराणां रिरंसूनां स्त्रीणां वाल्लभ्यमिच्छताम् । (४।१)

sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyamicchatām |

4.2४.२

योषित्प्रसङ्गात् क्षीणानां क्लीबानामल्परेतसाम् ॥ (४।२)

yoṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṃ klībānāmalparetasām ||

5.1५.१

विलासिनामर्थवतां रूपयौवनशालिनाम् । (५।१)

vilāsināmarthavatāṃ rūpayauvanaśālinām |

5.2५.२

नृणां च बहुभार्याणां योगा वाजीकरा हिताः ॥ (५।२)

nṛṇāṃ ca bahubhāryāṇāṃ yogā vājīkarā hitāḥ ||

6.1६.१

सेवमानो यदौचित्याद्वाजीवात्यर्थवेगवान् । (६।१)

sevamāno yadaucityādvājīvātyarthavegavān |

6.2६.२

नारीस्तर्पयते तेन वाजीकरणम् उच्यते ॥ (६।२)

nārīstarpayate tena vājīkaraṇam ucyate ||

7.1७.१

भोजनानि विचित्राणि पानानि विविधानि च । (७।१)

bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca |

7.2७.२

वाचः श्रोत्रानुगामिन्यस्त्वचः स्पर्शसुखास्तथा ॥ (७।२)

vācaḥ śrotrānugāminyastvacaḥ sparśasukhāstathā ||

8.1८.१

यामिनी सेन्दुतिलका कामिनी नवयौवना । (८।१)

yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā |

8.2८.२

गीतं श्रोत्रमनोहारि ताम्बूलं मदिराः स्रजः ॥ (८।२)

gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ ||

9.1९.१

गन्धा मनोज्ञा रूपाणि चित्राण्युपवनानि च । (९।१)

gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca |

9.2९.२

मनसश्चाप्रतीघातो वाजीकुर्वन्ति मानवम् । (९।२)

manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam |

9.3९.३

तैस्तैर् भावैर् अहृद्यैस्तु रिरंसोर् मनसि क्षते ॥ (९।३)

taistair bhāvair ahṛdyaistu riraṃsor manasi kṣate ||

10.1१०.१

द्वेष्यस्त्रीसंप्रयोगाच्च क्लैब्यं तन्मानसं स्मृतम् । (१०।१)

dveṣyastrīsaṃprayogācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam |

10.2१०.२

कटुकाम्लोष्णलवणैर् अतिमात्रोपसेवितैः ॥ (१०।२)

kaṭukāmloṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ ||

11.1११.१

सौम्यधातुक्षयो दृष्टः क्लैब्यं तदपरं स्मृतम् । (११।१)

saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tadaparaṃ smṛtam |

11.2११.२

अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीक्रियारतः ॥ (११।२)

ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ ||

12.1१२.१

ध्वजभङ्गमवाप्नोति तच्छुक्रक्षयहेतुकम् । (१२।१)

dhvajabhaṅgamavāpnoti tacchukrakṣayahetukam |

12.2१२.२

महता मेढ्ररोगेण मर्मच्छेदेन वा पुनः ॥ (१२।२)

mahatā meḍhrarogeṇa marmacchedena vā punaḥ ||

13.1१३.१

क्लैब्यमेतच्चतुर्थं स्यान्नॄणां पुंस्त्वोपघातजम् । (१३।१)

klaibyametaccaturthaṃ syānnṝṇāṃ puṃstvopaghātajam |

13.2१३.२

जन्मप्रभृति यः क्लीबः क्लैब्यं तत् सहजं स्मृतम् ॥ (१३।२)

janmaprabhṛti yaḥ klībaḥ klaibyaṃ tat sahajaṃ smṛtam ||

14.1१४.१

बलिनः क्षुब्धमनसो निरोधाद् ब्रह्मचर्यतः । (१४।१)

balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ |

14.2१४.२

षष्ठं क्लैब्यं मतं तत्तु खरशुक्रनिमित्तजम् ॥ (१४।२)

ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tattu kharaśukranimittajam ||

15.1१५.१

असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदाच्च यद्भवेत् । (१५।१)

asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchedācca yadbhavet |

15.2१५.२

साध्यानामितरेषां तु कार्यो हेतुविपर्ययः ॥ (१५।२)

sādhyānāmitareṣāṃ tu kāryo hetuviparyayaḥ ||

16.1१६.१

विधिर्वाजीकरो यस्तु तं प्रवक्ष्याम्यतः परम् । (१६।१)

vidhirvājīkaro yastu taṃ pravakṣyāmyataḥ param |

16.2१६.२

तिलमाषविदारीणां शालीनां चूर्णम् एव वा ॥ (१६।२)

tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇam eva vā ||

17.1१७.१

पौण्ड्रकेक्षुरसैर् आर्द्रं मर्दितं सैन्धवान्वितम् । (१७।१)

pauṇḍrakekṣurasair ārdraṃ marditaṃ saindhavānvitam |

17.2१७.२

वराहमेदसा युक्तां घृतेनोत्कारिकां पचेत् ॥ (१७।२)

varāhamedasā yuktāṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet ||

18.1१८.१

तां भक्षयित्वा पुरुषो गच्छेत्तु प्रमदाशतम् । (१८।१)

tāṃ bhakṣayitvā puruṣo gacchettu pramadāśatam |

18.2१८.२

बस्ताण्डसिद्धे पयसि भावितानसकृत्तिलान् ॥ (१८।२)

bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān ||

19.1१९.१

शिशुमारवसापक्वाः शष्कुल्यस् तिस्तैलैः कृताः । (१९।१)

śiśumāravasāpakvāḥ śaṣkulyas tistailaiḥ kṛtāḥ |

19.2१९.२

यः खादेत् स पुमान् गच्छेत् स्त्रीणां शतमपूर्ववत् ॥ (१९।२)

yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatamapūrvavat ||

20.1२०.१

पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे क्षीरसर्पिषि । (२०।१)

pippalīlavaṇopete bastāṇḍe kṣīrasarpiṣi |

20.2२०.२

साधिते भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत् प्रमदाशतम् ॥ (२०।२)

sādhite bhakṣayedyastu sa gacchet pramadāśatam ||

21.1२१.१

पिप्पलीमाषशालीनां यवगोधूमयोस्तथा । (२१।१)

pippalīmāṣaśālīnāṃ yavagodhūmayostathā |

21.2२१.२

चूर्णभागैः समैस्तैस्तु घृते पूपलिकां पचेत् ॥ (२१।२)

cūrṇabhāgaiḥ samaistaistu ghṛte pūpalikāṃ pacet ||

22.1२२.१

तां भक्षयित्वा पीत्वा तु शर्करामधुरं पयः । (२२।१)

tāṃ bhakṣayitvā pītvā tu śarkarāmadhuraṃ payaḥ |

22.2२२.२

नरश्चटकवद्गच्छेद्दशवारान्निरन्तरम् ॥ (२२।२)

naraścaṭakavadgaccheddaśavārānnirantaram ||

23.1२३.१

विदार्याः सुकृतं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् । (२३।१)

vidāryāḥ sukṛtaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam |

23.2२३.२

सर्पिर्मधुयुतं लीढ्वा दश स्त्रीरधिगच्छति ॥ (२३।२)

sarpirmadhuyutaṃ līḍhvā daśa strīradhigacchati ||

24.1२४.१

एवमामलकं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् । (२४।१)

evamāmalakaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam |

24.2२४.२

शर्करामधुसर्पिर्भिर् युक्तं लीढ्वा पयः पिबेत् ॥ (२४।२)

śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pibet ||

25.1२५.१

एतेनाशीतिवर्षो ऽपि युवेव परिहृष्यति । (२५।१)

etenāśītivarṣo 'pi yuveva parihṛṣyati |

25.2२५.२

पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे घृतसाधिते ॥ (२५।२)

pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite ||

26.1२६.१

शिशुमारस्य वा खादेत्ते तु वाजीकरे भृशम् । (२६।१)

śiśumārasya vā khādette tu vājīkare bhṛśam |

26.2२६.२

कुलीरकूर्मनक्राणामण्डान्येवं तु भक्षयेत् ॥ (२६।२)

kulīrakūrmanakrāṇāmaṇḍānyevaṃ tu bhakṣayet ||

27.1२७.१

महिषर्षभबस्तानां पिबेच्छुक्राणि वा नरः । (२७।१)

mahiṣarṣabhabastānāṃ pibecchukrāṇi vā naraḥ |

27.2२७.२

अश्वत्थफलमूलत्वक्शुङ्गासिद्धं पयो नरः ॥ (२७।२)

aśvatthaphalamūlatvakśuṅgāsiddhaṃ payo naraḥ ||

28.1२८.१

पीत्वा सशर्कराक्षौद्रं कुलिङ्ग इव हृष्यति । (२८।१)

pītvā saśarkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati |

28.2२८.२

विदारिमूलकल्कं तु शृतेन पयसा नरः ॥ (२८।२)

vidārimūlakalkaṃ tu śṛtena payasā naraḥ ||

29.1२९.१

उडुम्बरसमं पीत्वा वृद्धो ऽपि तरुणायते । (२९।१)

uḍumbarasamaṃ pītvā vṛddho 'pi taruṇāyate |

29.2२९.२

माषाणां पलमेकं तु संयुक्तं क्षौद्रसर्पिषा ॥ (२९।२)

māṣāṇāṃ palamekaṃ tu saṃyuktaṃ kṣaudrasarpiṣā ||

30.1३०.१

अवलिह्य पयः पीत्वा तेन वाजी भवेन्नरः । (३०।१)

avalihya payaḥ pītvā tena vājī bhavennaraḥ |

30.2३०.२

क्षीरपक्वांस्तु गोधूमानात्मगुप्ताफलैः सह ॥ (३०।२)

kṣīrapakvāṃstu godhūmānātmaguptāphalaiḥ saha ||

31.1३१.१

शीतान् घृतयुतान् खादेत्ततः पश्चात् पयः पिबेत् । (३१।१)

śītān ghṛtayutān khādettataḥ paścāt payaḥ pibet |

31.2३१.२

नक्रमूषिकमण्डूकचटकाण्डकृतं घृतम् ॥ (३१।२)

nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtam ||

32.1३२.१

पादाभ्यङ्गेन कुरुते बलं भूमिं तु न स्पृशेत् । (३२।१)

pādābhyaṅgena kurute balaṃ bhūmiṃ tu na spṛśet |

32.2३२.२

यावत् स्पृशति नो भूमिं तावद्गच्छेन्निरन्तरम् ॥ (३२।२)

yāvat spṛśati no bhūmiṃ tāvadgacchennirantaram ||

33.1३३.१

स्वयंगुप्तेक्षुरकयोः फलचूर्णं सशर्करम् । (३३।१)

svayaṃguptekṣurakayoḥ phalacūrṇaṃ saśarkaram |

33.2३३.२

धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा न क्षयं व्रजेत् ॥ (३३।२)

dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet ||

34.1३४.१

उच्चटाचूर्णं पेयमेवं बलार्थिना । (३४।१)

uccaṭācūrṇaṃ peyamevaṃ balārthinā |

34.2३४.२

स्वयंगुप्ताफलैर् युक्तं माषसूपं पिबेन्नरः ॥ (३४।२)

svayaṃguptāphalair yuktaṃ māṣasūpaṃ pibennaraḥ ||

35.1३५.१

गुप्ताफलं गोक्षुरकाच्च बीजं तथोच्चटां गोपयसा विपाच्य । (३५।१)

guptāphalaṃ gokṣurakācca bījaṃ tathoccaṭāṃ gopayasā vipācya |

35.2३५.२

खजाहतं शर्करया च युक्तं पीत्वा नरो हृष्यति सर्वरात्रम् ॥ (३५।२)

khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro hṛṣyati sarvarātram ||

36.1३६.१

माषान् विदारीम् अपि सोच्चटां च क्षीरे गवां क्षौद्रघृतोपपन्नाम् । (३६।१)

māṣān vidārīm api soccaṭāṃ ca kṣīre gavāṃ kṣaudraghṛtopapannām |

36.2३६.२

पीत्वा नरः शर्करया सुयुक्तां कुलिङ्गवद्धृष्यति सर्वरात्रम् ॥ (३६।२)

pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ kuliṅgavaddhṛṣyati sarvarātram ||

37.1३७.१

गृष्टीनां वृद्धवत्सानां माषपर्णभृतां गवाम् । (३७।१)

gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣaparṇabhṛtāṃ gavām |

37.2३७.२

यत् क्षीरं तत् प्रशंसन्ति बलकामेषु जन्तुषु ॥ (३७।२)

yat kṣīraṃ tat praśaṃsanti balakāmeṣu jantuṣu ||

38.1३८.१

क्षीरमांसगणाः सर्वे काकोल्यादिश्च पूजितः । (३८।१)

kṣīramāṃsagaṇāḥ sarve kākolyādiśca pūjitaḥ |

38.2३८.२

वाजीकरणहेतोर् हि तस्मात् तत्तु प्रयोजयेत् ॥ (३८।२)

vājīkaraṇahetor hi tasmāt tattu prayojayet ||

39.1३९.१

एते वाजीकरा योगाः प्रीत्यपत्यबलप्रदाः । (३९।१)

ete vājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ |

39.2३९.२

सेव्या विशुद्धोपचितदेहैः कालाद्यपेक्षया ॥ (३९।२)

sevyā viśuddhopacitadehaiḥ kālādyapekṣayā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Su, 4, 26

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit