अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगे ऽनिलात्मके । (३।१)

पयोऽनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा ॥ (३।२)

मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् । (४।१)

कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत् ॥ (४।२)

पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वापि मानवः । (५।१)

वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत् ॥ (५।२)

तत्सिद्धैः पायसैर् वापि सुखोष्णैर् लेपयेच्छिरः । (६।१)

स्विन्नैर् वा मत्स्यपिशितैः कृसरैर् वा ससैन्धवैः ॥ (६।२)

चन्दनोत्पलकुष्ठैर् वा सुश्लक्ष्णैर् मगधायुतैः । (७।१)

स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम् ॥ (७।२)

वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् । (८।१)

क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत् ॥ (८।२)

ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः । (९।१)

तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम् ॥ (९।२)

धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् । (१०।१)

पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ॥ (१०।२)

विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा । (११।१)

भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर् वा सुसंस्कृतैः ॥ (११।२)

पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् । (१२।१)

शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः ॥ (१२।२)

क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्रसिताजलैः । (१३।१)

नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ (१३।२)

वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः । (१४।१)

शिरःप्रलेपैः सघृतैर् वैसर्पैश्च तथाविधैः ॥ (१४।२)

मधुरैश्च मुखालेपैर् नस्यकर्मभिरेव च । (१५।१)

आस्थापनैर् विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः ॥ (१५।२)

क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा । (१६।१)

उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम् ॥ (१६।२)

भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् । (१७।१)

मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम् ॥ (१७।२)

पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यद् अपि तद्धितम् । (१८।१)

कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः ॥ (१८।२)

शिरोविरेकैर् वमनैस्तीक्ष्णैर् गण्डूषधारणैः । (१९।१)

अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ॥ (१९।२)

शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् । (२०।१)

इङ्गुदस्य त्वचा वापि मेषशृङ्गस्य वा भिषक् ॥ (२०।२)

आभ्याम् एव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् । (२१।१)

घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः ॥ (२१।२)

सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषैः । (२२।१)

क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर् लेपयेच्छिरः ॥ (२२।२)

यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् । (२३।१)

पटोलमुद्गकौलत्थैर् मात्रावद्भोजयेद्रसैः ॥ (२३।२)

शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः । (२४।१)

सर्पिः पानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि ॥ (२४।२)

क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः । (२५।१)

पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम् ॥ (२५।२)

क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः । (२६।१)

कृमिभिर् भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया ॥ (२६।२)

नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्छन्ति जन्तवः । (२७।१)

मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः ॥ (२७।२)

तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः । (२८।१)

ह्रस्वशिग्रुकबीजैर् वा कांस्यनीलीसमायुतैः ॥ (२८।२)

कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् । (२९।१)

पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत् ॥ (२९।२)

भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च । (३०।१)

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ॥ (३०।२)

भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् । (३१।१)

तथार्धभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत् ॥ (३१।२)

शिरीषमूलकफलैरवपीडो ऽनयोर् हितः । (३२।१)

वंशमूलकफलैरवपीडो ऽनयोर् हितः ॥ (३२।२)

अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः । (३३।१)

मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः ॥ (३३।२)

मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा । (३४।१)

तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम् ॥ (३४।२)

सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् । (३५।१)

सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः ॥ (३५।२)

एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके । (३६।१)

अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः ॥ (३६।२)

सिराव्यधश्च कर्तव्यो ऽनन्तवातप्रशान्तये । (३७।१)

आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ॥ (३७।२)

मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् । (३८।१)

क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ॥ (३८।२)

जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते । (३९।१)

शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् ॥ (३९।२)

दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् । (४०।१)

महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम् ॥ (४०।२)

शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् । (४१।१)

अवपीडश्च देयो ऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः ॥ (४१।२)

कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् । (४२।१)

मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत् ॥ (४२।२)

पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् । (४३।१)

न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक् ॥ (४३।२)

पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः । (४४।१)

षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः ॥ (४४।२)

एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु । (४५।१)

इति विस्तरतो दृष्टाः सलक्षणचिकित्सिताः ॥ (४५।२)

एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः । (४६।१)

अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः संख्यारूपचिकित्सितैः ॥ (४६।२)