Su, 4, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
विसर्प: हेइलुन्ग्स्छन्चेन्, अल्ल्गेम्। अन्wएइसुन्गेन् ज़ुर् थेरपिएसाध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ । (३।१)
visarpa: Heilungschancen, allgem. Anweisungen zur Therapiesādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau |
साध्येषु तत्पथ्यगणैर् विदध्याद्घृतानि सेकांश् च तथोपदेहान् ॥ (३।२)
sādhyeṣu tatpathyagaṇair vidadhyādghṛtāni sekāṃś ca tathopadehān ||
वात-विसर्पमुस्ताशताह्वासुरदारुकुष्ठवाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः । (४।१)
vāta-visarpamustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ |
वातात्मके चोष्णगणाः प्रयोज्याः सेकेषु लेपेषु तथा शृतेषु ॥ (४।२)
vātātmake coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu ||
यत् पञ्चमूलं खलु कण्टकाख्यमल्पं महच्चाप्यथ वल्लिजं च । (५।१)
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca |
तच्चोपयोज्यं भिषजा प्रदेहे सेके घृते चापि तथैव तैले ॥ (५।२)
taccopayojyaṃ bhiṣajā pradehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||
पित्त-विसर्पकसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च । (६।१)
pitta-visarpakaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca |
वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः ॥ (६।२)
vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ ||
ह्रीवेरलामज्जकचन्दनानि स्रोतोजमुक्तामणिगैरिकाश्च । (७।१)
hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca |
क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यास्तनवः सुखाय ॥ (७।२)
kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya ||
प्रपौण्डरीकं मधुकं पयस्या मञ्जिष्ठिका पद्मकचन्दने च । (८।१)
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca |
सुगन्धिका चेति सुखाय लेपः पैत्ते विसर्पे भिषजा प्रयोज्यः ॥ (८।२)
sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ ||
न्यग्रोधवर्गैः परिषेचनं च घृतं च कुर्यात् स्वरसेन तस्य । (९।१)
nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya |
शीतैः पयोभिश्च मधूदकैश्च सशर्करैर् इक्षुरसैश्च सेकान् ॥ (९।२)
śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarair ikṣurasaiśca sekān ||
पित्तविसर्प, नाडीघृतस्य गौरीमधुकारविन्दरोध्राम्बुराजादनगैरिकेषु । (१०।१)
pittavisarpa, nāḍīghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu |
तथर्षभे पद्मकसारिवासु काकोलिमेदाकुमुदोत्पलेषु ॥ (१०।२)
tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu ||
सचन्दनायां मधुशर्करायां द्राक्षास्थिरापृश्निशताह्वयासु । (११।१)
sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu |
कल्कीकृतासूदकमत्र दत्त्वा न्यग्रोधवर्गस्य तथा स्थिरादेः ॥ (११।२)
kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ ||
गणस्य बिल्वादिकपञ्चमूल्याश्चतुर्गुणं क्षीरमथापि तद्वत् । (१२।१)
gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat |
प्रस्थं विपक्वं परिषेचनेन पैत्तीर्निहन्यात्तु विसर्पनाडीः ॥ (१२।२)
prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ ||
विस्फोटदुष्टव्रणशीर्षरोगान् पाकं तथास्यस्य निहन्ति पानात् । (१३।१)
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathāsyasya nihanti pānāt |
ग्रहार्दिते शोषिणि चापि बाले घृतं हि गौर्यादिकमेतदिष्टम् ॥ (१३।२)
grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam ||
कफ-विसर्पअजाश्वगन्धा सरला सकाला सैकैषिका चाप्यथवाजशृङ्गी । (१४।१)
kapha-visarpaajāśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavājaśṛṅgī |
गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं स शीघ्रम् ॥ (१४।२)
gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram ||
कालानुसार्यागुरुचोचगुञ्जारास्नावचाशीतशिवेन्द्रपर्ण्यः । (१५।१)
kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivendraparṇyaḥ |
पालिन्दिमुञ्जातमहीकदम्बा हिता विसर्पेषु कफात्मकेषु ॥ (१५।२)
pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu ||
अल्ल्गेम्। गेगेन् विसर्पगणस्तु योज्यो वरुणप्रवृत्तः क्रियासु सर्वासु विचक्षणेन । (१६।१)
allgem. gegen visarpagaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena |
संशोधनं शोणितमोक्षणं च श्रेष्ठं विसर्पेषु चिकित्सितं हि ॥ (१६।२)
saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi ||
सर्वांश् च पक्वान् परिशोध्य धीमान् व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् । (१७।१)
sarvāṃś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam |
नाडी: हेइलुन्ग्स्छन्चेन्नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्रः खलु यत्नसाध्याः ॥ (१७।२)
nāḍī: Heilungschancennāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||
वात-नाडीतत्रानिलोत्थाम् उपनाह्य पूर्वम् अशेषतः पूयगतिं विदार्य । (१८।१)
vāta-nāḍītatrānilotthām upanāhya pūrvam aśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya |
तिलैर् अपामार्गफलैश् च पिष्ट्वा ससैन्धवैर् बन्धनमत्र कुर्यात् ॥ (१८।२)
tilair apāmārgaphalaiś ca piṣṭvā sasaindhavair bandhanamatra kuryāt ||
प्रक्षालने चापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत् खलु पञ्चमूलम् । (१९।१)
prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam |
हिंस्रां हरिद्रां कटुकां बलां च गोजिह्विकां चापि सबिल्वमूलाम् ॥ (१९।२)
hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām ||
संहृत्य तैलं विपचेद्व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणं च । (२०।१)
saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca |
पित्त-नाडीपित्तात्मिकां प्राग् उपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः ॥ (२०।२)
pitta-nāḍīpittātmikāṃ prāg upanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ ||
निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेत्ताम् । (२१।१)
nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām |
प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम् ॥ (२१।२)
prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam ||
श्यामात्रिभण्डीत्रिफलासु सिद्धं हरिद्रयो रोध्रकवृक्षयोश्च । (२२।१)
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo rodhrakavṛkṣayośca |
घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगतापि या स्यात् ॥ (२२।२)
ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatāpi yā syāt ||
कफ-नाडीनाडीं कफोत्थाम् उपनाह्य सम्यक् कुलत्थसिद्धार्थकशक्तुकिण्वैः । (२३।१)
kapha-nāḍīnāḍīṃ kaphotthām upanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ |
मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रम् अशेषकारी ॥ (२३।२)
mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastram aśeṣakārī ||
दद्याद्व्रणे निम्बतिलान् सदन्तीन् सुराष्ट्रजासैन्धवसम्प्रयुक्तान् । (२४।१)
dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn surāṣṭrajāsaindhavasamprayuktān |
प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्बजात्यक्षपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः ॥ (२४।२)
prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
सुवर्चिकासैन्धवचित्रकेषु निकुम्भतालीतलरूपिकासु । (२५।१)
suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu |
फलेष्वपामार्गभवेषु चैव कुर्यात् समूत्रेषु हिताय तैलम् ॥ (२५।२)
phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam ||
नाडी दुर्छ् शल्यनाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निर्हृत्य शल्यं प्रविशोध्य मार्गम् । (२६।१)
nāḍī durch śalyanāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam |
संशोधयेत् क्षौद्रघृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमाशु कुर्यात् ॥ (२६।२)
saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt ||
कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गैः । (२७।१)
kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ |
कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियङ्गूः ॥ (२७।२)
kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ ||
सुगन्धिकामोचरसाहिपुष्पं रोध्रं विदध्याद् अपि धातकीं च । (२८।१)
sugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ rodhraṃ vidadhyād api dhātakīṃ ca |
एतेन शल्यप्रभवा तु नाडी रोहेद्व्रणो वा सुखम् आशु चैव ॥ (२८।२)
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukham āśu caiva ||
बेहन्द्लुन्ग् वोन् नाडीस् मित् क्षारसूत्रकृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या । (२९।१)
Behandlung von nāḍīs mit kṣārasūtrakṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā |
क्षारसूत्रेण तां छिन्द्यान्न तु शस्त्रेण बुद्धिमान् ॥ (२९।२)
kṣārasūtreṇa tāṃ chindyānna tu śastreṇa buddhimān ||
सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते तथोन्नम्याशु निर्हरेत् ॥ (३०।२)
sūcīṃ nidadhyādgatyante tathonnamyāśu nirharet ||
सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् । (३१।१)
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret |
ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत् ॥ (३१।२)
tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet ||
क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः । (३२।१)
kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ |
भगन्दरे ऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ॥ (३२।२)
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā ||
सूचीभिर् यववक्त्राभिर् आचितान् वा समन्ततः । (३३।१)
sūcībhir yavavaktrābhir ācitān vā samantataḥ |
मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद् व्रणम् ॥ (३३।२)
mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacared vraṇam ||
बेहन्द्लुन्ग् मित् वर्तीस्या द्विव्रणीये ऽभिहितास्तु वर्त्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् । (३४।१)
Behandlung mit vartīsyā dvivraṇīye 'bhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt |
घोण्टाफलत्वग्लवणानि लाक्षापूगीफलं चालवणं च पत्रम् ॥ (३४।२)
ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram ||
स्नुह्यर्कदुग्धेन तु कल्क एष वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीः । (३५।१)
snuhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ |
बिभीतकाम्रास्थिवटप्रवाला हरेणुकाशङ्खिनिबीजमस्यः ॥ (३५।२)
bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ ||
वाराहिकन्दश् च तथा प्रदेयो नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा ॥ (३६।१)
vārāhikandaś ca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā ||
धत्तूरजं मदनकोद्रवजं च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभोजिनी च । (३७।१)
dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca |
अङ्कोटबीजकुसुमं गतिषु प्रयोज्यं लाक्षोदकाहृतमलासु विकृत्य चूर्णम् ॥ (३७।२)
aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya cūrṇam ||
तथा च गोमांसमसीं हिताय कोष्ठाश्रितस्यादरतो दिशन्ति । (३८।१)
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato diśanti |
वर्तीकृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ॥ (३८।२)
vartīkṛtaṃ mākṣikasamprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā ||
दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत् सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् । (३९।१)
duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt |
चूर्णीकृतैर् अथ विमिश्रितमेभिर् एव तैलं प्रयुक्तमचिरेण गतिं निहन्ति ॥ (३९।२)
cūrṇīkṛtair atha vimiśritamebhir eva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti ||
एष्वेव मूत्रसहितेषु विधाय तैलं तत् साधितं गतिमपोहति सप्तरात्रात् । (४०।१)
eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt |
पिण्डीतकस्य तु वराहविभावितस्य मूलेषु कन्दशकलेषु च सौवहेषु ॥ (४०।२)
piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
तैलं कृतं गतिमपोहति शीघ्रमेतत् कन्देषु चामरवरायुधसाह्वयेषु । (४१।१)
tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
भल्लातकार्कमरिचैर् लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश् च ॥ (४१।२)
bhallātakārkamaricair lavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiś ca ||
स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश् च । (४२।१)
syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃś ca |
प्रोब्लेमे मित् देर् मुत्तेर्मिल्छ्स्तन्ये गते विकृतिमाशु भिषक् तु धात्रीं पीतां घृतं परिणते ऽहनि वामयेत्तु ॥ (४२।२)
Probleme mit der muttermilchstanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate 'hani vāmayettu ||
निम्बोदकेन मधुमागधिकायुतेन वान्तागते ऽहनि च मुद्गरसाशना स्यात् । (४३।१)
nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate 'hani ca mudgarasāśanā syāt |
एवं त्र्यहं चतुरहं षडहं वमेद्वा सर्पिः पिबेत्त्रिफलया सह संयुतं वा ॥ (४३।२)
evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā ||
भार्गीं पिबेत्तु पयसः परिशोधनार्थमारग्वधादिषु वरं मधुना कषायम् ॥ (४४।१)
bhārgīṃ pibettu payasaḥ pariśodhanārthamāragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam ||
सामान्यमेतदुपदिष्टमतो विशेषाद्दोषान् पयोनिपतितान् शमयेद्यथास्वम् । (४५।१)
sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān payonipatitān śamayedyathāsvam |
रोगं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्याद्यद्विद्रधावभिहितं बहुशो विधानम् ॥ (४५।२)
rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyādyadvidradhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam ||
संपच्यमानम् अपि तं तु विनोपनाहैः सम्भोजनेन खलु पाचयितुं यतेत । (४६।१)
saṃpacyamānam api taṃ tu vinopanāhaiḥ sambhojanena khalu pācayituṃ yateta |
शीघ्रं स्तनो हि मृदुमांसतयोपनद्धः सर्वं प्रकोथम् उपयात्यवदीर्यते च ॥ (४६।२)
śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakotham upayātyavadīryate ca ||
पक्वे तु दुग्धहारिणीः परिहृत्य नाडीः कृष्णं च चूचुकयुगं विदधीत शस्त्रम् । (४७।१)
pakve tu dugdhahāriṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram |
आमे विदाहिनि तथैव गते च पाकं धात्र्याः स्तनौ सततम् एव च निर्दुहीत ॥ (४७।२)
āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatam eva ca nirduhīta ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.