अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

सिरास्: अन्ज़ह्ल्, पोसितिओन्, ड़ुन्क्तिओन्सप्त सिराशतानि भवन्ति याभिर् इदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिर् उपस्निह्यते ऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर् विशेषैः द्रुमपत्रसेवनीनाम् इव च तासां प्रतानाः तासां नाभिर् मूलं ततश् च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ॥ (३।१)

भवतश् चात्र । (४।१)

यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् । (४।२)

नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ॥ (४।३)

नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर् व्युपाश्रिता । (५।१)

सिराभिर् आवृता नाभिश्चक्रनाभिर् इवारकैः ॥ (५।२)

मूलसिरास्तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत् तासां वातवाहिन्यो दश पित्तवाहिन्यो दश कफवाहिन्यो दश दश रक्तवाहिन्यः । (६।१)

तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने कफवाहिन्यश् च कफस्थाने रक्तवाहिन्यश् च यकृत्प्लीह्नोः एवमेतानि सप्त सिराशतानि ॥ (६।२)

तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ । (७।१)

विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत् तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ द्वे द्वे पार्श्वयोः षट् पृष्ठे तावत्य एव चोदरे दश वक्षसि । (७।२)

एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं तासां चतुर्दश ग्रीवायां कर्णयोश्चतस्रो नव जिह्वायां षट् नासिकायाम् अष्टौ नेत्रयोः एवम् एतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति । (७।३)

एष एव विभागः शेषाणाम् अपि । (७।४)

विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर् दश कर्णयोर् द्वे एवं रक्तवाहाः कफवहाश्च । (७।५)

एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ॥ (७।६)

भवन्ति चात्र । (८।१)

वातसिरास्क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् । (८।२)

करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ॥ (८।३)

यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते । (९।१)

तदास्य विविधा रोगा जायन्ते वातसंभवाः ॥ (९।२)

पित्तसिरास्भ्राजिष्णुताम् अन्नरुचिम् अग्निदीप्तिम् अरोगताम् । (१०।१)

संसर्पत्स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान्गुणान् अपि ॥ (१०।२)

यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः । (११।१)

तदास्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसंभवाः ॥ (११।२)

कफसिरास्स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् । (१२।१)

करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ॥ (१२।२)

यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते । (१३।१)

तदास्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसंभवाः ॥ (१३।२)

रक्तसिरास्धातूनां पूरणं स्पर्शज्ञानम् असंशयम् । (१४।१)

स्वाः सिराः संचरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणान् अपि ॥ (१४।२)

यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः । (१५।१)

तदास्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसंभवाः ॥ (१५।२)

सिरास् ड़्ह्रेन् मेह्रेरे त्य्पेन् वोन् दोषस्।ब्लुत्, व्।अ। बेइ क्रन्खेइत्न हि वातं सिराः काश्चिन् न पित्तं केवलं तथा । (१६।१)

श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ॥ (१६।२)

प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्छितानां प्रधावताम् । (१७।१)

ध्रुवम् उन्मार्गगमनम् अतः सर्ववहाः स्मृताः ॥ (१७।२)

ड़र्बे देर् सिरास् नछ् त्रन्स्पोर्तिएर्तेम् दोषतत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः । (१८।१)

पित्तादुष्णाश् च नीलाश्च शीता गौर्यः स्थिराः कफात् । (१८।२)

असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ॥ (१८।३)

सिरास्, दिए निछ्त् दुर्छ्बोह्र्त् wएर्देन् सोल्ल्तेनत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् । (१९।१)

वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ॥ (१९।२)

सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् । (२०।१)

षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टिं च मूर्धनि ॥ (२०।२)

शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु । (२१।१)

पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वम् अव्यध्याः परिकीर्तिताः ॥ (२१।२)

तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति तासां जालधरा त्वेका तिस्रश्चाभ्यन्तरास् तत्रोर्वीसंज्ञे द्वे लोहिताक्षसंज्ञा चैका एतास्त्वव्यध्या एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु । (२२।१)

द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां तासाम् अष्टावशस्त्रकृत्याः द्वे द्वे विटपयोः कटीकतरुणयोश्च अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत् पार्श्वसन्धिगते च द्वे चतस्रो विंशतिश् च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतस् तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे तावत्य एवोदरे तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत् चत्वारिंशद्वक्षसि तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्या हृदये द्वे द्वे द्वे स्तनमूले स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतो ऽष्टौ एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति । (२२।२)

चतुःषष्टिसिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसंज्ञाः परिहरेत् द्वे कृकाटिकयोः द्वे विधुरयोः एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः हन्वोर् उभयतो ऽष्टावष्टौ तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत् षट्त्रिंशज्जिह्वायां तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः रसवहे द्वे वाग्वहे च द्वे द्विर्द्वादश नासायां तासाम् औपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत् तासाम् एव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे अष्टत्रिंशद् उभयोर् नेत्रयोः तासामेकामपाङ्गयोः परिहरेत् कर्णयोर् दश तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत् नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः आवर्तयोर् एकैका स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या शङ्खयोर् दश तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत् द्वादश मूर्ध्नि तासामुत्क्षेपयोर् द्वे परिहरेत् सीमन्तेष्वेकैकाम् एकामधिपताविति एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वम् इति ॥ (२२।३)

भवति चात्र । (२३।१)

सिरास् दुर्छ्द्रिन्गेन् देन् गेसम्तेन् क्￶र्पेर्व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः । (२३।२)

प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ॥ (२३।३)