Su, 3, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
सौम्यं शुक्रम् आर्तवम् आग्नेयम् इतरेषाम् अप्यत्र भूतानां सांनिध्यम् अस्त्यणुना विशेषेण परस्परोपकारात् परस्परानुप्रवेशाच् च ॥ (३।१)
saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apyatra bhūtānāṃ sāṃnidhyam astyaṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
तत्र स्त्रीपुंसयोः संयोगे तेजः शरीराद्वायुरुदीरयति ततस् तेजोऽनिलसंनिपाताच्छुक्रं च्युतं योनिम् अभिप्रतिपद्यते संसृज्यते चार्तवेन ततो ऽग्नीषोमसंयोगात् संसृज्यमानो गर्भाशयमनुप्रतिपद्यते क्षेत्रज्ञो वेदयिता स्प्रष्टा घ्राता द्रष्टा श्रोता रसयिता पुरुषः स्रष्टा गन्ता साक्षी धाता वक्ता यः को ऽसाव् इत्येवमादिभिः पर्यायवाचकैर् नामभिर् अभिधीयते दैवसंयोगादक्षयो ऽचिन्त्यो भूतात्मना सहान्वक्षं सत्त्वरजस्तमोभिर् दैवासुरैर् अपरैश् च भावैर् वायुनाभिप्रेर्यमाणो गर्भाशयम् अनुप्रविश्यावतिष्ठते ॥ (४।१)
tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrādvāyurudīrayati tatas tejo'nilasaṃnipātācchukraṃ cyutaṃ yonim abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbhāśayamanupratipadyate kṣetrajño vedayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ityevamādibhiḥ paryāyavācakair nāmabhir abhidhīyate daivasaṃyogādakṣayo 'cintyo bhūtātmanā sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś ca bhāvair vāyunābhipreryamāṇo garbhāśayam anupraviśyāvatiṣṭhate ||
तत्र शुक्रबाहुल्यात् पुमान् आर्तवबाहुल्यात् स्त्री साम्यादुभयोर् नपुंसकम् इति ॥ (५।१)
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtavabāhulyāt strī sāmyādubhayor napuṃsakam iti ||
ऋतुस्तु द्वादशरात्रं भवति दृष्टार्तवो ऽदृष्टार्तवाप्यस्तीत्येके भाषन्ते ॥ (६।१)
ṛtustu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavo 'dṛṣṭārtavāpyastītyeke bhāṣante ||
ज़ेइछेन्, दस्स् ड़्रौ बेरेइत् ज़ुम् ग्व् इस्त्पीनप्रसन्नवदनां प्रक्लिन्नात्ममुखद्विजाम् । (७।२)
Zeichen, dass Frau bereit zum Gv istpīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām |
नरकामां प्रियकथां स्रस्तकुक्ष्यक्षिमूर्धजाम् ॥ (७।३)
narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||
एन्दे देस् ऋतुस्नियतं दिवसे ऽतीते संकुचत्यम्बुजं यथा । (९।१)
Ende des ṛtusniyataṃ divase 'tīte saṃkucatyambujaṃ yathā |
ऋतौ व्यतीते नार्यास्तु योनिः संव्रियते तथा ॥ (९।२)
ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā ||
ईषत्कृष्णं विवर्णं च वायुर्योनिमुखं नयेत् ॥ (१०।२)
īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyuryonimukhaṃ nayet ||
तद् वर्षाद् द्वादशात् काले वर्तमानमसृक् पुनः । (११।१)
tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānamasṛk punaḥ |
युग्मेषु तु पुमान् प्रोक्तो दिवसेष्वन्यथाबला । (१२।१)
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣvanyathābalā |
पुष्पकाले शुचिस्तस्माद् अपत्यार्थी स्त्रियं व्रजेत् ॥ (१२।२)
puṣpakāle śucistasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
स्य्म्प्तोमे ड़्र् बेड़्रुछ्तुन्ग्तत्र सद्योगृहीतगर्भाया लिङ्गानि श्रमो ग्लानिः पिपासा सक्थिसदनं शुक्रशोणितयोर् अवबन्धः स्फुरणं च योनेः ॥ (१३।१)
symptome fr Befruchtungtatra sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāni śramo glāniḥ pipāsā sakthisadanaṃ śukraśoṇitayor avabandhaḥ sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||
अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः संमील्यन्ते विशेषतः ॥ (१४।२)
akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ ||
प्रसेकः सदनं चापि गर्भिण्या लिङ्गम् उच्यते ॥ (१५।२)
prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate ||
तदा प्रभृति व्यवायं व्यायामम् अतितर्पणम् अतिकर्शनं दिवास्वप्नं रात्रिजागरणं शोकं यानारोहणं भयम् उत्कुटुकासनं चैकान्ततः स्नेहादिक्रियां शोणितमोक्षणं चाकाले वेगविधारणं च न सेवेत ॥ (१६।१)
tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam atikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam utkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||
वेर्लेत्ज़ुन्ग् देर् मुत्तेर् -> वेर्लेत्ज़ुन्ग् देस् किन्द्स्दोषाभिघातैर् गर्भिण्या यो यो भागः प्रपीड्यते । (१७।१)
verletzung der mutter -> verletzung des Kindsdoṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate |
स स भागः शिशोस् तस्य गर्भस्थस्य प्रपीड्यते ॥ (१७।२)
sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||
तत्र प्रथमे मासि कललं जायते द्वितीये शीतोष्मानिलैर् अभिप्रपच्यमानानां महाभूतानां संघातो घनः संजायते यदि पिण्डः पुमान् स्त्री चेत् पेशी नपुंसकं चेदर्बुदमिति तृतीये हस्तपादशिरसां पञ्च पिण्डका निर्वर्तन्ते ऽङ्गप्रत्यङ्गविभागश् च सूक्ष्मो भवति चतुर्थे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्तो भवति गर्भहृदयप्रव्यक्तिभावाच्चेतनाधातुरभिव्यक्तो भवति कस्मात् तत्स्थानत्वात् तस्माद् गर्भश्चतुर्थे मास्यभिप्रायमिन्द्रियार्थेषु करोति द्विहृदयां च नारीं दौहृदिनीम् आचक्षते दौहृदविमाननात् कुब्जं कुणिं खञ्जं जडं वामनं विकृताक्षम् अनक्षं वा नारी सुतं जनयति तस्मात् सा यद्यदिच्छेत्तत्तत्तस्यै दापयेत् लब्धदौहृदा हि वीर्यवन्तं चिरायुषं च पुत्रं जनयति ॥ (१८।१)
tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate dvitīye śītoṣmānilair abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ saṃjāyate yadi piṇḍaḥ pumān strī cet peśī napuṃsakaṃ cedarbudamiti tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante 'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati garbhahṛdayapravyaktibhāvāccetanādhāturabhivyakto bhavati kasmāt tatsthānatvāt tasmād garbhaścaturthe māsyabhiprāyamindriyārtheṣu karoti dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīm ācakṣate dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣam anakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati tasmāt sā yadyadicchettattattasyai dāpayet labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ janayati ||
इन्द्रियार्थांस्तु यान् यान् सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी । (१९।२)
indriyārthāṃstu yān yān sā bhoktumicchati garbhiṇī |
गर्भाबाधभयात् तांस् तान् भिषगाहृत्य दापयेत् ॥ (१९।३)
garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣagāhṛtya dāpayet ||
सा प्राप्तदौहृदा पुत्रं जनयेत गुणान्वितम् । (२०।१)
sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam |
अलब्धदौहृदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम् ॥ (२०।२)
alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||
येषु येष्विन्द्रियार्थेषु दौहृदे वै विमानना । (२१।१)
yeṣu yeṣvindriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā |
प्रजायेत सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्तथेन्द्रिये ॥ (२१।२)
prajāyeta sutasyārtistasmiṃstasmiṃstathendriye ||
राजसंदर्शने यस्या दौर्हृदं जायते स्त्रियाः । (२२।१)
rājasaṃdarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ |
गोधामांसाशने पुत्रं सुषुप्सुं धारणात्मकम् । (२५।१)
godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam |
गवां मांसे तु बलिनं सर्वक्लेशसहं तथा ॥ (२५।२)
gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||
माहिषे दौर्हृदाच्छूरं रक्ताक्षं लोमसंयुतम् । (२६।१)
māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam |
वराहमांसात् स्वप्नालुं शूरं संजनयेत् सुतम् ॥ (२६।२)
varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ saṃjanayet sutam ||
मार्गाद् विक्रान्तजङ्घालं सदा वनचरं सुतम् । (२७।१)
mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam |
सृमराद् विग्नमनसं नित्यभीतं च तैत्तिरात् ॥ (२७।२)
sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||
अतो ऽनुक्तेषु या नारी समभिध्याति दौर्हृदम् । (२८।१)
ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam |
कर्मणा चोदितं जन्तोर् भवितव्यं पुनर्भवेत् । (२९।१)
karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punarbhavet |
यथा तथा दैवयोगाद्दौर्हृदं जनयेद्धृदि ॥ (२९।२)
yathā tathā daivayogāddaurhṛdaṃ janayeddhṛdi ||
पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति षष्ठे बुद्धिः सप्तमे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्ततरो ऽष्टमे ऽस्थिरीभवत्योजस् तत्र जातश् चेन्न जीवेन् निरोजस्त्वान् नैरृतभागत्वाच्च ततो बलिं मांसौदनमस्मै दापयेत् नवमदशमैकादशद्वादशानाम् अन्यतमस्मिन् जायते अतो ऽन्यथा विकारी भवति ॥ (३०।१)
pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataro 'ṣṭame 'sthirībhavatyojas tatra jātaś cenna jīven nirojastvān nairṛtabhāgatvācca tato baliṃ māṃsaudanamasmai dāpayet navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmin jāyate ato 'nyathā vikārī bhavati ||
मातुस्तु खलु रसवहायां नाड्यां गर्भनाभिनाडी प्रतिबद्धा सास्य मातुराहाररसवीर्यमभिवहति । (३१।१)
mātustu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā sāsya māturāhārarasavīryamabhivahati |
असंजाताङ्गप्रत्यङ्गप्रविभागम् आ निषेकात् प्रभृति सर्वशरीरावयवानुसारिणीनां रसवहानां तिर्यग्गतानां धमनीनाम् उपस्नेहो जीवयति ॥ (३१।३)
asaṃjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnām upasneho jīvayati ||
गर्भस्य खलु सम्भवतः पूर्वं शिरः सम्भवतीत्याह शौनकः शिरोमूलत्वात् प्रधानेन्द्रियाणां हृदयमिति कृतवीर्यो बुद्धेर्मनसश् च स्थानत्वात् नाभिर् इति पाराशर्यस् ततो हि वर्धते देहो देहिनः पाणिपादमिति मार्कण्डेयस् तन्मूलत्वाच्चेष्टाया गर्भस्य मध्यशरीरमिति सुभूतिर् गौतमस् तन्निबद्धत्वात् सर्वगात्रसम्भवस्य तत्तु न सम्यक् सर्वाण्यङ्गप्रत्यङ्गानि युगपत् सम्भवन्तीत्याह धन्वन्तरिर् गर्भस्य सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते वंशाङ्कुरवच् चूतफलवच्च तद्यथा चूतफले परिपक्वे केसरमांसास्थिमज्जानः पृथक् पृथग् दृश्यन्ते कालप्रकर्षात् तान्येव तरुणे नोपलभ्यन्ते सूक्ष्मत्वात् तेषां सूक्ष्माणां केसरादीनां कालः प्रव्यक्ततां करोति एतेनैव वंशाङ्कुरो ऽपि व्याख्यातः । (३२।१)
garbhasya khalu sambhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ sambhavatītyāha śaunakaḥ śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ hṛdayamiti kṛtavīryo buddhermanasaś ca sthānatvāt nābhir iti pārāśaryas tato hi vardhate deho dehinaḥ pāṇipādamiti mārkaṇḍeyas tanmūlatvācceṣṭāyā garbhasya madhyaśarīramiti subhūtir gautamas tannibaddhatvāt sarvagātrasambhavasya tattu na samyak sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavantītyāha dhanvantarir garbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante vaṃśāṅkuravac cūtaphalavacca tadyathā cūtaphale paripakve kesaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tānyeva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ kesarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti etenaiva vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ |
एवं गर्भस्य तारुण्ये सर्वेष्वङ्गप्रत्यङ्गेषु सत्स्व् अपि सौक्ष्म्यादनुपलब्धिः तान्येव कालप्रकर्षात् प्रव्यक्तानि भवन्ति ॥ (३२।२)
evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣvaṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyādanupalabdhiḥ tānyeva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||
तत्र गर्भस्य पितृजमातृजरसजात्मजसत्त्वजसात्म्यजानि शरीरलक्षणानि व्याख्यास्यामः । (३३।१)
tatra garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ |
गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्तसिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृजानि मांसशोणितमेदोमज्जहृन्नाभियकृत्प्लीहान्त्रगुदप्रभृतीनि मृदूनि मातृजानि शरीरोपचयो बलं वर्णः स्थितिर्हानिश् च रसजानि इन्द्रियाणि ज्ञानं विज्ञानमायुः सुखदुःखादिकं चात्मजानि सत्त्वजान्युत्तरत्र वक्ष्यामो वीर्यमारोग्यं बलवर्णौ मेधा च सात्म्यजानि ॥ (३३।२)
garbhasya keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni māṃsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitirhāniś ca rasajāni indriyāṇi jñānaṃ vijñānamāyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni sattvajānyuttaratra vakṣyāmo vīryamārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||
तत्र यस्या दक्षिणे स्तने प्राक् पयोदर्शनं भवति दक्षिणाक्षिमहत्त्वं च पूर्वं च दक्षिणं सक्थ्य् उत्कर्षति बाहुल्याच् च पुंनामधेयेषु द्रव्येषु दौर्हृदमभिध्यायति स्वप्नेषु चोपलभते पद्मोत्पलकुमुदाम्रातकादीनि पुंनामन्येव प्रसन्नमुखवर्णा च भवति तां ब्रूयात् पुत्रमियं जनयिष्यतीति तद्विपर्यये कन्यां यस्याः पार्श्वद्वयमुन्नतं पुरस्तान्निर्गतमुदरं प्रागभिहितलक्षणं च तस्या नपुंसकमिति विद्यात् यस्या मध्ये निम्नं द्रोणीभूतमुदरं सा युग्मं प्रसूयत इति ॥ (३४।०)
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati bāhulyāc ca puṃnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdamabhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni puṃnāmanyeva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putramiyaṃ janayiṣyatīti tadviparyaye kanyāṃ yasyāḥ pārśvadvayamunnataṃ purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitalakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakamiti vidyāt yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtamudaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||
महागुणान् प्रसूयन्ते विपरीतास्तु निर्गुणान् ॥ (३५।३)
mahāguṇān prasūyante viparītāstu nirguṇān ||
अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः स्वभावादेव जायते । (३६।१)
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate |
अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तौ ये भवन्ति गुणागुणाः । (३६।२)
aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ |
ते ते गर्भस्य विज्ञेया धर्माधर्मनिमित्तजाः ॥ (३६।३)
te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.