अथातः सिराव्यधविधिशारीरं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

बालस्थविररूक्षक्षतक्षीणभीरुपरिश्रान्तमद्याध्वस्त्रीकर्षितवमितविरिक्तास्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगार्भिणीनां कासश्वासशोषप्रवृद्धज्वराक्षेपकपक्षाघातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत् याश्चाव्यध्या व्यध्याश्चादृष्टा दृष्टाश्चायन्त्रिता यन्त्रिताश्चानुत्थिता इति ॥ (३।१)

अदेर्लस्स् बेइ ॥।शोणितावसेकसाध्याश्च ये विकाराः प्रागभिहितास्तेषु चापक्वेष्वन्येषु चानुक्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत् ॥ (४।१)

कोन्त्रैन्दिकतिओनेन् गेल्तेन् निछ्त् बेइ अकुतेन् ड़्￤ल्लेन्प्रतिषिद्धानाम् अपि च विषोपसर्गात्ययिकेषु सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम् ॥ (५।१)

दुर्छ्ड़्ह्रुन्ग् देस् अदेर्लस्सेस्तत्र स्निग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यनीकं द्रवप्रायमन्नं भुक्तवन्तं यवागूं पीतवन्तं वा यथाकालम् उपस्थाप्यासीनं स्थितं वा प्राणानबाधमानो वस्त्रपट्टचर्मान्तर्वल्कललतानामन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्रदेशमासाद्य प्राप्तं शस्त्रमादाय सिरां विध्येत् ॥ (६।१)

रिछ्तिगेस् Wएत्तेर्नैवातिशीते नात्युष्णे न प्रवाते न चाभ्रिते । (७।१)

सिराणां व्यधनं कार्यमरोगे वा कदाचन ॥ (७।२)

क्￶र्पेर्पोसितिओन्।वेर्ब्￤न्दे बेइम् अदेर्लस्स्तत्र व्यध्यसिरं पुरुषं प्रत्यादित्यमुखम् अरत्निमात्रोच्छ्रिते उपवेश्यासने सक्थ्नोर् आकुञ्चितयोर् निवेश्य कूर्परौ सन्धिद्वयस्योपरि हस्तावन्तर्गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी मन्ययोः स्थापयित्वा यन्त्रणशाटकं ग्रीवामुष्ट्योर् उपरि परिक्षिप्यान्येन पुरुषेण पश्चात्स्थितेन वामहस्तेनोत्तानेन शाटकान्तद्वयं ग्राहयित्वा ततो वैद्यो ब्रूयाद्दक्षिणहस्तेन सिरोत्थापनार्थं च यन्त्रं पृष्ठमध्ये पीडयेति कर्मपुरुषं च वायुपूर्णमुखं स्थापयेत् एष उत्तमाङ्गगतानाम् अन्तर्मुखवर्जानां सिराणां व्यधने यन्त्रणविधिः । (८।१)

पादव्यध्यसिरस्य पादं समे स्थाने सुस्थितं स्थापयित्वान्यं पादमीषत्संकुचितमुच्चैः कृत्वा व्यध्यसिरं पादं जानुसन्धेरधः शाटकेनावेष्ट्य हस्ताभ्यां प्रपीड्य गुल्फं व्यध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोतादीनामन्यतमेन बद्ध्वा वा पादसिरां विध्येत् । (८।२)

अथोपरिष्टाद्धस्तौ गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी सम्यगासने स्थापयित्वा सुखोपविष्टस्य पूर्ववद्यन्त्रं बद्ध्वा हस्तसिरां विध्येत् । (८।३)

गृध्रसीविश्वाच्योः संकुचितजानुकूर्परस्य । (८।४)

श्रोणीपृष्ठस्कन्धेषून्नामितपृष्ठस्यावाक्शिरस्कस्योपविष्टस्य विस्फूर्जितपृष्ठस्य विध्येत् । (८।५)

उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नामितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य । (८।६)

बाहुभ्यामवलम्बमानदेहस्य पार्श्वयोः । (८।७)

अवनामितमेढ्रस्य मेढ्रे । (८।८)

उन्नमितविदष्टजिह्वाग्रस्याधोजिह्वायाम् । (८।९)

अतिव्यात्ताननस्य तालुनि दन्तमूलेषु च । (८।१०)

एवं यन्त्रोपायानन्यांश्च सिरोत्थापनहेतून् बुद्ध्यावेक्ष्य शरीरवशेन व्याधिवशेन च विदध्यात् ॥ (८।११)

ग्र्￶￟ए देर् इन्स्त्रुमेन्तेमांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं शस्त्रं निदध्यात् अतो ऽन्येष्वर्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा व्रीहिमुखेन अस्थ्नाम् उपरि कुठारिकया विध्येदर्धयवमात्रम् ॥ (९।१)

भवन्ति चात्र । (१०।१)

रिछ्तिगे जह्रेस्ज़ेइतेन्व्यभ्रे वर्षासु विध्येत ग्रीष्मकाले तु शीतले । (१०।२)

हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः ॥ (१०।३)

ज़ेइछेन् ड़्र् गुतेन् अदेर्लस्स्सम्यक्शस्त्रनिपातेन धारया या स्रवेदसृक् । (११।१)

मुहूर्तं रुद्धा तिष्ठेच्च सुविद्धां तां विनिर्दिशेत् ॥ (११।२)

यथा कुसुम्भपुष्पेभ्यः पूर्वं स्रवति पीतिका । (१२।१)

तथा सिरासु विद्धासु दुष्टमग्रे प्रवर्तते ॥ (१२।२)

पतिएन्तेन्, बेइ देनेन् ब्लुत् निछ्त् ड़्लिएस्स्त्मूर्छितस्यातिभीतस्य श्रान्तस्य तृषितस्य च । (१३।१)

न वहन्ति सिरा विद्धास्तथानुत्थितयन्त्रिताः ॥ (१३।२)

क्षीणस्य बहुदोषस्य मूर्छयाभिहतस्य च । (१४।१)

भूयो ऽपराह्णे विस्राव्या सापरेद्युस्त्र्यहे ऽपि वा ॥ (१४।२)

रक्तं सशेषदोषं तु कुर्याद् अपि विचक्षणः । (१५।१)

न चातिनिःस्रुतं कुर्याच्छेषं संशमनैर् जयेत् ॥ (१५।२)

मx। मेन्गे = १ प्रस्थबलिनो बहुदोषस्य वयःस्थस्य शरीरिणः । (१६।१)

परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे ॥ (१६।२)

पोसितिओन् ड़्र् अदेर्लस्स् जे नछ् क्रन्खेइत्तत्र पाददाहपादहर्षावबाहुकचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारीप्रभृतिषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्टाद् द्व्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत् श्लीपदे तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यते क्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातवेदनासु जङ्घायां गुल्फस्योपरि चतुरङ्गुले अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्याम् ऊरुमूलसंश्रितां गलगण्डे एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ विशेषतस्तु वामबाहौ कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीह्नि कनिष्ठिकानामिकयोर् मध्ये वा एवं दक्षिणबाहौ यकृद्दाल्ये एताम् एव च कासश्वासयोर् अप्यादिशन्ति गृध्रस्याम् इव विश्वाच्यां श्रोणिं प्रति समन्ताद् द्व्यङ्गुले प्रवाहिकायां शूलिन्यां परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्यापत्सु मेढ्रमध्ये वामपार्श्वे कक्षास्तनयोर् अन्तरे ऽन्तर्विद्रधौ पार्श्वशूले च बाहुशोषावबाहुकयोर् अप्येके वदन्त्यंसयोर् अन्तरे त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके अधःस्कन्धसन्धिगताम् अन्यतरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके हनुसन्धिमध्यगताम् अपस्मारे शङ्खकेशान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटेषु चोन्मादे जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायां दन्तव्याधिषु च तालुनि तालव्येषु कर्णयोर् उपरि समन्तात् कर्णशूले तद्रोगेषु च गन्धाग्रहणे नासारोगेषु च नासाग्रे तिमिराक्षिपाकप्रभृतिष्व् अक्ष्यामयेषूपनासिके लालाट्याम् अपाङ्ग्यां वा एता एव च शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति ॥ (१७।०)

दुर्व्यधा विंशतिस् तत्र दुर्विद्धातिविद्धा कुञ्चिता पिच्चिता कुट्टिताप्रस्रुतात्युदीर्णान्ते ऽभिहता परिशुष्का कूणिता वेपितानुत्थितविद्धा शस्त्रहता तिर्यग्विद्धापविद्धाव्यध्या विद्रुता धेनुका पुनः पुनर्विद्धा मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिमर्मसु चेति ॥ (१८।०)

तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्धाव्यक्तम् असृक् स्रवति रुजाशोफवती च सा दुर्विद्धा प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोणितं शोणितातिप्रवृत्तिर्वा सातिविद्धा कुञ्चितायामप्येवं कुण्ठशस्त्रप्रमथिता पृथुलीभावम् आपन्ना पिच्चिता अनासादिता पुनः पुनरन्तयोश् च बहुशः शस्त्राभिहता कुट्टिता शीतभयमूर्च्छाभिर् अप्रवृत्तशोणिताप्रस्रुता तीक्ष्णमहामुखशस्त्रविद्धात्युदीर्णा अल्परक्तस्राविण्यन्ते विद्धा अन्ते ऽभिहता क्षीणशोणितस्यानिलपूर्णा परिशुष्का चतुर्भागासादिता किंचित्प्रवृत्तशोणिता कूणिता दुःस्थानबन्धनाद् वेपमानायाः शोणितसंमोहो भवति सा वेपिता अनुत्थितविद्धायामप्येवं छिन्नातिप्रवृत्तशोणिता क्रियासङ्गकरी शस्त्रहता तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किंचिच्छेषा तिर्यग्विद्धा बहुशः क्षता हीनशस्त्रप्रणिधानेनापविद्धा अशस्त्रकृत्या अव्यध्या अनवस्थितविद्धा विद्रुता प्रदेशस्य बहुशो ऽवघट्टनादारोहद्व्यधा मुहुर्मुहुः शोणितस्रावा धेनुका सूक्ष्मशस्त्रव्यधनाद्बहुशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा मांसस्नाय्वस्थिसिरासन्धिमर्मसु विद्धा रुजां शोफं वैकल्यं मरणं चापादयति ॥ (१९।०)

भवन्ति चात्र । (२०।१)

सिरासु शिक्षितो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः । (२०।२)

मत्स्यवत् परिवर्तन्ते तस्माद् यत्नेन ताडयेत् ॥ (२०।३)

अजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते । (२१।१)

भवन्ति व्यापदश्चैता बहवश्चाप्युपद्रवाः ॥ (२१।२)

स्नेहादिभिः क्रियायोगैर् न तथा लेपनैरपि । (२२।१)

यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात् ॥ (२२।२)

सिराव्यधश्चिकित्सार्धं शल्यतन्त्रे प्रकीर्तितः । (२३।१)

यथा प्रणिहितः सम्यग्बस्तिः कायचिकित्सिते ॥ (२३।२)

तत्र स्निग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवासितसिराविद्धैः परिहर्तव्यानि क्रोधायासमैथुनदिवास्वप्नवाग्व्यायामयानाध्ययनस्थानासनचङ्क्रमणशीतवातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णान्य् आ बललाभात् मासमेके मन्यन्ते । (२४।१)

एतेषां विस्तरम् उपरिष्टाद्वक्ष्यामः ॥ (२४।२)

भवतश् चात्र । (२५।१)

सिराविषाणतुम्बैस्तु जलौकाभिः पदैस्तथा । (२५।२)

अवगाढं यथापूर्वं निर्हरेद्दुष्टशोणितम् ॥ (२५।३)

अवगाढे जलौकाः स्यात् प्रच्छानं पिण्डिते हितम् । (२६।१)

सिराङ्गव्यापके रक्ते शृङ्गालाबू त्वचि स्थिते ॥ (२६।२)