अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।०)

ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्याच्छोफक्रियां विस्तरशो विधिज्ञः । (३।१)

रक्षेद्बलं चापि नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ॥ (३।२)

तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वा दत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् । (४।१)

अपेहिवातादशमूलसिद्धं वैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा ॥ (४।२)

हिंस्राथ रोहिण्यमृताथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकृष्णगन्धाः । (५।१)

गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयो ऽनिलजे प्रलेपः ॥ (५।२)

स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्यात्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् । (६।१)

विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ॥ (६।२)

तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैः संशोधयेत् सैन्धवसम्प्रयुक्तैः । (७।१)

शुद्धं व्रणं वाप्युपरोपयेत्तु तैलेन रास्नासरलान्वितेन ॥ (७।२)

विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन । (८।१)

पित्तजग्रन्थिजलौकसः पित्तकृते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिषेचनं च ॥ (८।२)

काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत् कषायाणि सशर्कराणि । (९।१)

द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वापि चूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम् ॥ (९।२)

मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानवचारयेत । (१०।१)

सशर्करैर् वा तृणशून्यकन्दैर् दिह्यादभीक्ष्णं मुचुलुन्दजैर् वा ॥ (१०।२)

विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् । (११।१)

तिलैः सयष्टीमधुकैर् विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर् विपक्वम् ॥ (११।२)

कफजग्रन्थिहृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु । (१२।१)

स्विन्नस्य विम्लापनम् एव कुर्यादङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः ॥ (१२।२)

विकङ्कतारग्वधकाकणन्तीकाकादनीतापसवृक्षमूलैः । (१३।१)

आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ॥ (१३।२)

अमर्मजातं शमम् अप्रयान्तम् अपक्वम् एवापहरेद्विदार्य । (१४।१)

दहेत् स्थिते चासृजि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधिं विदध्यात् ॥ (१४।२)

या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्यस्तास्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः । (१५।१)

शस्त्रेण वापाट्य सुपक्वमाशु प्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः ॥ (१५।२)

संशोधनैस्तं च विशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्रगुडप्रगाढैः । (१६।१)

शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयं विडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ॥ (१६।२)

मेदोजग्रन्थिमेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धं दत्त्वोपरिष्टाद् द्विगुणं पटान्तम् । (१७।१)

हुताशतप्तेन मुहुः प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन् हिताय ॥ (१७।२)

प्रलिप्य दार्वीमथ लाक्षया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम् । (१८।१)

निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत् सुपक्वं त्वथवा विदार्य ॥ (१८।२)

प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चिकाद्यैर् हरितालमिश्रैः । (१९।१)

ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः क्षारोत्तरैर् एनमभिप्रशोध्य ॥ (१९।२)

तैलं विदध्याद् द्विकरञ्जगुञ्जावंशावलेखेङ्गुदमूत्रसिद्धम् । (२०।१)

जीमूतकैः कोशवतीफलैश्च दन्तीद्रवन्तीत्रिवृतासु चैव ॥ (२०।२)

सर्पिः कृतं हन्त्यपचीं प्रवृद्धां द्विधा प्रवृत्तं तदुदारवीर्यम् । (२१।१)

निर्गुण्डिजातीबरिहिष्ठयुक्तं जीमूतकं माक्षिकसैन्धवाढ्यम् ॥ (२१।२)

अभिप्रतप्तं वमनं प्रगाढं दुष्टापचीषूत्तममादिशन्ति । (२२।१)

कैडर्यबिम्बीकरवीरसिद्धं तैलं हितं मूर्धविरेचनं च ॥ (२२।२)

शाखोटकस्य स्वरसेन सिद्धं तैलं हितं नस्यविरेचनेषु । (२३।१)

मधूकसारश्च हितो ऽवपीडे फलानि शिग्रोः खरमञ्जरेर्वा ॥ (२३।२)

ग्रन्थीन् अमर्मप्रभवान् अपक्वान् उद्धृत्य चाग्निं विदधीत पश्चात् । (२४।१)

क्षारेण वापि प्रतिसारयेत्तु संलिख्य शस्त्रेण यथोपदेशम् ॥ (२४।२)

पार्ष्णिं प्रति द्वे दश चाङ्गुलानि मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य धीमान् । (२५।१)

विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो निष्कृष्य जालान्यनलं विदध्यात् ॥ (२५।२)

आ गुल्फकर्णात् सुमितस्य जन्तोस्तस्याष्टभागं खुडकाद् विभज्य । (२६।१)

घोणर्जुवेधः सुरराजबस्तेर्हित्वाक्षिमात्रं त्वपरे वदन्ति ॥ (२६।२)

मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक् । (२७।१)

अङ्गुल्यन्तरितं सम्यगपचीनां निवृत्तये ॥ (२७।२)

चूर्णस्य काले प्रचलाककाकगोधाहिकूर्मप्रभवां मसीं तु । (२८।१)

दद्याच्च तैलेन सहेङ्गुदीनां यद्वक्ष्यते श्लीपदिनां च तैलम् ॥ (२८।२)

विरेचनं धूममुपाददीत भवेच्च नित्यं यवमुद्गभोजी । (२९।१)

कर्कारुकैर्वारुकनारिकेलप्रियालपञ्चाङ्गुलबीजचूर्णैः ॥ (२९।२)

वातजार्बुदवातार्बुदं क्षीरघृताम्बुसिद्धैर् उष्णैः सतैलैर् उपनाहयेत्तु । (३०।१)

कुर्याच्च मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैर् अथ वेसवारैः ॥ (३०।२)

स्वेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाड्या शृङ्गेण रक्तं बहुशो हरेच्च । (३१।१)

वातघ्ननिर्यूहपयोऽम्लभागैः सिद्धं शताख्यं त्रिवृतं पिबेद्वा ॥ (३१।२)

पित्तजार्बुदस्वेदोपनाहा मृदवस्तु कार्याः पित्तार्बुदे कायविरेचनं च । (३२।१)

विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजीपत्रैर् भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्पेत् ॥ (३२।२)

श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गुपत्तङ्गरोध्राञ्जनयष्टिकाह्वैः । (३३।१)

विस्राव्य चारग्वधगोजिसोमाः श्यामा च योज्या कुशलेन लेपे ॥ (३३।२)

श्यामागिरिह्वाञ्जनकीरसेषु द्राक्षारसे सप्तलिकारसे च । (३४।१)

घृतं पिबेत् क्लीतकसंप्रसिद्धं पित्तार्बुदी तज्जठरी च जन्तुः ॥ (३४।२)

कफजार्बुदशुद्धस्य जन्तोः कफजे ऽर्बुदे तु रक्ते ऽवसिक्ते तु ततो ऽर्बुदं तत् । (३५।१)

द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च दोषान् हरन्ति तैः कल्ककृतैः प्रदिह्यात् ॥ (३५।२)

कपोतपारावतविड्विमिश्रैः सकांस्यनीलैः शुकलाङ्गलाख्यैः । (३६।१)

मूत्रैस्तु काकादनिमूलमिश्रैः क्षारप्रदिग्धैर् अथवा प्रदिह्यात् ॥ (३६।२)

निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कैर् मांसप्रगाढैर् दधिमस्तुयुक्तैः । (३७।१)

लेपं विदध्यात् कृमयो यथात्र मूर्छन्ति मुञ्चन्त्यथ मक्षिकाश्च ॥ (३७।२)

अल्पावशिष्टे कृमिभक्षिते च लिखेत्ततो ऽग्निं विदधीत पश्चात् । (३८।१)

यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसपट्टैः समावेष्ट्य तदायसैर् वा ॥ (३८।२)

क्षाराग्निशस्त्राण्यसकृद्विदध्यात् प्राणानहिंसन् भिषगप्रमत्तः । (३९।१)

आस्फोतजातीकरवीरपत्रैः कषायमिष्टं व्रणशोधनार्थम् ॥ (३९।२)

शुद्धे च तैलं विदधीत भार्गीविडङ्गपाठात्रिफलाविपक्वम् । (४०।१)

यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेणोपचरेद्विधिज्ञः ॥ (४०।२)

मेदोजार्बुदमेदोऽर्बुदं स्विन्नमथो विदार्य विशोध्य सीव्येद्गतरक्तमाशु । (४१।१)

ततो हरिद्रागृहधूमरोध्रपतङ्गचूर्णैः समनःशिलालैः ॥ (४१।२)

व्रणं प्रतिग्राह्य मधुप्रगाढैः करञ्जतैलं विदधीत शुद्धे । (४२।१)

सशेषदोषाणि हि यो ऽर्बुदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति ॥ (४२।२)

तस्माद् अशेषाणि समुद्धरेत्तु हन्युः सशेषाणि यथा हि वह्निः । (४३।१)

गलगण्डसंस्वेद्य गण्डं पवनोत्थमादौ नाड्यानिलघ्नौषधपत्रभङ्गैः ॥ (४३।२)

अम्लैः समूत्रैर् विविधैः पयोभिर् उष्णैः सतैलैः पिशितैश्च विद्वान् । (४४।१)

विस्रावयेत् स्विन्नम् अतन्द्रितश्च शुद्धं व्रणं चाप्युपनाहयेत्तु ॥ (४४।२)

शणातसीमूलकशिग्रुकिण्वप्रियालमज्जानुयुतैस् तिलैस्तु । (४५।१)

कालामृताशिग्रुपुनर्नवार्कगजादिनामाकरहाटकुष्ठैः ॥ (४५।२)

एकैषिकावृक्षकतिल्वकैश्च सुराम्लपिष्टैर् असकृत् प्रदिह्यात् ॥ (४६।०)

तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहंसाह्वयावृक्षकपिप्पलीभिः । (४७।१)

सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ॥ (४७।२)

कफजगलगण्डस्वेदोपनाहैः कफसंभवं तु संस्वेद्य विस्रावणम् एव कुर्यात् । (४८।१)

ततो ऽजगन्धातिविषाविशल्याविषाणिकाकुष्ठशुकाह्वयाभिः ॥ (४८।२)

पलाशभस्मोदकपेषिताभिर् दिह्यात् सुगुञ्जाभिर् अशीतलाभिः । (४९।१)

दशार्धसंख्यैर् लवणैश्च युक्तं तैलं पिबेन्मागधिकादिसिद्धम् ॥ (४९।२)

प्रच्छर्दनं मूर्धविरेचनं च धूमश्च वैरेचनिको हितस्तु । (५०।१)

पाकक्रमो वापि सदा विधेयो वैद्येन पाकं गतयोः कथंचित् ॥ (५०।२)

कटुत्रिकक्षौद्रयुताः समूत्रा भक्ष्या यवान्नानि रसाश्च मौद्गाः । (५१।१)

सशृङ्गवेराः सपटोलनिम्बा हिताय देया गलगण्डरोगे ॥ (५१।२)

मेदोजगलगण्डमेदःसमुत्थे तु यथोपदिष्टां विध्येत् सिरां स्निग्धतनोर् नरस्य । (५२।१)

श्यामासुधालोहपुरीषदन्तीरसाञ्जनैश्चापि हितः प्रदेहः ॥ (५२।२)

मूत्रेण वालोड्य हिताय सारं प्रातः पिबेत् सालमहीरुहाणाम् । (५३।१)

शस्त्रेण वापाट्य विदार्य चैनं मेदः समुद्धृत्य हिताय सीव्येत् ॥ (५३।२)

मज्जाज्यमेदोमधुभिर् दहेद्वा दग्धे च सर्पिर्मधु चावचार्यम् । (५४।१)

कासीसतुत्थे च ततो ऽत्र देये चूर्णीकृते रोचनया समेते ॥ (५४।२)

तैलेन चाभ्यज्य हिताय दद्यात् सारोद्भवं गोमयजं च भस्म । (५५।१)

हितश्च नित्यं त्रिफलाकषायो गाढश्च बन्धो यवभोजनं च ॥ (५५।२)