अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

मुखरोगाः पञ्चषष्टिर्भवन्ति सप्तस्वायतनेषु । (३।१)

तत्रायतनानि ओष्ठौ दन्तमूलानि दन्ता जिह्वा तालु कण्ठः सर्वाणि चेति । (३।२)

तत्राष्टावोष्ठयोः पञ्चदश दन्तमूलेषु अष्टौ दन्तेषु पञ्च जिह्वायां नव तालुनि सप्तदश कण्ठे त्रयः सर्वेष्वायतनेषु ॥ (३।३)

तत्रौष्ठप्रकोपा वातपित्तश्लेष्मसन्निपातरक्तमांसमेदोऽभिघातनिमित्ताः ॥ (४।१)

कर्कशौ परुषौ स्तब्धौ कृष्णौ तीव्ररुगन्वितौ । (५।१)

दाल्येते परिपाट्येते ह्योष्ठौ मारुतकोपतः ॥ (५।२)

आचितौ पिडकाभिस्तु सर्षपाकृतिभिर् भृशम् । (६।१)

सदाहपाकसंस्रावौ नीलौ पीतौ च पित्ततः ॥ (६।२)

सवर्णाभिस्तु चीयेते पिडकाभिर् अवेदनौ । (७।१)

कण्डूमन्तौ कफाच्छूनौ पिच्छिलौ शीतलौ गुरू ॥ (७।२)

सकृत् कृष्णौ सकृत् पीतौ सकृच्छ्वेतौ तथैव च । (८।१)

सन्निपातेन विज्ञेयावनेकपिडिकाचितौ ॥ (८।२)

खर्जूरफलवर्णाभिः पिडकाभिः समाचितौ । (९।१)

रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ ॥ (९।२)

मांसदुष्टौ गुरू स्थूलौ मांसपिण्डवदुद्गतौ । (१०।१)

जन्तवश्चात्र मूर्छन्ति सृक्कस्योभयतो मुखात् ॥ (१०।२)

मेदसा घृतमण्डाभौ कण्डूमन्तौ स्थिरौ मृदू । (११।१)

अच्छं स्फटिकसंकाशम् आस्रावं स्रवतो गुरू ॥ (११।२)

क्षतजाभौ विदीर्येते पाट्येते चाभिघाततः । (१२।१)

ग्रथितौ च समाख्यातावोष्ठौ कण्डूसमन्वितः ॥ (१२।२)

दन्तमूलगतास्तु शीतादो दन्तपुप्पुटको दन्तवेष्टकः शौषिरो महाशौषिरः परिदर उपकुशो दन्तवैदर्भो वर्धनो ऽधिमांसो नाड्यः पञ्चेति ॥ (१३।१)

शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्तते । (१४।१)

दुर्गन्धीनि सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च ॥ (१४।२)

दन्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् । (१५।१)

शीतादो नाम स व्याधिः कफशोणितसंभवः ॥ (१५।२)

दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य श्वयथुः सरुजो महान् । (१६।१)

दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः ॥ (१६।२)

स्रवन्ति पूयरुधिरं चला दन्ता भवन्ति च । (१७।१)

दन्तवेष्टः स विज्ञेयो दुष्टशोणितसंभवः ॥ (१७।२)

श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरक्तजः । (१८।१)

लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डूमाञ् शौषिरो गदः ॥ (१८।२)

दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्यते । (१९।१)

दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते ॥ (१९।२)

यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसंज्ञकः । (२०।१)

दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ॥ (२०।२)

पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः । (२१।१)

वेष्टेषु दाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च ॥ (२१।२)

आघट्टिताः प्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः । (२२।१)

आध्मायन्ते स्रुते रक्ते मुखं पूति च जायते ॥ (२२।२)

यस्मिन्नुपकुशः स स्यात् पित्तरक्तकृतो गदः । (२३।१)

घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भो जायते महान् ॥ (२३।२)

भवन्ति च चला दन्ताः स वैदर्भो ऽभिघातजः । (२४।१)

मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदनः ॥ (२४।२)

वर्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक् च प्रशाम्यति । (२५।१)

हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाञ्छोथो महारुजः ॥ (२५।२)

लालास्रावी कफकृतो विज्ञेयः सो ऽधिमांसकः । (२६।१)

दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः ॥ (२६।२)

क्रन्खेइतेन् देर् ज़्￤ह्नेदन्तगतास्तु दालनः क्रिमिदन्तको दन्तहर्षो भञ्जनको दन्तशर्करा कपालिका श्यावदन्तको हनुमोक्षश्चेति ॥ (२७।१)

दालनदाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्तीव्ररुगन्विताः । (२८।१)

दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः ॥ (२८।२)

कृष्णश्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः । (२९।१)

अनिमित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः कृमिदन्तकः ॥ (२९।२)

शीतमुष्णं च दशनाः सहन्ते स्पर्शनं न च । (३०।१)

यस्य तं दन्तहर्षं तु व्याधिं विद्यात् समीरणात् ॥ (३०।२)

वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन् दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् । (३१।१)

कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जनकसंज्ञितः ॥ (३१।२)

शर्करेव स्थिरीभूतो मलो दन्तेषु यस्य वै । (३२।१)

सा दन्तानां गुणहरी विज्ञेया दन्तशर्करा ॥ (३२।२)

दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह । (३३।१)

ज्ञेया कपालिका सैव दशनानां विनाशिनी ॥ (३३।२)

यो ऽसृङ्मिश्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस् त्वशेषतः । (३४।१)

श्यावतां नीलतां वापि गतः स श्यावदन्तकः ॥ (३४।२)

वातेन तैस् तैर् भावैस् तु हनुसन्धिर्विसंहतः । (३५।१)

हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिरर्दितलक्षणः ॥ (३५।२)

क्रन्खेइतेन् देर् ज़ुन्गेजिह्वागतास्तु कण्टकास्त्रिविधास्त्रिभिर् दोषैः अलास उपजिह्विका चेति ॥ (३६।१)

जिह्वानिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा । (३७।१)

पित्तेन पीता परिदह्यते च चिता सरक्तैर् अपि कण्टकैश्च । (३७।२)

कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः ॥ (३७।३)

जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सो ऽलाससंज्ञः कफरक्तमूर्तिः । (३८।१)

जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम् ॥ (३८।२)

जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः । (३९।१)

प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यते ऽसावुपजिह्विकेति ॥ (३९।२)

क्रन्खेइतेन् अम् गौमेन्तालुगतास्तु गलशुण्डिका तुण्डिकेरी अध्रुषः कच्छपो ऽर्बुदं मांससंघातस् तालुपुप्पुटस् तालुशोषस् तालुपाक इति ॥ (४०।१)

श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः । (४१।१)

तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना ॥ (४१।२)

शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु । (४२।१)

शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सो ऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः ॥ (४२।२)

कूर्मोत्सन्नो ऽवेदनो ऽशीघ्रजन्मारक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात् । (४३।१)

पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम् ॥ (४३।२)

दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससंघातम् आहुः । (४४।१)

नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे ॥ (४४।२)

शोषो ऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात् । (४५।१)

पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति ॥ (४५।२)

कण्ठगतास्तु रोहिण्यः पञ्च कण्ठशालूकम् अधिजिह्वो वलयो बलास एकवृन्दो वृन्दः शतघ्नी गिलायुः गलविद्रधिः गलौघः स्वरघ्नो मांसतानो विदारी चेति ॥ (४६।१)

गले ऽनिलः पित्तकफौ च मूर्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् । (४७।१)

प्रदूष्य मांसं गलरोधिनो ऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् सासुहरा हि रोहिणी ॥ (४७।२)

जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः । (४८।१)

तां रोहिणीं वातकृतां वदन्ति वातात्मकोपद्रवगाढयुक्ताम् ॥ (४८।२)

क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजा स्यात् । (४९।१)

स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसंभवा वै ॥ (४९।२)

गम्भीरपाकाप्रतिवारवीर्या त्रिदोषलिङ्गा त्रयसंभवा स्यात् । (५०।१)

स्फोटाचिता पित्तसमानलिङ्गासाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिकेयम् ॥ (५०।२)

कोलास्थिमात्रः कफसंभवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः । (५१।१)

खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ॥ (५१।२)

जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तु जिह्वाप्रबन्धोपरि रक्तमिश्रात् । (५२।१)

ज्ञेयो ऽधिजिह्वः खलु रोग एष विवर्जयेदागतपाकमेनम् ॥ (५२।२)

बलास एवायतमुन्नतं च शोफं करोत्यन्नगतिं निवार्य । (५३।१)

तं सर्वथैवाप्रतिवारवीर्यं विवर्जनीयं वलयं वदन्ति ॥ (५३।२)

गले तु शोफं कुरुतः प्रवृद्धौ श्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् । (५४।१)

मर्मच्छिदं दुस्तरम् एतदाहुर्बलाससंज्ञं निपुणा विकारम् ॥ (५४।२)

वृत्तोन्नतो यः श्वयथुः सदाहः कण्ड्वन्वितो ऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च । (५५।१)

नाम्नैकवृन्दः परिकीर्तितो ऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ॥ (५५।२)

समुन्नतं वृत्तममन्ददाहं तीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति । (५६।१)

तं चापि पित्तक्षतजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्रजं तु ॥ (५६।२)

वर्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी या चितातिमात्रं पिशितप्ररोहैः । (५७।१)

नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषाज्ज्ञेया शतघ्नीव शतघ्न्यसाध्या ॥ (५७।२)

ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरो ऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्तिः । (५८।१)

संलक्ष्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसंज्ञः ॥ (५८।२)

सर्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः । (५९।१)

स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तु तस्यैव तुल्यः खलु सर्वजस्य ॥ (५९।२)

शोफो महानन्नजलावरोधी तीव्रज्वरो वातगतेर् निहन्ता । (६०।१)

कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौघः परिकीर्त्यते ऽसौ ॥ (६०।२)

यो ऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रसक्तं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः । (६१।१)

कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु ज्ञेयः स रोगः श्वसनात् स्वरघ्नः ॥ (६१।२)

प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टो गलोपरोधं कुरुते क्रमेण । (६२।१)

स मांसतानः कथितो ऽवलम्बी प्राणप्रणुत् सर्वकृतो विकारः ॥ (६२।२)

सदाहतोदं श्वयथुं सरक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् । (६३।१)

पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ॥ (६३।२)

सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोणितनिमित्ताः ॥ (६४।१)

स्फोटैः सतोदैर् वदनं समन्ताद्यस्याचितं सर्वसरः स वातात् । (६५।१)

रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपीतैर् यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् ॥ (६५।२)

कण्डूयुतैर् अल्परुजैः सवर्णैर् यस्याचितं चापि स वै कफेन । (६६।१)

रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रदिष्टो मुखपाकसंज्ञः ॥ (६६।२)