अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ (२।१)

ग्रन्थि: एन्त्स्तेहुन्ग्वातादयो मांसमसृक् च दुष्टाः संदूष्य मेदश्च कफानुविद्धम् । (३।१)

एत्य्मोलोगिएवृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ॥ (३।२)

आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् । (४।१)

कृष्णो ऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजो ऽस्रमच्छम् ॥ (४।२)

दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि । (५।१)

रक्तः सपीतो ऽप्यथवापि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ॥ (५।२)

शीतो ऽविवर्णो ऽल्परुजो ऽतिकण्डूः पाषाणवत् संहननोपपन्नः । (६।१)

चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ॥ (६।२)

शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजो ऽतिकण्डूः । (७।१)

मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ॥ (७।२)

व्यायामजातैर् अबलस्य तैस्तैर् आक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम् । (८।१)

संपीड्य संकोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ॥ (८।२)

ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च । (९।१)

अरुक् स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ॥ (९।२)

हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः । (१०।१)

ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति ॥ (१०।२)

अपचीतं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर् मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथान्यैः । (११।१)

अनन्यवर्णैर् उपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति ॥ (११।२)

कण्डूयुतास्ते ऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये । (१२।१)

मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी ॥ (१२।२)

अर्बुदगात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्छिता मांसमभिप्रदूष्य । (१३।१)

वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ॥ (१३।२)

कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति । (१४।१)

वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च ॥ (१४।२)

तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति । (१५।१)

दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु संपीड्य संकोच्य गतस्त्वपाकम् ॥ (१५।२)

सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैर् आचितमाशुवृद्धिम् । (१६।१)

स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात् ॥ (१६।२)

रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेत् सो ऽर्बुदपीडितस्तु । (१७।१)

ब्लौएर् ड़्लेच्क्मुष्टिप्रहारादिभिर् अर्दिते ऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम् ॥ (१७।२)

अवेदनं स्निग्धम् अनन्यवर्णम् अपाकम् अश्मोपमम् अप्रचाल्यम् । (१८।१)

प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढम् एतद् भवेन्मांसपरायणस्य ॥ (१८।२)

मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु । (१९।१)

सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेद् अचाल्यम् ॥ (१९।२)

यज्जायते ऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः । (२०।१)

यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ॥ (२०।२)

अर्बुदस् एइतेर्न् निछ्त्न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु । (२१।१)

दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ॥ (२१।२)

गलगण्डवातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः । (२२।१)

कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डम् आहुः ॥ (२२।२)

१। वात~तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णो ऽरुणो वा पवनात्मकस्तु । (२३।१)

मेदोऽन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेद् अतिस्निग्धतरो ऽरुजश्च ॥ (२३।२)

पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् । (२४।१)

वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर् भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः ॥ (२४।२)

२। कफ~स्थिरः सवर्णो ऽल्परुग् उग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु । (२५।१)

चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ॥ (२५।२)

माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर् भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः । (२६।१)

३। मेदः~स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुग् अथातिकण्डूः ॥ (२६।२)

प्रलम्बते ऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः । (२७।१)

स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर् गले ऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् ॥ (२७।२)

कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् । (२८।१)

क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु ॥ (२८।२)

निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले । (२९।१)

महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ॥ (२९।२)