Su, 4, 37
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातो ऽनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ (१।०)
athāto 'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
पादावकृष्टास्ताः कार्याः स्नेहबस्तिषु देहिनाम् ॥ (४।२)
pādāvakṛṣṭāstāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dehinām ||
उत्सृष्टानिलविण्मूत्रे नरे बस्तिं विधापयेत् । (५।१)
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet |
एतैर् हि विहतः स्नेहो नैवान्तः प्रतिपद्यते ॥ (५।२)
etair hi vihataḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate ||
स्नेहवस्तिर्विधेयस्तु नाविशुद्धस्य देहिनः । (६।१)
snehavastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ |
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तैलानीह यथाक्रमम् । (७।१)
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam |
सुपिष्टैर् द्विगुणक्षीरं तैलं तोयचतुर्गुणम् । (९।१)
supiṣṭair dviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam |
पक्त्वा बस्तौ विधातव्यं मूढवातानुलोमनम् ॥ (९।२)
paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam ||
कट्यूरुपृष्ठकोष्ठस्थान् वातरोगांश्च नाशयेत् ॥ (१०।२)
kaṭyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃśca nāśayet ||
सरलागुरुबिल्वाम्बुवाजिगन्धाग्निवृद्धिभिः ॥ (१२।२)
saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ ||
विडङ्गारग्वधश्यामात्रिवृन्मागधिकर्द्धिभिः । (१३।१)
viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikarddhibhiḥ |
पिष्टैस्तैलं पचेत् क्षीरपञ्चमूलरसान्वितम् ॥ (१३।२)
piṣṭaistailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam ||
गुल्मानाहाग्निषङ्गार्शोग्रहणीमूत्रसङ्गिनाम् । (१४।१)
gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām |
अन्वासनविधौ युक्तं शस्यते ऽनिलरोगिणाम् ॥ (१४।२)
anvāsanavidhau yuktaṃ śasyate 'nilarogiṇām ||
रेण्वश्वगन्धामञ्जिष्ठाशटीपुष्करतस्करैः । (१७।१)
reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ |
गृध्रसीखञ्जकुब्जाढ्यमूत्रोदावर्तरोगिणाम् । (१८।१)
gṛdhrasīkhañjakubjāḍhyamūtrodāvartarogiṇām |
शस्यते ऽल्पबलाग्नीनां बस्तावाशु नियोजितम् ॥ (१८।२)
śasyate 'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam ||
जङ्घोरुत्रिकपार्श्वांसबाहुमन्याशिरःस्थितान् । (२२।१)
jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān |
हन्याद्वातविकारांस्तु बस्तियोगैर् निषेवितम् ॥ (२२।२)
hanyādvātavikārāṃstu bastiyogair niṣevitam ||
पिष्टैस्तैलघृतं पक्वं क्षीरेणाष्टगुणेन तु । (२५।१)
piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu |
बृंहणं वातपित्तघ्नं गुल्मानाहहरं परम् । (२६।१)
bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param |
नस्ये पाने च संयुक्तम् ऊर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ (२६।२)
nasye pāne ca saṃyuktam ūrdhvajatrugadāpaham ||
न्यग्रोधादिगणक्वाथयुक्तं बस्तिषु योजितम् ॥ (२८।२)
nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam ||
पित्तरक्तज्वराद्यांश्च हन्यात् पित्तकृतान् गदान् ॥ (२९।२)
pittaraktajvarādyāṃśca hanyāt pittakṛtān gadān ||
क्षीरद्विगुणसंयुक्तं बस्तिकर्मणि योजितम् । (३२।१)
kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam |
नस्ये ऽभ्यञ्जनपाने वा हन्यात् पित्तगदान् बहून् ॥ (३२।२)
nasye 'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn ||
निम्बारग्वधषड्ग्रन्थासप्तपर्णनिशाद्वयैः ॥ (३३।२)
nimbāragvadhaṣaḍgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ ||
तैलमेभिः समैः पक्वं सुरसादिरसाप्लुतम् ॥ (३४।२)
tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam ||
स्थूलतालस्यकण्ड्वादीन् जयेत्कफकृतान् गदान् ॥ (३५।२)
sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān ||
वल्लीकण्टकमूलाभ्यां क्वाथेन द्विगुणेन च । (३८।१)
vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca |
हन्यादन्वासनैर् दत्तं सर्वान् कफकृतान् गदान् ॥ (३८।२)
hanyādanvāsanair dattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān ||
रूक्षस्य बहुवातस्य द्वौ त्रीनप्यनुवासनान् । (४४।१)
rūkṣasya bahuvātasya dvau trīnapyanuvāsanān |
दत्त्वा स्निग्धतनुं ज्ञात्वा ततः पश्चान्निरूहयेत् ॥ (४४।२)
dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet ||
स्नेहप्रगाढैर् मतिमान्निरूहैः समुपाचरेत् ॥ (४५।२)
snehapragāḍhair matimānnirūhaiḥ samupācaret ||
बिल्वयष्ट्याह्वमदनफलतैलैर् यथाक्रमम् ॥ (४६।२)
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramam ||
रात्रौ बस्तिं न दद्यात्तु दोषोत्क्लेशो हि रात्रिजः । (४७।१)
rātrau bastiṃ na dadyāttu doṣotkleśo hi rātrijaḥ |
स्नेहवीर्ययुतः कुर्यादाध्मानं गौरवं ज्वरम् ॥ (४७।२)
snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram ||
अह्नि स्थानस्थिते दोषे वह्नौ चान्नरसान्विते । (४८।१)
ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite |
स्फुटस्रोतोमुखे देहे स्नेहौजः परिसर्पति ॥ (४८।२)
sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ parisarpati ||
पित्ते ऽधिके कफे क्षीणे रूक्षे वातरुगर्दिते । (४९।१)
pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite |
नरे रात्रौ तु दातव्यं काले चोष्णे ऽनुवासनम् ॥ (४९।२)
nare rātrau tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanam ||
सम्भवन्ति यतस्तस्मात् प्रदोषे योजयेद्भिषक् ॥ (५०।२)
sambhavanti yatastasmāt pradoṣe yojayedbhiṣak ||
शीते वसन्ते च दिवा ग्रीष्मप्रावृड्घनात्यये । (५१।१)
śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛḍghanātyaye |
स्नेह्यो दिनान्ते पानोक्तान् दोषान् परिजिहीर्षता ॥ (५१।२)
snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā ||
तीव्रायां रुजि जीर्णान्नं भोजयित्वानुवासयेत् ॥ (५२।२)
tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ bhojayitvānuvāsayet ||
न चाभुक्तवतः स्नेहः प्रणिधेयः कथंचन । (५३।१)
na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathaṃcana |
शुद्धत्वाच्छून्यकोष्ठस्य स्नेह ऊर्ध्वं समुत्पतेत् ॥ (५३।२)
śuddhatvācchūnyakoṣṭhasya sneha ūrdhvaṃ samutpatet ||
ज्वरं विदग्धभुक्तस्य कुर्यात् स्नेहः प्रयोजितः ॥ (५४।२)
jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||
न चातिस्निग्धम् अशनं भोजयित्वानुवासयेत् । (५५।१)
na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
मदं मूर्च्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः ॥ (५५।२)
madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||
रूक्षं भुक्तवतो ह्यन्नं बलं वर्णं च हापयेत् । (५६।१)
rūkṣaṃ bhuktavato hyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca hāpayet |
युक्तस्नेहमतो जन्तुं भोजयित्वानुवासयेत् ॥ (५६।२)
yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvānuvāsayet ||
यूषक्षीररसैस्तस्माद् यथाव्याधि समीक्ष्य वा । (५७।१)
yūṣakṣīrarasaistasmād yathāvyādhi samīkṣya vā |
अथानुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः । (५८।१)
athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ |
भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतचङ्क्रमणं ततः ॥ (५८।२)
bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ ||
विसृज्य च शकृन्मूत्रं योजयेत् स्नेहबस्तिना । (५९।१)
visṛjya ca śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā |
प्रणिधानविधानं तु निरूहे सम्प्रवक्ष्यते ॥ (५९।२)
praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe sampravakṣyate ||
ततः प्रणिहितस्नेह उत्तानो वाक्शतं भवेत् । (६०।१)
tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet |
प्रसारितैः सर्वगात्रैस्तथा वीर्यं विसर्पति ॥ (६०।२)
prasāritaiḥ sarvagātraistathā vīryaṃ visarpati ||
ताडयेत्तलयोर् एनं त्रींस्त्रीन् वाराञ्छनैः शनैः । (६१।१)
tāḍayettalayor enaṃ trīṃstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ |
स्फिचोश्चैनं ततः शय्यां त्रीन् वारानुत्क्षिपेत्ततः ॥ (६१।२)
sphicoścainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārānutkṣipettataḥ ||
एवं प्रणिहिते बस्तौ मन्दायासो ऽथ मन्दवाक् । (६२।१)
evaṃ praṇihite bastau mandāyāso 'tha mandavāk |
देयः सुखोष्णश्च तथा निरेति सहसा सुखम् ॥ (६३।२)
deyaḥ sukhoṣṇaśca tathā nireti sahasā sukham ||
अत्यौष्ण्यादतितैक्ष्ण्याद्वा वायुना वा प्रपीडितः ॥ (६४।२)
atyauṣṇyādatitaikṣṇyādvā vāyunā vā prapīḍitaḥ ||
सवातो ऽधिकमात्रो वा गुरुत्वाद्वा सभेषजः । (६५।१)
savāto 'dhikamātro vā gurutvādvā sabheṣajaḥ |
तस्यान्यो ऽल्पतरो देयो न हि स्निह्यत्यतिष्ठति ॥ (६५।२)
tasyānyo 'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati ||
विष्टब्धानिलविण्मूत्रः स्नेहहीने ऽनुवासने । (६६।१)
viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ snehahīne 'nuvāsane |
सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु । (६७।१)
sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu |
जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः । (६८।१)
jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ |
लघ्वन्नं भोजयेत् कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि ॥ (६८।२)
laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi ||
तेनास्य दीप्यते वह्निर्भक्ताकाङ्क्षा च जायते ॥ (६९।२)
tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate ||
अनेन विधिना षड् वा सप्त वाष्टौ नवैव वा ॥ (७०।२)
anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vāṣṭau navaiva vā ||
दत्तस्तु प्रथमो बस्तिः स्नेहयेद्बस्तिवङ्क्षणौ ॥ (७१।२)
dattastu prathamo bastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇau ||
सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्धस्थमनिलं जयेत् । (७२।१)
samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet |
रसं चतुर्थो रक्तं तु पञ्चमः स्नेहयेत्तथा । (७३।१)
rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ snehayettathā |
षष्ठस्तु स्नेहयेन्मांसं मेदः सप्तम एव च ॥ (७३।२)
ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsaṃ medaḥ saptama eva ca ||
अष्टमो नवमश्चास्थि मज्जानं च यथाक्रमम् । (७४।१)
aṣṭamo navamaścāsthi majjānaṃ ca yathākramam |
एवं शुक्रगतान् दोषान् द्विगुणः साधु साधयेत् ॥ (७४।२)
evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet ||
स कुञ्जरबलो ऽश्वस्य जवैस्तुल्यो ऽमरप्रभः । (७६।१)
sa kuñjarabalo 'śvasya javaistulyo 'maraprabhaḥ |
वीतपाप्मा श्रुतधरः सहस्रायुर्नरो भवेत् ॥ (७६।२)
vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet ||
स्नेहादग्निवधोत्क्लेशौ निरूहात् पवनाद्भयम् ॥ (७७।२)
snehādagnivadhotkleśau nirūhāt pavanādbhayam ||
तस्मान्निरूढो ऽनुवास्यो निरूह्यश्चानुवासितः । (७८।१)
tasmānnirūḍho 'nuvāsyo nirūhyaścānuvāsitaḥ |
नैवं पित्तकफोत्क्लेशौ स्यातां न पवनाद्भयम् ॥ (७८।२)
naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam ||
दद्याद्वैद्यस्ततो ऽन्येषाम् अग्न्याबाधभयात् त्र्यहात् ॥ (७९।२)
dadyādvaidyastato 'nyeṣām agnyābādhabhayāt tryahāt ||
स्नेहो ऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः । (८०।१)
sneho 'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ |
तथा निरूहः स्निग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते ॥ (८०।२)
tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate ||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि व्यापदः स्नेहबस्तिजाः । (८१।१)
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ |
अल्पवीर्यं तदा स्नेहमभिभूय पृथग्विधान् । (८२।१)
alpavīryaṃ tadā snehamabhibhūya pṛthagvidhān |
कुर्वन्त्युपद्रवान् स्नेहः स चापि न निवर्तते ॥ (८२।२)
kurvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivartate ||
जृम्भा वातरुजस्तास्ता वेपथुर्विषमज्वरः ॥ (८३।२)
jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvaraḥ ||
पित्ताभिभूते स्नेहे तु मुखस्य कटुता भवेत् । (८४।१)
pittābhibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet |
दाहस्तृष्णा ज्वरः स्वेदो नेत्रमूत्राङ्गपीतता ॥ (८४।२)
dāhastṛṣṇā jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā ||
श्लेष्माभिभूते स्नेहे तु प्रसेको मधुरास्यता । (८५।१)
śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
गौरवं छर्दिरुच्छ्वासः कृच्छ्राच्छीतज्वरो ऽरुचिः ॥ (८५।२)
gauravaṃ chardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro 'ruciḥ ||
तत्र दोषाभिभूते तु स्नेहे बस्तिं निधापयेत् । (८६।१)
tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet |
अत्याशिते ऽन्नाभिभवात् स्नेहो नैति यदा तदा । (८७।१)
atyāśite 'nnābhibhavāt sneho naiti yadā tadā |
हृत्पीडा मुखवैरस्यं श्वासो मूर्च्छा भ्रमो ऽरुचिः । (८८।१)
hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchā bhramo 'ruciḥ |
अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः । (८९।१)
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ |
तीक्ष्णं तीक्ष्णौषधैर् एव सिद्धं चाप्यनुवासनम् ॥ (९०।२)
tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhair eva siddhaṃ cāpyanuvāsanam ||
शुद्धस्य दूरानुसृते स्नेहे स्नेहस्य दर्शनम् । (९१।१)
śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya darśanam |
गात्रेषु सर्वेन्द्रियाणाम् उपलेपो ऽवसादनम् ॥ (९१।२)
gātreṣu sarvendriyāṇām upalepo 'vasādanam ||
अस्विन्नस्याविशुद्धस्य स्नेहो ऽल्पः संप्रयोजितः । (९३।१)
asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpaḥ saṃprayojitaḥ |
शीतो मृदुश्च नाभ्येति ततो मन्दं प्रवाहते ॥ (९३।२)
śīto mṛduśca nābhyeti tato mandaṃ pravāhate ||
अल्पं भुक्तवतो ऽल्पो हि स्नेहो मन्दगुणस्तथा । (९५।१)
alpaṃ bhuktavato 'lpo hi sneho mandaguṇastathā |
दत्तो नैति क्लमोत्क्लेशौ भृशं चारतिमावहेत् ॥ (९५।२)
datto naiti klamotkleśau bhṛśaṃ cāratimāvahet ||
तत्राप्यास्थापनं कार्यं शोधनीयेन बस्तिना । (९६।१)
tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
अहोरात्राद् अपि स्नेहः प्रत्यागच्छन्न दुष्यति । (९७।१)
ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati |
कुर्याद्बस्तिगुणांश्चापि जीर्णस्त्वल्पगुणो भवेत् ॥ (९७।२)
kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet ||
यस्य नोपद्रवं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः । (९८।१)
yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ |
सर्वो ऽल्पो वावृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता ॥ (९८।२)
sarvo 'lpo vāvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā ||
अनायान्तं त्वहोरात्रात् स्नेहं संशोधनैर् हरेत् । (९९।१)
anāyāntaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanair haret |
स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते ॥ (९९।२)
snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate ||
इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः । (१००।१)
ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
बस्तेरुत्तरसंज्ञस्य विधिं वक्ष्याम्यतः परम् ॥ (१००।२)
basteruttarasaṃjñasya vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param ||
चतुर्दशाङ्गुलं नेत्रमातुराङ्गुलसंमितम् । (१०१।१)
caturdaśāṅgulaṃ netramāturāṅgulasaṃmitam |
मालतीपुष्पवृन्ताग्रं छिद्रं सर्षपनिर्गमम् ॥ (१०१।२)
mālatīpuṣpavṛntāgraṃ chidraṃ sarṣapanirgamam ||
स्नेहप्रमाणं परमं प्रकुञ्चश्चात्र कीर्तितः । (१०२।१)
snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ |
पञ्चविंशादधो मात्रां विदध्याद्बुद्धिकल्पिताम् ॥ (१०२।२)
pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitām ||
निविष्टकर्णिकं मध्ये नारीणां चतुरङ्गुले । (१०३।१)
niviṣṭakarṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgule |
मूत्रस्रोतःपरीणाहं मुद्गवाहि दशाङ्गुलम् ॥ (१०३।२)
mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam ||
मेढ्रायामसमं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः । (१०४।१)
meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ |
तासामपत्यमार्गे तु निदध्याच्चतुरङ्गुलम् ॥ (१०४।२)
tāsāmapatyamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam ||
द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे तु कन्यानां त्वेकमङ्गुलम् । (१०५।१)
dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ tvekamaṅgulam |
विधेयं चाङ्गुलं तासां विधिवद्वक्ष्यते यथा ॥ (१०५।२)
vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivadvakṣyate yathā ||
स्नेहस्य प्रसृतं चात्र स्वाङ्गुलीमूलसंमितम् । (१०६।१)
snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasaṃmitam |
देयं प्रमाणं परममर्वाग् बुद्धिविकल्पितम् ॥ (१०६।२)
deyaṃ pramāṇaṃ paramamarvāg buddhivikalpitam ||
औरभ्रः शौकरो वापि बस्तिराजश्च पूजितः । (१०७।१)
aurabhraḥ śaukaro vāpi bastirājaśca pūjitaḥ |
तदलाभे प्रयुञ्जीत गलचर्म तु पक्षिणाम् ॥ (१०७।२)
tadalābhe prayuñjīta galacarma tu pakṣiṇām ||
तस्यालाभे दृतेः पादो मृदुचर्म ततो ऽपि वा । (१०८।१)
tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarma tato 'pi vā |
अथातुरम् उपस्निग्धं स्विन्नं प्रशिथिलाशयम् ॥ (१०८।२)
athāturam upasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam ||
यवागूं सघृतक्षीरां पीतवन्तं यथाबलम् । (१०९।१)
yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalam |
निषण्णम् आ जानुसमे पीठे सोपाश्रये समम् ॥ (१०९।२)
niṣaṇṇam ā jānusame pīṭhe sopāśraye samam ||
स्वभ्यक्तबस्तिमूर्धानं तैलेनोष्णेन मानवम् । (११०।१)
svabhyaktabastimūrdhānaṃ tailenoṣṇena mānavam |
ततः समं स्थापयित्वा नालमस्य प्रहर्षितम् ॥ (११०।२)
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam ||
पूर्वं शलाकयान्विष्य ततो नेत्रमनन्तरम् । (१११।१)
pūrvaṃ śalākayānviṣya tato netramanantaram |
शनैः शनैर् घृताभ्यक्तं विदध्यादङ्गुलानि षट् ॥ (१११।२)
śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ vidadhyādaṅgulāni ṣaṭ ||
मेढ्रयामसमं केचिदिच्छन्ति प्रणिधानमानम् । (११२।१)
meḍhrayāmasamaṃ kecidicchanti praṇidhānamānam |
ततो ऽवपीडयेद्बस्तिं शनैर् नेत्रं च निर्हरेत् ॥ (११२।२)
tato 'vapīḍayedbastiṃ śanair netraṃ ca nirharet ||
भोजयेत् पयसा मात्रां यूषेणाथ रसेन वा ॥ (११३।२)
bhojayet payasā mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā ||
अनेन विधिना दद्याद्बस्तींस्त्रींश्चतुरो ऽपि वा । (११४।१)
anena vidhinā dadyādbastīṃstrīṃścaturo 'pi vā |
ऊर्ध्वजान्वै स्त्रियै दद्यादुत्तानायै विचक्षणः ॥ (११४।२)
ūrdhvajānvai striyai dadyāduttānāyai vicakṣaṇaḥ ||
सम्यक् प्रपीडयेद्योनिं दद्यात् सुमृदुपीडितम् । (११५।१)
samyak prapīḍayedyoniṃ dadyāt sumṛdupīḍitam |
त्रिकर्णिकेन नेत्रेण दद्याद्योनिमुखं प्रति ॥ (११५।२)
trikarṇikena netreṇa dadyādyonimukhaṃ prati ||
गर्भाशयविशुद्ध्यर्थं स्नेहेन द्विगुणेन तु । (११६।१)
garbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehena dviguṇena tu |
क्वाथप्रमाणं प्रसृतं स्त्रिया द्विप्रसृतं भवेत् ॥ (११६।२)
kvāthapramāṇaṃ prasṛtaṃ striyā dviprasṛtaṃ bhavet ||
कन्येतरस्याः कन्यायास्तद्वद्बस्तिप्रमाणकम् । (११७।१)
kanyetarasyāḥ kanyāyāstadvadbastipramāṇakam |
अप्रत्यागच्छति भिषग् बस्तावुत्तरसंज्ञिते ॥ (११७।२)
apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite ||
भूयो बस्तिं निदध्यात्तु संयुक्तं शोधनैर् गणैः । (११८।१)
bhūyo bastiṃ nidadhyāttu saṃyuktaṃ śodhanair gaṇaiḥ |
गुदे वर्तिं निदध्याद्वा शोधनद्रव्यसंभृताम् ॥ (११८।२)
gude vartiṃ nidadhyādvā śodhanadravyasaṃbhṛtām ||
प्रवेशयेद्वा मतिमान् बस्तिद्वारमथैषणीम् । (११९।१)
praveśayedvā matimān bastidvāramathaiṣaṇīm |
पीडयेद्वाप्यधो नाभेर्बलेनोत्तरमुष्टिना ॥ (११९।२)
pīḍayedvāpyadho nābherbalenottaramuṣṭinā ||
आरग्वधस्य पत्रैस्तु निर्गुण्ड्याः स्वरसेन च । (१२०।१)
āragvadhasya patraistu nirguṇḍyāḥ svarasena ca |
कुर्याद्गोमूत्रपिष्टेषु वर्तीर्वापि ससैन्धवाः ॥ (१२०।२)
kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartīrvāpi sasaindhavāḥ ||
मुद्गैलासर्षपसमाः प्रविभज्य वयांसि तु । (१२१।१)
mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya vayāṃsi tu |
कृता वा शुक्तगोमूत्रसुरापिष्टैः सनागरैः ॥ (१२२।२)
kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ ||
अनुवासनसिद्धिं च वीक्ष्य कर्म प्रयोजयेत् । (१२३।१)
anuvāsanasiddhiṃ ca vīkṣya karma prayojayet |
दह्यमाने तदा बस्तौ दद्याद्बस्तिं विचक्षणः । (१२४।१)
dahyamāne tadā bastau dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ |
शुक्रं दुष्टं शोणितं चाङ्गनानां पुष्पोद्रेकं तस्य नाशं च कष्टम् । (१२५।१)
śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodrekaṃ tasya nāśaṃ ca kaṣṭam |
मूत्राघातान्मूत्रदोषान् प्रवृद्धान् योनिव्याधिं संस्थितिं चापरायाः ॥ (१२५।२)
mūtrāghātānmūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ ||
शुक्रोत्सेकं शर्करामश्मरीं च शूलं बस्तौ वङ्क्षणे मेहने च । (१२६।१)
śukrotsekaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṅkṣaṇe mehane ca |
घोरानन्यान् बस्तिजांश्चापि रोगान् हित्वा मेहानुत्तरो हन्ति बस्तिः ॥ (१२६।२)
ghorānanyān bastijāṃścāpi rogān hitvā mehānuttaro hanti bastiḥ ||
सम्यग्दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदः क्रम एव च । (१२७।१)
samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca |
बस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानं स्नेहबस्तिना ॥ (१२७।२)
basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.