Su, 6, 48
Select a line for its word-by-word analysis.
अथातस्तृष्णाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ (१।१)
athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
पुनः काङ्क्षति तोयं च तं तृष्णार्दितमादिशेत् ॥ (३।२)
punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet ||
सक्षोभशोकश्रममद्यपानाद् रूक्षाम्लशुष्कोष्णकटूपयोगात् । (४।१)
sakṣobhaśokaśramamadyapānād rūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt |
धातुक्षयाल्लङ्घनसूर्यतापात् पित्तं च वातश्च भृशं प्रवृद्धः ॥ (४।२)
dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhaḥ ||
स्रोतांसि संदूषयतः समेतौ यान्यम्बुवाहीनि शरीरिणां हि । (५।१)
srotāṃsi saṃdūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi |
स्रोतःस्व् अपांवाहिषु दूषितेषु जायेत तृष्णातिबला ततस्तु ॥ (५।२)
srotaḥsv apāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇātibalā tatastu ||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथान्यामसमुद्भवा च । (६।१)
tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathānyāmasamudbhavā ca |
स्यात् सप्तमी भक्तनिमित्तजा तु निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ॥ (६।२)
syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha liṅgānyanupūrvaśastu ||
ताल्वोष्ठकण्ठास्यविशोषदाहाः संतापमोहभ्रमविप्रलापाः । (७।१)
tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ saṃtāpamohabhramavipralāpāḥ |
पूर्वाणि रूपाणि भवन्ति तासामुत्पत्तिकालेषु विशेषतस्तु ॥ (७।२)
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu ||
शुष्कास्यता मारुतसंभवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि । (८।१)
śuṣkāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi |
स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिर् अद्भिश्च विवृद्धिमेति ॥ (८।२)
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhir adbhiśca vivṛddhimeti ||
मूर्च्छाप्रलापारुचिवक्त्रशोषाः पीतेक्षणत्वं प्रततश्च दाहः । (९।१)
mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ |
शीताभिकाङ्क्षा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनं च ॥ (९।२)
śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca ||
कफावृताभ्यामनिलानलाभ्यां कफो ऽपि शुष्कः प्रकरोति तृष्णाम् । (१०।१)
kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho 'pi śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām |
निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तयार्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ॥ (१०।२)
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayārditaḥ śuṣyati cātimātram ||
कण्ठोपलेपो मुखपिच्छिलत्वं शीतज्वरश्छर्दिररोचकश्च । (११।१)
kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca |
कफात्मिकायां गुरुगात्रता च शाखासु शोफस्त्वविपाक एव । (११।२)
kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva |
एतानि रूपाणि भवन्ति तस्यां तयार्दितः काङ्क्षति नाति चाम्भः ॥ (११।३)
etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayārditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ ||
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु । (१२।१)
kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu |
तयाभिभूतस्य निशादिनानि गच्छन्ति दुःखं पिबतो ऽपि तोयम् ॥ (१२।२)
tayābhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato 'pi toyam ||
रसक्षयाद्या क्षयजा मता सा तयार्दितः शुष्यति दह्यते च । (१३।१)
rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca |
अत्यर्थमाकाङ्क्षति चापि तोयं तां सन्निपातादिति केचिदाहुः ॥ (१३।२)
atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ ||
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् । (१४।१)
rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादयुक्ता ॥ (१४।२)
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā ||
स्निग्धं तथाम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नम् एवातितृषां करोति । (१५।१)
snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannam evātitṛṣāṃ karoti |
क्षीणं विचित्तं बधिरं तृषार्तं विवर्जयेन्निर्गतजिह्वमाशु ॥ (१५।२)
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu ||
तृष्णाभिवृद्धावुदरे च पूर्णे तं वामयेन्मागधिकोदकेन । (१६।१)
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena |
विलोभनं चात्र हितं विधेयं स्याद्दाडिमाम्रातकमातुलुङ्गैः ॥ (१६।२)
vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ ||
तिस्रः प्रयोगैरिह संनिवार्याः शीतैश्च सम्यग्रसवीर्यजातैः । (१७।१)
tisraḥ prayogairiha saṃnivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ |
गण्डूषमम्लैर् विरसे च वक्त्रे कुर्याच्छुभैरामलकस्य चूर्णैः ॥ (१७।२)
gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ ||
सुवर्णरूप्यादिभिरग्नितप्तैर् लोष्टैः कृतं वा सिकतादिभिर् वा । (१८।१)
suvarṇarūpyādibhiragnitaptair loṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhir vā |
जलं सुखोष्णं शमयेत्तु तृष्णां सशर्करं क्षौद्रयुतं हिमं वा ॥ (१८।२)
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā ||
पञ्चाङ्गिकाः पञ्चगणा य उक्तास्तेष्वम्बु सिद्धं प्रथमे गणे वा । (१९।१)
pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu siddhaṃ prathame gaṇe vā |
पिबेत् सुखोष्णं मनुजो ऽचिरेण तृषो विमुच्येत हि वातजायाः ॥ (१९।२)
pibet sukhoṣṇaṃ manujo 'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
पित्तघ्नवर्गैस्तु कृतः कषायः सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतः । (२०।१)
pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ |
पीतस्तृषां पित्तकृतां निहन्ति क्षीरं शृतं वाप्यथ जीवनीयैः ॥ (२०।२)
pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vāpyatha jīvanīyaiḥ ||
बिल्वाढकीकन्यकपञ्चमूलीदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति । (२१।१)
bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti |
हितं भवेच्छर्दनम् एव चात्र तप्तेन निम्बप्रसवोदकेन ॥ (२१।२)
hitaṃ bhavecchardanam eva cātra taptena nimbaprasavodakena ||
सर्वासु तृष्णास्वथवापि पैत्तं कुर्याद्विधिं तेन हि ता न सन्ति । (२२।१)
sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittaṃ kuryādvidhiṃ tena hi tā na santi |
पर्यागतोदुम्बरजो रसस्तु सशर्करस् तत्क्वथितोदकं वा ॥ (२२।२)
paryāgatodumbarajo rasastu saśarkaras tatkvathitodakaṃ vā ||
वर्गस्य सिद्धस्य च सारिवादेः पातव्यमम्भः शिशिरं तृषार्तैः । (२३।१)
vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ |
कशेरुशृङ्गाटकपद्ममोचबिसेक्षुसिद्धं क्षतजां निहन्ति ॥ (२३।२)
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ kṣatajāṃ nihanti ||
लाजोत्पलोशीरकुचन्दनानि दत्त्वा प्रवाते निशि वासयेत्तु । (२४।१)
lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu |
तदुत्तमं तोयमुदारगन्धि सितायुतं क्षौद्रयुतं वदन्ति ॥ (२४।२)
taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti ||
द्राक्षाप्रगाढं च हिताय वैद्यस्तृष्णार्दितेभ्यो वितरेन्नरेभ्यः । (२५।१)
drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ |
ससारिवादौ तृणपञ्चमूले तथोत्पलादौ प्रथमे गणे च ॥ (२५।२)
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau prathame gaṇe ca ||
कुर्यात् कषायं च यथेरितेन मधूकपुष्पादिषु चापरेषु । (२६।१)
kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu |
राजादनक्षीरिकपीतनेषु षट् पानकान्यत्र हितानि च स्युः ॥ (२६।२)
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
सतुण्डिकेराण्यथवा पिबेत्तु पिष्टानि कार्पाससमुद्भवानि । (२७।१)
satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni |
क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजश्च पानैः ॥ (२७।२)
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ ||
क्षयोत्थितां क्षीरघृतं निहन्यान्मांसोदकं वा मधुकोदकं वा । (२८।१)
kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā |
आमोद्भवां बिल्ववचायुतैस्तु जयेत् कषायैरथ दीपनीयैः ॥ (२८।२)
āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ ||
आम्रातभल्लातबलायुतानि पिबेत् कषायाण्यथ दीपनानि । (२९।१)
āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni |
गुर्वन्नजातां वमनैर् जयेच्च क्षयादृते सर्वकृतां च तृष्णाम् ॥ (२९।२)
gurvannajātāṃ vamanair jayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām ||
श्रमोद्भवां मांसरसो निहन्ति गुडोदकं वाप्यथवापि मन्थः । (३०।१)
śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vāpyathavāpi manthaḥ |
भक्तोपरोधात्तृषितो यवागूमुष्णां पिबेन्मन्थमथो हिमं च ॥ (३०।२)
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca ||
या स्नेहपीतस्य भवेच्च तृष्णा तत्रोष्णमम्भः प्रपिबेन्मनुष्यः । (३१।१)
yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ |
मद्योद्भवामर्धजलं निहन्ति मद्यं तृषां यापि च मद्यपस्य ॥ (३१।२)
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yāpi ca madyapasya ||
तृष्णोद्भवां हन्ति जलं सुशीतं सशर्करं सेक्षुरसं तथाम्भः । (३२।१)
tṛṣṇodbhavāṃ hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathāmbhaḥ |
स्वैः स्वैः कषायैर् वमनानि तासां तथा ज्वरोक्तानि च पाचनानि ॥ (३२।२)
svaiḥ svaiḥ kaṣāyair vamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni ||
लेपावगाहौ परिषेचनानि कुर्यात्तथा शीतगृहाणि चापि । (३३।१)
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi |
संशोधनं क्षीररसौ घृतानि सर्वासु लेहान्मधुरान् हिमांश्च ॥ (३३।२)
saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.